Ин таҳқиқот бар он аст, ки системаҳои алгоритмии пешгӯӣ инсонро танҳо ҳамчун нуқтаи ғайрифаъоли додаҳо баррасӣ намекунанд; онҳо қобилияти инсонро барои андеша кардан дар бораи рафтори худ ва тағйир додани қарор низ ба кори система дохил мекунанд. Тибқи иддаои асосии муаллиф, рефлексивият садои нолозиме нест, ки алгоритмҳо аз ҳисоб берун мегузоранд; балки сигнали муҳимест, ки системаҳои пешгӯӣ аз он ғизо мегиранд.

Мақола баҳсҳои марбут ба пешгӯии худтаъминкунанда, пешгӯии рефлексивӣ, герменевтикаи дугона, перформативияти моделҳои молиявӣ ва пешгӯии перформативӣ дар омӯзиши мошиниро ба ҳам меорад. Сипас, тавассути назарияи рефлексивияти Margaret Archer, мафҳуми habitus-и Pierre Bourdieu ва интиқоди суръатёбии иҷтимоии Hartmut Rosa баррасӣ мекунад, ки системаҳои алгоритмӣ чӣ гуна ҳам қарорҳои огоҳона ва ҳам заминаи одатиро, ки пеш аз қарор вуҷуд дорад, таъсир дода метавонанд.

Мушкилот чист?

Ба таври анъанавӣ, системаҳои алгоритмии пешгӯӣ ҳамчун абзорҳои техникӣ дида мешаванд, ки аз додаҳои гузашта рафтори ояндаро пешбинӣ мекунанд. Системаи тавсия кӯшиш мекунад пешгӯӣ кунад, ки кадом видео тамошо мешавад, системаи реклама кадом маҳсулот клик мешавад ва таҳлили омӯзишӣ кадом донишомӯз дар зери хатар қарор дорад. Аммо дар ҷаҳони иҷтимоӣ пешгӯиҳо танҳо мушоҳидаҳои аз берун анҷомшуда нестанд; худи пешгӯӣ низ метавонад рафторро тағйир диҳад.

Вақте ба донишомӯз гуфта мешавад, ки «хатари нокомӣ баланд аст», ин маълумот метавонад андешаи ӯро дар бораи худ, муносибати муассиса ба ӯ ва қарорҳои ояндаи ӯро таъсир диҳад. Ҳамин тавр, пешгӯӣ танҳо ояндаро тавсиф намекунад; дар ташаккули он низ иштирок мекунад. Мушкилоти марказии таҳқиқот ҳамин аст.

Муаллиф қайд мекунад, ки системаҳои алгоритмӣ бисёр вақт чунин менамоянд, ки гӯё ба равандҳои дохилии қабули қарорҳои инсон аҳамият намедиҳанд. Барои онҳо муҳим нест, ки шахс чаро қарор қабул кардааст; муҳим он аст, ки кадом намунаи рафтор бо кадом натиҷа алоқаманд аст. Аммо тибқи матн, ин маънои беаҳамият будани рефлексивиятро надорад. Баръакс, арзёбиҳо, дудилагиҳо, интихобҳо ва посухҳои одамон ба система ба додаҳои нав табдил меёбанд.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Ин кор таҳқиқоти таҷрибавӣ нест. Он маҷмӯи нави додаҳо, пурсиш, андозагирии платформа ё омӯзиши модели нави омӯзиши мошиниро пешниҳод намекунад. Усули кор таҳлили назариявӣ ва мафҳумӣ мебошад.

Муаллиф баҳсҳои парокандаи соҳаҳои гуногунро атрофи як мушкил муттаҳид мекунад. Мафҳуми пешгӯии худтаъминкунандаи Robert K. Merton, мантиқи пешгӯии рефлексивии Roger C. Buck, равиши герменевтикаи дугонаи Anthony Giddens, таҳлили перформативияти моделҳои молиявии Donald MacKenzie ва баҳсҳои Perdomo ва Hardt ва дигар муҳаққиқон дар бораи пешгӯии перформативӣ дар омӯзиши мошинӣ марҳилаҳои асосии ин насабномаи назариявиро ташкил медиҳанд.

Сипас таҳқиқот ба баҳси сотсиологии сохтор ва амал бармегардад. Бо истифода аз назарияи рефлексивияти Margaret Archer, мафҳуми habitus-и Pierre Bourdieu ва мафҳумҳои Hartmut Rosa — habitus-и рефлексивӣ, тангшавии ҳозира ва суботи динамикӣ — иддао мешавад, ки системаҳои алгоритмӣ дар ду қабат амал мекунанд. Омӯзиш аз натиҷаҳои огоҳона ва рефлексивии одамон ғизо мегирад; роҳнамоӣ бошад заминаи одатиро, ки қарорҳо дар он қабул мешаванд, шакл медиҳад.

Формулаҳо чиро мефаҳмонанд?

Ин мақола таҳқиқоте нест, ки формулаи нави математикӣ таҳия кунад. Дар PDF ба ҷойи блокҳои муфассали муодилаҳо шарҳҳои мафҳумӣ ва назариявӣ бартарӣ доранд. Аз ин рӯ, ин таҳқиқот формулаи математикӣ надорад.

Бо вуҷуди ин, мақола ба баҳси пешгӯии перформативӣ дар адабиёти омӯзиши мошинӣ аз ҷиҳати мафҳумӣ такя мекунад. Ғояи асосии ин баҳсро метавон чунин содда шарҳ дод: модел танҳо тақсимотро намеомӯзад; вақте модел ба кор андохта мешавад, худи тақсимот низ метавонад тағйир ёбад. Яъне пешгӯии алгоритм метавонад ба муҳити иҷтимоие, ки дар бораи он пешгӯӣ мекунад, таъсир расонад.

Саҳми сотсиологии муаллиф ба ин баҳс дар он аст, ки тақсимот танҳо аз нуқтаҳои абстрактии додаҳо иборат нест. Тақсимот дар ҷаҳони иҷтимоӣ ба субъектҳои рефлексивӣ такя мекунад. Одамон пешгӯиҳоро мебинанд, тафсир мекунанд, худро мувофиқи онҳо танзим мекунанд ё ба онҳо муқобилат мекунанд. Ҳамаи ин равандҳо изҳои додаӣ ба вуҷуд меоранд, ки система баъдан метавонад аз онҳо дубора омӯзад.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Дар PDF графики таҷрибавӣ ё ҷадвали додаҳо мавҷуд нест. Схемаи асосие, ки метавонад таҳқиқотро ба таври визуалӣ ифода кунад, ҳалқаи бозхӯрди сеқадамӣ аст. Аввал система аз рафтори гузашта пешгӯӣ месозад. Сипас ин пешгӯӣ ба муҳити иҷтимоӣ бармегардад ва ба қарорҳо, интизориҳо ё дахолатҳои муассисавии одамон таъсир мерасонад. Ниҳоят, рафторҳои наве, ки ба вуҷуд меоянд, боз ҳамчун дода ба система ворид мешаванд.

Муҳимтарин паёми ин ҳалқа чунин аст: пешгӯии алгоритмӣ танҳо ояндаро намехонад; метавонад шароити ояндаро низ тағйир диҳад. Аз ин рӯ, системаҳои алгоритмиро на танҳо аз ҷиҳати дақиқии техникӣ, балки аз ҷиҳати он ки ҷаҳони иҷтимоиро чӣ гуна бозтанзим мекунанд, арзёбӣ кардан лозим аст.

Паёми дуюми схемавии мақола фарқи байни омӯзиш ва роҳнамоӣ аст. Омӯзиш аз қарорҳои огоҳона ва арзёбиҳои рефлексивии одамон дода ҷамъ мекунад. Роҳнамоӣ бошад тарзи пешниҳоди интихобҳо, кадом рафторҳо табиӣ менамоянд ва кадом заминаи одатӣ тақвият меёбад, таъсир медиҳад. Ҳамин тавр, система ҳам аз натиҷаи қарор ва ҳам аз муҳите, ки қарор дар он ташаккул меёбад, истифода мебарад.

Таҷрибаҳо чӣ гуна анҷом дода шудаанд?

Дар ин таҳқиқот таҷриба гузаронида нашудааст. Мақола таҳлили мафҳумии сотсиологӣ мебошад. Муаллиф ба ҷойи чен кардани мустақими системаҳои алгоритмии пешгӯӣ, анъанаҳои гуногуни назариявиро, ки барои шарҳи ин системаҳо истифода мешаванд, якҷо мекунад.

Дар матн таҳлилҳои пешгӯишаванда дар соҳаи маориф ҳамчун мисол истифода мешаванд. Баррасӣ мешавад, ки пешгӯиҳо дар бораи муваффақият, хатари тарки таҳсил ё эҳтимоли нишондиҳандаҳои донишомӯз на танҳо ояндаи ӯро тавсиф мекунанд, балки тавассути дахолатҳои муассисавӣ ва арзёбии рефлексивии худи донишомӯз метавонанд ба он оянда таъсир расонанд.

Ин мисол на ҳамчун таҳқиқоти ҳолати таҷрибавӣ, балки ҳамчун соҳаи тавзеҳие хонда шавад, ки далели назариявиро мушаххас мекунад. Ҳадафи асосии муаллиф нишон додани он аст, ки рефлексивият дар системаҳои алгоритмӣ пурра аз кор намеафтад; баръакс, метавонад дар фаъолияти онҳо нақши марказӣ дошта бошад.

Натиҷаҳо чиро нишон медиҳанд?

Натиҷаи асосии таҳқиқот ин аст, ки системаҳои алгоритмии пешгӯӣ рефлексивияти инсонро пурра беаҳамият намекунанд. Баъзе равишҳои идоракунии алгоритмӣ мегӯянд, ки системаҳо тафаккури огоҳонаи шахсро канор зада, ба намунаҳои рафторӣ тамаркуз мекунанд. Муаллиф ин чаҳорчӯбаро нопурра медонад.

Тибқи матн, субъекти рефлексивӣ ҳанӯз дар марказ аст, аммо ба шакли дигар. Ҳар дафъае ки одамон фикр мекунанд, қарор мегиранд, худро мувофиқи пешгӯиҳои система танзим мекунанд ё ба ин пешгӯиҳо вокуниш нишон медиҳанд, барои система додаҳои нав истеҳсол мешавад. Ҳамин тавр, рефлексивият метавонад аз фазои озоди берун аз система баромада, ба қобилияти омӯзиши система дохил шавад.

Таҳқиқот инчунин иддао мекунад, ки системаҳои алгоритмӣ дар ду сатҳ фаъолият мекунанд. Дар сатҳи аввал система аз натиҷаҳои қарорҳои рефлексивии одамон меомӯзад. Дар сатҳи дуюм бошад, заминаи одатҳо, интизориҳо ва ҳисси амалии одамонро ҳангоми қабули қарор роҳнамоӣ мекунад. Ин сатҳи дуюм бо мафҳуми habitus-и Bourdieu алоқаманд карда мешавад.

Натиҷаи ҷолибтарини муаллиф ин аст, ки дар ҷомеаҳои дермодерн зарурати доимии хударзёбӣ ва худидоракунии инсон метавонад аз ҷониби системаҳои алгоритмӣ ба манбаи маҳсулнок табдил дода шавад. Ҳар қадар инсон бештар қарор қабул кунад, худро шарҳ диҳад ва бо система ҳамкорӣ кунад, система ҳамон қадар бештар меомӯзад.

Чаро ин муҳим аст?

Ин баҳс аз он сабаб муҳим аст, ки зеҳни сунъӣ ва системаҳои алгоритмии пешгӯӣ дар соҳаҳои маориф, реклама, иқтисоди платформаҳо, шабакаҳои иҷтимоӣ, идоракунии давлатӣ ва машварат бештар паҳн мешаванд. Ин системаҳо танҳо кӯшиш намекунанд пешгӯӣ кунанд, ки чӣ рӯй медиҳад; онҳо бисёр вақт ба он ҳам таъсир мерасонанд, ки одамон чӣ чизро имконпазир, мантиқӣ ё табиӣ мешуморанд.

Масалан, системаи тавсия танҳо пешгӯӣ намекунад, ки корбар чӣ тамошо мекунад; бо пешниҳоди интихобҳо дар тартиби муайян рафтори тамошоро низ роҳнамоӣ мекунад. Таҳлили омӯзишӣ танҳо хавфи донишомӯзро ҳисоб намекунад; ба донишомӯз, омӯзгор ва муассиса интизории муайяне дар бораи ояндаи он донишомӯз пешниҳод мекунад. Ин интизорӣ метавонад ба бозшаклгирии рафторҳо мусоидат кунад.

Аз ин рӯ, таҳқиқот нишон медиҳад, ки ба системаҳои алгоритмӣ танҳо бо саволи «пешгӯӣ дуруст аст?» нигоҳ кардан кофӣ нест. Саволи муҳимтар чунин аст: вақте ин пешгӯӣ ба ҷаҳони иҷтимоӣ бармегардад, кадом рафторҳо, кадом одатҳо ва кадом ояндаҳоро эҳтимолитар мекунад?

Нуқтаҳои диққат

Ин кор preprint аст ва аз арзёбии ҳамсолон нагузаштааст. Аз ин рӯ, иддаоҳои назариявӣ бояд на ҳамчун натиҷаҳои қатъии пазируфташудаи академӣ, балки ҳамчун пешниҳоди сотсиологии баҳсбарангез баррасӣ шаванд.

Азбаски мақола додаҳои таҷрибавӣ пешниҳод намекунад, набояд хулоса кард, ки системаҳои алгоритмӣ дар ҳар замина яксон амал мекунанд. Таҳлили омӯзишӣ, алгоритмҳои реклама, тавсияҳои шабакаҳои иҷтимоӣ ва системаҳои гуфтугӯии зеҳни сунъӣ сохторҳои техникию муассисавии гуногун доранд. Арзиши матн дар он аст, ки моро ба фикр кардани ин системаҳо аз як чаҳорчӯбаи умумии сотсиологӣ даъват мекунад.

Ба «манбаъ» табдил ёфтани рефлексивият маънои пурра идора шудани инсонро надорад. Далели муаллиф нозуктар аст: инсон ҳанӯз фикр мекунад, арзёбӣ мекунад ва вокуниш нишон медиҳад; аммо ин равандҳои фикр ва вокуниш метавонанд аз ҷониби системаҳо мушоҳида, моделсозӣ ва дубора истифода шаванд.

Дар таҳқиқот истифодаи зеҳни сунъӣ низ эълом шудааст. Муаллиф мегӯяд, ки Claude барои дастгирии навиштан ва таҳрир, Qwen ва Llama барин моделҳои калони забонии маҳаллӣ барои коркарди қайдҳои адабиёт истифода шудаанд ва масъулияти ниҳоӣ ба дӯши худи ӯст. Ин тавзеҳ аз ҷиҳати раванди истеҳсоли матн бояд ба назар гирифта шавад.

Хулоса

«Reflexive Predictions – Reflexivity as Resource in Algorithmic Systems» баҳси муҳими назариявӣ пешниҳод мекунад, ки системаҳои алгоритмии пешгӯиро на танҳо ҳамчун абзорҳои техникӣ, балки ҳамчун механизмҳои бозхӯрде мебинад, ки ба ҷаҳони иҷтимоӣ таъсир мерасонанд. Ғояи асосии кор ин аст, ки пешгӯиҳо дар ҷаҳони иҷтимоӣ ғайрифаъол намемонанд. Одамон онҳоро мебинанд, тафсир мекунанд, мувофиқи онҳо амал мекунанд ва ин амалҳо барои система додаҳои нав истеҳсол мекунанд.

Муаллиф бар он аст, ки субъекти рефлексивӣ дар асри алгоритмӣ нопадид нашудааст. Баръакс, субъекти рефлексивӣ метавонад барои фаъолияти системаҳо марказӣ гардад. Андешаи одамон дар бораи худ, аз нав танзим кардани қарорҳояшон ва ҳамкории онҳо бо системаҳои рақамӣ ҷараёни додаеро, ки омӯзиши алгоритмӣ аз он ғизо мегирад, тақвият медиҳад.

Ин равиш саволи амиқтари ахлоқиро дар бораи зеҳни сунъӣ ва системаҳои пешгӯӣ ба миён меорад: агар система танҳо рафтори моро пешгӯӣ накунад, балки инчунин шакл диҳад, ки мо дар кадом одатҳо кадом ояндаро тасаввур карда қарор қабул мекунем, таъсири чунин системаро чӣ гуна бояд арзёбӣ кард?

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин муҳтаво бар асоси хондани кори preprint-и Oskar Kirsch бо унвони «Reflexive Predictions – Reflexivity as Resource in Algorithmic Systems» таҳия шудааст. Ин матн тарҷумаи калима ба калима нест; ғояҳои асосии матни академӣ мутобиқи формати Verianla ба муҳтавои таҳририи содда, аслӣ ва аз нигоҳи ҳуқуқи муаллиф бехатар ба забони тоҷикӣ табдил дода шудаанд.

Азбаски дар PDF равшан гуфта шудааст, ки матн аз арзёбии ҳамсолон нагузаштааст, дар ин навишта забони натиҷаи қатъии академӣ истифода нашуда, ибораҳое мисли «муаллиф бар он аст», «таҳқиқот баррасӣ мекунад» ва «матн пешниҳод мекунад» афзал дониста шудаанд. Дар соҳаҳои ҳассосе чун зеҳни сунъӣ, таҳлили омӯзишӣ ва идоракунии алгоритмӣ, шарҳҳо ҳамроҳ бо маҳдудиятҳои онҳо оварда шудаанд.