Шишаи автомобилӣ, дар садамаҳои нақлиётӣ, ҳодисаҳои зада фирор кардан, дуздӣ ва дигар парвандаҳои судӣ-тиббии марбут ба воситаи нақлиёт метавонад ҳамчун як навъи муҳими далели изӣ дар ҷойи ҳодиса пайдо шавад. Пораи хеле хурди шиша метавонад аз воситаи нақлиёт, ҷойи ҳодиса, ҷабрдида ё гумонбар ба сатҳи дигар гузарад. Аз ин рӯ, аз нигоҳи илми судӣ саволи асосӣ танҳо ин нест, ки порча “шиша ҳаст ё не”, балки он аст, ки ба кадом навъи ҷузъи воситаи нақлиёт ва то ҳадди имкон ба кадом манбаъ тааллуқ дорад.

Дар ин таҳқиқот, ки аз ҷониби Rubal Lathwal ва Sahil Sharma анҷом дода шудааст, дар маҷмӯъ 108 намунаи шишаи пеш, шишаи паҳлуӣ ва линзаи чароғ аз мошинҳои Maruti Suzuki, Hyundai ва Tata бо нури намоён, нури UV, ду моеъи зичии гуногун ва микроскопияи электронии сканеркунанда–спектроскопияи рентгении дисперсияи энергия (SEM–EDX) таҳлил шуданд.

Таҳқиқоти нури намоён ва UV байни истеҳсолкунандагон фарқи равшан ба вуҷуд наовард. Баръакс, рафтори зичӣ шишаҳои пеш ва паҳлуии воқеан шишагӣ асосро аз линзаҳои полимерии чароғ бо зичии пасттар ҷудо кард. SEM–EDX дар шишаҳои пеш ва паҳлуӣ таркиби сода–оҳак–силикатро, ки дар он оксиген ва кремний бартарӣ доранд, ва дар линзаҳои чароғ сохтори полимериро, ки аз карбон ва оксиген бой аст, нишон дод.

Гарчанде профилҳои умумии элементии шишаҳои автомобилии як навъ байни истеҳсолкунандагон шабеҳ буданд, дар консентратсияи баъзе элементҳои хурд ва изӣ фарқҳо мушоҳида шуданд. Муаллифон бар онанд, ки ин фарқҳо метавонанд дар муқоисаи манбаи судӣ муфид бошанд. Бо вуҷуди ин, таҳқиқот модели расмии таснифоти истеҳсолкунанда ё сатҳи хатои маълумро пешниҳод намекунад; бинобар ин, натиҷаҳоро ҳамчун усули “муайян кардани дақиқи тамғаи мошин аз як порча” шарҳ додан дуруст нест.

Чаро шиша дар илми судӣ далели муҳими изӣ аст?

Шиша маводи шикананда аст. Пораҳои хеле хурде, ки ҳангоми зарба ба вуҷуд меоянд, метавонанд ба либос, пойафзол, сатҳи воситаи нақлиёт ё ашёи дигар гузаранд. Ин интиқолҳо метавонанд барои барқарор кардани робита байни ҷойи ҳодиса ва шахс, ашё ё воситаи нақлиёт мусоидат кунанд.

Дар таҳлили судии шиша қавитарин шакли индивидуализатсия он аст, ки ду порчаи шикаста аз ҷиҳати физикӣ комилан ба ҳам мувофиқ шаванд. Агар чунин мувофиқати физикӣ набошад, мутахассисон хусусиятҳои оптикӣ, физикӣ ва химиявии намунаҳоро муқоиса мекунанд.

Тамаркузи ин таҳқиқот бештар аз намунаи шикаст ба рафтори физикии зичӣ ва таркиби элементӣ равона шудааст.

108 Намунаи Автомобилӣ Чӣ Гуна Таҳлил Шуд?

Дар таҳқиқот се истеҳсолкунандае интихоб шуданд, ки дар бозори Ҳиндустон ҳузури баланд доранд: Maruti Suzuki, Hyundai ва Tata. Аз ҳар истеҳсолкунанда се навъи ҷузъи автомобилӣ таҳлил шуд:

Шумораи умумии намунаҳо 108 аст. Барои кам кардани олудашавӣ ҳангоми ҷамъоварии намунаҳо дастпӯшак, хасу ва пинсети нӯгаш резинӣ истифода шуд. Сипас барои дур кардани ифлоскунандаҳои рӯизаминӣ намунаҳо бо этанол тоза шуданд.

Марҳилаҳои таҳлил

Таҳқиқот чор марҳилаи асосии аналитикиро истифода бурд: ташхиси ибтидоӣ бо нури намоён, мушоҳида зери нури UV, таҳлили рафтори зичӣ ва таҳлили SEM–EDX.

Қисми SEM барои таҳлили хусусиятҳои микросохтории сатҳи намуна ва қисми EDX барои муайян кардани кадом элементҳо дар намуна мавҷуданд ва фоизҳои нисбии массаи онҳо истифода шуд.

Чаро Таҳлили Нури Намоён ва UV Истеҳсолкунандагонро Ҷудо Накард?

Ҳангоми таҳлили намунаҳои Maruti Suzuki, Hyundai ва Tata дар нури намоён, ба ғайр аз миқдори ками чанг, моддаи бегонаи назаррас мушоҳида нашуд. Зери нури UV низ байни истеҳсолкунандагон ё моделҳо равшанӣ ё тағйири ранги фарқкунанда мушоҳида нашуд.

Ин натиҷа маънои онро надорад, ки ташхиси ибтидоии арзон беарзиш аст. Таҳлили визуалӣ ва UV метавонад маводи бегона, олудашавӣ ё фарқҳои равшани оптикиро ошкор кунад. Аммо дар намунаҳои ин таҳқиқот он ба қадре интихобӣ набуд, ки манбаи истеҳсолкунандаро ҷудо кунад.

Аз ин рӯ, қувваи асосии аналитикии таҳқиқот барои мансубияти манбаъ аз марҳилаҳои баъдии зичӣ ва профили элементӣ меояд.

Санҷиши Зичӣ Чӣ Гуна Шишаи Воқеиро аз Линзаи Чароғ Ҷудо Кард?

Дар таҳқиқот ду моеъ истифода шуд:

Ҳамаи намунаҳои шишаи пеш ва паҳлуӣ ҳам дар ксилол ва ҳам дар бромбензол ғарқ шуданд. Ин мушоҳида нишон медиҳад, ки зичии ин намунаҳо аз 1,5 g/cm³ баландтар аст.

Линзаҳои чароғ дар ксилол ғарқ шуданд, аммо дар бромбензол шино карданд. Ин рафтор нишон медиҳад, ки зичии линзаҳои чароғ тақрибан байни зичии ду моеъ қарор дорад.

Ин марҳила тамғаи истеҳсолкунандаро худ аз худ ҷудо накард. Фарқи асосии қавӣ байни ҷузъҳои автомобилӣ аз шиша ва линзаҳои чароғ аз полимер мебошад.

Профили Элементии SEM–EDX Кадом Фарқҳоро Ошкор Кард?

Дар натиҷаҳои SEM–EDX шишаҳои пеш ва паҳлуӣ умуман миқдори зиёди O ва Si ва дар сатҳҳои пасттар Na, Mg, Al, K ва Ca нишон доданд. Муаллифон ин таркибро бо шишаи сода–оҳак–силикат, ки дар саноати автомобилсозӣ васеъ истифода мешавад, мувофиқ арзёбӣ карданд.

Профили линзаҳои чароғ комилан дигар аст. Дар ин намунаҳо баландтарин ҳиссаҳои элементӣ ба карбон ва оксиген тааллуқ доранд. Кремний ва дигар элементҳои ғайриорганикӣ танҳо дар сатҳҳои паст ё дар баъзе намунаҳо дар сатҳи номуайян буданд. Муаллифон инро нишонаи он донистанд, ки линзаҳои чароғ шиша не, балки маводи полимерӣ мебошанд.

Профили элементии шишаи пеш

Дар шаш модели шишаи пеш оксиген тақрибан дар доираи %37,94–40,30 ва кремний тақрибан дар доираи %38,28–40,62 гузориш шудааст. Натрий тақрибан %8,21–9,90; калсий бошад тақрибан %6,17–8,72 мебошад.

Бо вуҷуди ин, баъзе элементҳои хурд дар ҳамаи истеҳсолкунандагон ба як шакл дида нашуданд. Масалан, калий дар баъзе намунаҳо ошкор шуд, дар ҳоле ки дар намунаҳои Tata ҳамчун “ND” гузориш шудааст. Дар як намунаи шишаи пеши Hyundai арсен %1,55 ± 0,21 гузориш шуда, дар дигарон ошкор нашудааст.

Профили элементии шишаи паҳлуӣ

Дар шишаҳои паҳлуӣ оксиген тақрибан %37,22–44,57, кремний %35,68–40,62, натрий %8,64–10,50 ва калсий %6,98–9,42 тағйир меёбад.

Алюминий дар баъзе намунаҳо ошкор шуда, дар баъзе дигар ҳамчун ND дода шудааст; калий бошад танҳо дар намунаҳои муайян гузориш шудааст. Чунин фарқҳои хурд метавонанд барои ворид кардани намунаҳо ба муқоисаи амиқтари судӣ нишонаҳои эҳтимолӣ бошанд.

Профили элементии линзаҳои чароғ

Дар линзаҳои чароғ карбон тақрибан %24,80–44,83 ва оксиген тақрибан %49,76–61,87 гузориш шудааст. Na, Mg, Al, Si, K ва Ca вобаста ба намуна дар сатҳҳои паст будаанд ё умуман ошкор нашудаанд.

Манбаъ пешниҳод мекунад, ки ин элементҳои иловагии сатҳи паст метавонанд бо пуркунандаҳо, стабилизаторҳо, муҳофизони UV ё иловаҳои рӯизаминӣ/рангӣ алоқаманд бошанд. Таҳқиқот барои ҳар яке аз онҳо тасдиқи мустақили химиявӣ анҷом надодааст; ин тавзеҳ бояд ҳамчун тафсири эҳтимолии мавод аз ҷониби муаллифон дида шавад.

“ND” чӣ маъно дорад?

Дар ҷадвалҳо ND, яъне “not detected”, маънои онро дорад, ки дар ченкунии EDX элементи дахлдор ошкор нашудааст. Ин маънои мутлақан набудани элементро надорад, балки онро ифода мекунад, ки дар шароити ченкунии истифодашуда он болотар аз ҳадди ошкоркунӣ муайян нашудааст.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Тарҳи таҳқиқот

Таҳқиқот тарҳи муқоисавии таҷрибавӣ ва аналитикӣ дорад. Ҳадаф муқоисаи хусусиятҳои физикӣ ва элементии ҷузъҳои воситаи нақлиёт аз истеҳсолкунандагони гуногун ва арзёбии фоидаи эҳтимолии онҳо барои фарқгузории манбаи судӣ мебошад.

Қавитарин натиҷаи таҳқиқот

Ба ҷойи як усул, ду усули якдигарро пуркунанда дар якҷоягӣ муфидтаранд. Таҳлили зичӣ аввал шиша ва маводи полимериро ҷудо мекунад, SEM–EDX бошад дар бораи таркиби элементии дохили гурӯҳи шиша маълумоти иловагӣ медиҳад.

Ҷараёни кори судие, ки муаллифон пешниҳод мекунанд, чунин ҷамъбаст мешавад:

Пораи ҷойи ҳодиса → ташхиси ибтидоии физикӣ → таснифи зичӣ → профили элементии SEM–EDX → муқоиса бо намунаҳои маълуми воситаи нақлиёт.

Оё тамғаи истеҳсолкунандаро танҳо бо SEM–EDX дақиқ муайян кардан мумкин аст?

Ин таҳқиқот чунин натиҷаро нишон намедиҳад. Дар намунаҳои Maruti Suzuki, Hyundai ва Tata химияи умумии шиша дар сатҳи калон шабеҳ аст. Фарқҳо бештар дар ҳиссаи баъзе элементҳои хурд ва изӣ пайдо мешаванд.

Дар таҳқиқот санҷиши кӯре, ки аз намунаҳои номаълум истеҳсолкунандаро пешгӯӣ кунад, таснифгари омӯзиши мошинӣ, сатҳи мувофиқати нодуруст, сатҳи хориҷкунии нодуруст ё модели likelihood ratio мавҷуд нест.

Аз ин рӯ, тафсири дурусти натиҷаҳо чунин аст: “SEM–EDX метавонад дар муқоисаи истеҳсолкунанда маълумоти иловагии фарқкунанда диҳад”; на ин ки “SEM–EDX худ ба танҳоӣ тамғаи мошинро дақиқ муайян мекунад”.

Чаро ибораи “фарқи назаррас” бояд боэҳтиёт истифода шавад?

Манбаъ мегӯяд, ки дар баъзе консентратсияҳои элементҳои хурд ва изӣ “significant variations” вуҷуд доранд. Бо вуҷуди ин, дар матни таҳқиқот санҷиши равшани омории инференсиалӣ, p-арзиш ё муқоисаи фосилаи эътимод пешниҳод нашудааст.

Арзишҳои “±” дар ҷадвалҳо тағйирпазирии ченкуниҳоро нишон медиҳанд; аммо танҳо аз ин арзишҳо хулоса баровардан мумкин нест, ки байни истеҳсолкунандагон фарқи омории назаррас вуҷуд дорад.

Аз ин рӯ, дар матни Verianla ин натиҷа ҳамчун “фарқҳои мушоҳидашудаи консентратсияи элементҳо” ифода мешавад.

Аз нигоҳи илми судӣ ин то чӣ андоза далели қавӣ аст?

Агар порчаи шиша аз манбаи номаълум бошад, мувофиқати профили элементии он бо намунаи маълуми воситаи нақлиёт метавонад фарзияи манбаъро дастгирӣ кунад. Аммо азбаски формулаҳои химиявии монандро истеҳсолкунандагони гуногун ё партияҳои гуногуни истеҳсолӣ истифода бурда метавонанд, танҳо профили элементӣ худкор исбот намекунад, ки манбаъ аз ҷиҳати индивидуалӣ ҳамон аст.

Ин фарқ дар илми судӣ муҳим аст: тасниф ва фарқгузорӣ бо индивидуализатсия як чиз нест.

Маҳдудиятҳои таҳқиқот

Доираи таҳқиқот танҳо бо се истеҳсолкунандаи автомобил, ки дар бозори Ҳиндустон ҳузури баланд доранд, маҳдуд аст. Илова кардани тамғаҳо, моделҳо, солҳои истеҳсол, корхонаҳои истеҳсолӣ ва истеҳсолкунандагони қисмҳои эҳтиётии бештар қобилияти умумисозии натиҷаҳоро афзоиш медиҳад.

Ғайр аз ин, ҳассосияти SEM–EDX ба элементҳои хурд метавонад нисбат ба усулҳои ҳассостаре, ки дар таҳлили судии шиша истифода мешаванд, маҳдудтар бошад. Муаллифон дар оянда таҳияи усулҳои таҳлили элементӣ бо қудрати фарқгузории баландтар ва пойгоҳи васеи маълумоти истинодиро тавсия медиҳанд.

Номувофиқии библиографӣ дар манбаъ

Дар бахши фарқҳои элементҳои хурди мақола истинодҳои “Naes et al., 2028” ва “Andrews et al., 2030” дида мешаванд. Аммо рӯйхати адабиёт кори Naes ва ҳамкоронро соли 2008 ва кори Andrews ва ҳамкоронро соли 2025 нишон медиҳад. Аз ин рӯ, ин ду сана бояд ҳамчун номувофиқии навишт/истинод дар дохили манбаъ арзёбӣ шаванд.

Ҳудуди истифодаи судии натиҷаҳо

Таҳқиқот нишон медиҳад, ки омезиши зичӣ ва SEM–EDX барои ҷудо кардани навъи маводи қисмҳои воситаи нақлиёт ва баъзе фарқҳои манбаъ муфид аст. Аммо сатҳи хатои усул дар истифодаи судӣ, такроршавандагии байни лабораторияҳо ва самаранокии мансубияти манбаъ дар ин таҳқиқот тасдиқ нашудаанд.

Аз ин рӯ, усул бояд дар муқоисаи пораҳои шишаи ҷойи ҳодиса ҳамчун воситаи ёрирасони характерисатсия тафсир шавад.

Ёддошти Манбаъ ва Усул

Унвони аслӣ: Forensic Analysis of Vehicular Glass Fragments for Source Attribution among Indian Automobile Manufacturers

Тартиби муаллифон дар PDF: Rubal Lathwal, Sahil Sharma

Муаллифи масъул: Sahil Sharma

Аффилиатсия: Department of Forensic Science, University Institute of Allied Health Sciences, Chandigarh University, Mohali, Punjab, India.

Навъи нашр: Preprint / мақолаи таҳқиқотие, ки аз баррасии ҳамсолон нагузаштааст.

SSRN: Abstract No. 6957402

DOI: 10.2139/ssrn.6957402

Санаи боргузорӣ ба SSRN: 17 июни 2026.

Ёддошт оид ба тартиби муаллифон дар SSRN: Дар саҳифаи сабти SSRN Sahil Sharma ҳамчун муаллифи аввал ва Rubal Lathwal ҳамчун дуюм нишон дода шудаанд, аммо саҳифаи унвони PDF-и боршуда Rubal Lathwal-ро аввал нишон медиҳад. Verianla тартиби PDF-и манбаъро асос гирифтааст.

Шумораи намунаҳо: 108 намунаи ҷузъи автомобилӣ.

Истеҳсолкунандагони таҳлилшуда: Maruti Suzuki, Hyundai ва Tata.

Ҷузъҳои таҳлилшуда: Шишаи пеш/қафо, шишаи паҳлуӣ ва линзаи чароғ.

Усулҳои аналитикӣ: Таҳлили нури намоён, таҳлили UV, рафтори зичӣ дар ксилол/бромбензол ва SEM–EDX.

Натиҷаи асосии мавод: Намунаҳои шишаи пеш ва паҳлуӣ профили O–Si-бартаридоштаи мувофиқ ба шишаи сода–оҳак–силикатро нишон доданд; линзаҳои чароғ ҳамчун маводи полимерии C–O-бартаридошта муайян шуданд.

Ҳудуди оморӣ: Манбаъ дақиқии расмии таснифоти истеҳсолкунанда, p-арзиш, likelihood ratio, сатҳи мусбат/манфии нодуруст ё тасдиқи намунаи кӯрро гузориш намекунад.

Огоҳии библиографӣ: Баъзе солҳои истинод дар матн бо рӯйхати адабиёт мувофиқат намекунанд; Naes ба ҷойи “2028” дар рӯйхат 2008 ва Andrews ба ҷойи “2030” дар рӯйхат 2025 нишон дода шудаанд.

Саҳми муаллифон: Rubal Lathwal; консептуализатсия, усул, таҳқиқот, куратсияи маълумот, таҳлили расмӣ, тасдиқ, визуализатсия ва навишт. Sahil Sharma; консептуализатсия, усул, таҳқиқот, тасдиқ, машварат, захираҳо, идоракунии лоиҳа ва баррасӣ.

Таҳқиқоти оянда: Илова кардани тамғаҳои бештари автомобилии Ҳиндустон ва ҷаҳон, сохтани пойгоҳи маълумоти истинодӣ барои шиша ва линзаҳои чароғи автомобил ва истифодаи усулҳои таҳлили элементӣ бо ҳассосияти баландтар тавсия мешавад.

Усули коркарди Verianla: Таҳқиқоти манбаъ параграф ба параграф тарҷума нашудааст; намунагирӣ, ташхиси ибтидоӣ, зичӣ, SEM–EDX, профили элементӣ, арзёбии манбаи судӣ ва маҳдудиятҳои методологӣ ба қабатҳои ҷудогонаи иттилоот тақсим шуда, дар сохтори мустақили омӯзишӣ аз нав бунёд шудаанд.