Algoritmik karar sistemleri yalnız devletin insan haklarına müdahale biçimini değil, anayasa mahkemelerinin bu müdahaleleri değerlendirme yöntemini de değiştirebilir. Bu çalışma, özellikle orantılılık testinin “gereklilik” aşamasına odaklanmakta ve mahkemenin bir otomatik karar sisteminin gerçekte nasıl çalıştığını yeterince inceleyemediği durumlarda maddi gereklilik denetiminin fark edilmeden şeffaflık, insan denetimi, kayıt tutma ve denetim yükümlülükleri gibi usuli güvence değerlendirmelerine kayabildiğini savunmaktadır. Yazar bu süreci “orantılılığın kanıtsal çöküşü” olarak adlandırmaktadır. Avrupa Birliği, Almanya, ABD, Brezilya, Hindistan ve Güney Afrika karşılaştırması; SyRI, SCHUFA, HessenDATA/VeRA, State v. Loomis, Puttaswamy/Aadhaar ve ADI 6387 gibi örnekler üzerinden yürütülmektedir. Çalışmanın önerdiği Algorithmic Proportionality and Rights Continuity Standard (APRCS), mahkemelerin algoritmik sistemlerin gerekliliğini gerçekten inceleyebilmesi için bağımsız teknik değerlendirme, ticari sır altında korumalı erişim ve kullanılan model sürümünün korunması gibi prosedürel araçlar önermektedir. Ancak APRCS yürürlükte bulunan bağlayıcı bir hukuk standardı değil, yazarın geliştirdiği kurumsal bir öneridir.

Orantılılık testi nedir?

Anayasa ve insan hakları hukukunda orantılılık analizi, devletin bir temel hakkı sınırlayan önleminin hukuken kabul edilebilir olup olmadığını incelemek için kullanılan yapılandırılmış bir yöntemdir.

Kaynak çalışmanın esas aldığı klasik yapı dört aşamadan oluşmaktadır:

1. Meşru amaç: Devletin ulaşmak istediği amaç hukuken kabul edilebilir mi?
2. Elverişlilik: Seçilen önlem bu amaca ulaşmaya gerçekten katkı sağlıyor mu?
3. Gereklilik: Aynı amaca daha az hak sınırlayan başka bir araçla ulaşmak mümkün mü?
4. Dar anlamda orantılılık: Önlemin sağladığı fayda, temel hak üzerinde yarattığı yükü haklı çıkarıyor mu?

Bu testin çalışabilmesi için mahkemenin önlemin nasıl işlediğini ve amaçla sonuç arasındaki nedensel mekanizmayı belirli ölçüde anlayabilmesi gerekir.

Algoritmik Sistemler Orantılılık Testini Neden Zorlaştırıyor?

Orantılılık testinin elverişlilik ve gereklilik aşamaları, mahkemenin devletin kullandığı aracın amaca nasıl ulaştığını ve daha az hak sınırlayan alternatiflerin aynı sonucu sağlayıp sağlayamayacağını değerlendirebilmesini gerektirir. Bir algoritmik sistemin eğitim verisi, özellik ağırlıkları, karar mantığı veya model mimarisi mahkeme açısından yeterince görünür değilse bu karşılaştırma yapılamayabilir; sorun yalnız şeffaflık değil, orantılılık analizinin kanıtsal temelinin zayıflamasıdır.

Klasik önlem ile algoritmik önlem arasındaki fark

Bir sokağa çıkma yasağının çalışma mantığı genel olarak açıktır: belirli saatlerde insanların hareketi kısıtlanır. Mahkeme bu önlemin suç veya salgın kontrolü gibi belirli bir hedefle ilişkisini doğrudan inceleyebilir.

Makine öğrenmesi tabanlı risk sınıflandırıcısı ise yüzlerce veya binlerce değişken arasındaki istatistiksel ilişkiler üzerinden çıktı üretebilir. Sistem zamanla yeniden eğitilebilir, dış sağlayıcıya ait olabilir veya karar mantığı insanın kolayca takip edebileceği kurallar biçiminde olmayabilir.

Bu durumda mahkeme şu soruyu cevaplamakta zorlanabilir:

“Aynı kamu yararı daha az hak sınırlayan bir yöntemle sağlanabilir miydi?”

Maddi gereklilik incelemesi ile usuli güvence incelemesi aynı şey değildir

Çalışmanın merkezi ayrımı buradadır.

Bir algoritmik sistemde şu korumalar bulunabilir:

• insan denetimi,
• itiraz hakkı,
• kayıt tutma,
• açıklama mekanizması,
• etki değerlendirmesi,
• periyodik denetim.

Bunlar temel hakların korunması açısından önemli olabilir.

Ancak kaynak şu ayrımı vurgulamaktadır: Bir sistem çok iyi denetleniyor ve çok iyi belgeleniyor olsa bile, aynı kamu amacı daha az hak sınırlayan başka bir yöntemle aynı ölçüde gerçekleştirilebiliyorsa sistem yine de “gerekli” olmayabilir.

Şeffaf Bir Algoritma Otomatik Olarak Orantılı Hale Gelir mi?

Hayır. Şeffaflık mahkemenin sistemi inceleyebilmesi için önemli bir ön koşul olabilir, ancak bir sistemin nasıl çalıştığının bilinmesi, o sistemin anayasal anlamda gerekli olduğunu tek başına göstermez. Orantılılık testinin gereklilik aşaması ayrıca daha az hak sınırlayan alternatiflerin aynı amacı eşit ölçüde gerçekleştirip gerçekleştiremeyeceğini değerlendirmeyi gerektirir.

“Orantılılığın kanıtsal çöküşü” ne demektir?

Kaynak çalışmanın özgün kavramı olan “proportionality's evidentiary collapse”, mahkemenin orantılılık testini biçimsel olarak terk etmeden, testin özellikle elverişlilik ve gereklilik aşamalarını destekleyen teknik kanıtlara fiilen erişememesi durumudur.

Mahkeme dört aşamalı testi kararında yazmaya devam edebilir. Ancak teknik sistem gerçekten incelenemediğinde değerlendirme şu dönüşümü yaşayabilir:

“Bu sistem gerçekten gerekli mi?”

yerine:

“Bu sistemin etrafında yeterli şeffaflık, denetim ve itiraz güvencesi var mı?”

sorusu sorulmaya başlanabilir.

Yazar bu değişimi açık bir doktrin değişikliğinden çok, görünmeyen bir anayasal dönüşüm olarak nitelendirmektedir.

İki hatlı orantılılık denetimi riski

Kaynak, uygulamada iki farklı orantılılık biçimi oluşabileceğini ileri sürmektedir:

• Nedensel olarak anlaşılabilir önlemler: Mahkeme maddi olarak elverişlilik ve gereklilik analizi yapar.
• Teknik olarak opak algoritmik önlemler: Mahkeme giderek prosedürel güvence ve makullük incelemesine yönelir.

Bu ayrım resmî içtihatta açıkça ilan edilmiş değildir. Makalenin iddiası, karşılaştırmalı kararlarda uygulama düzeyinde böyle bir eğilimin gözlenebilmesidir.

Algoritmik Opaklığın Üç Türü Nedir?

Çalışma algoritmik opaklığı erişim opaklığı, kurumsal opaklık ve mimari opaklık olmak üzere üçe ayırmaktadır. Bu ayrım önemlidir; çünkü sistem açıklanabilir olduğu halde belge verilmemesiyle, belgeler mevcut olduğu halde mahkemenin teknik kapasitesinin yetersiz olması ve modelin kendi mimarisinin insan tarafından tam nedensel olarak yeniden kurulamaması aynı hukuki sorun değildir.

1. Erişim opaklığı

Sistemin nasıl çalıştığı teorik olarak açıklanabilir, ancak mahkeme veya taraf:

• kaynak koda,
• teknik belgelere,
• eğitim verisine,
• özellik ağırlıklarına,
• model doğrulama kayıtlarına

erişemez.

SyRI davası kaynakta bu tür opaklığın güçlü örneği olarak ele alınmaktadır.

2. Kurumsal opaklık

Teknik belgeler erişilebilir olabilir ancak mahkemenin bunları anlamlandıracak uzman kadrosu, danışmanı veya bağımsız teknik değerlendiricisi bulunmayabilir.

Bu durumda problem ticari sır veya gizlilik değil, doğrudan mahkemenin kurumsal kapasitesidir.

3. Mimari opaklık

En zor kategori budur. Tam erişim ve güçlü teknik uzmanlık bulunsa bile bazı yüksek boyutlu makine öğrenmesi mimarilerinin iç karar süreci insan tarafından açık ve nedensel bir mantık zinciri halinde tam olarak yeniden oluşturulamayabilir.

Kaynak, mevcut anayasa içtihadının bu üçüncü sorunla henüz doğrudan hesaplaşmadığını vurgulamaktadır.

Mahkeme Teknik Uzmanla Bile Sistemi Açıklayamıyorsa Ne Olur?

Kaynak çalışma bu soruya kesin hukuki cevap vermemektedir ve bunu mevcut içtihadın en önemli açık sorularından biri olarak bırakmaktadır. APRCS erişim ve kurumsal kapasite sorunlarını azaltabilir; ancak model mimarisinin kendisi insan tarafından tam nedensel olarak yeniden kurulamıyorsa orantılılık doktrininin böyle bir sistem için nasıl uygulanması gerektiği daha ileri teorik ve yargısal çalışma gerektirir.

Avrupa Birliği

Avrupa Birliği'nde Charter of Fundamental Rights'ın 52(1). maddesi orantılılık değerlendirmesinin temel hukuki dayanaklarından biridir.

Kaynak, özellikle üç örneği inceler:

• Schrems II,
• SCHUFA,
• Artificial Intelligence Act.

Schrems II

Kaynağa göre Schrems II, daha klasik anlamda maddi orantılılık incelemesinin güçlü örneklerinden biridir. Avrupa Birliği Adalet Divanı, ABD gözetim yetkilerinin kapsamını ve hukuki güvenceleri inceleyerek veri erişiminin temel haklarla uyumunu değerlendirmiştir.

Burada tartışılan yapı, belirli bir makine öğrenmesi sisteminin teknik iç işleyişinden çok yasal gözetim rejimidir. Bu nedenle mahkemenin nedensel ve hukuki yapıyı incelemesi daha mümkündür.

SCHUFA

SCHUFA davası otomatik kredi skorlama bakımından daha doğrudan algoritmik karar sorununa ilişkindir.

Avrupa Birliği Adalet Divanı, kredi değerliliğine ilişkin otomatik olasılık değerinin üçüncü taraf kararında belirleyici ağırlık taşıdığı durumlarda GDPR'nin otomatik bireysel karar verme hükümleri kapsamına girebileceğini kabul etmiştir.

Kaynak bunu önemli bir hak koruması olarak görmekle birlikte kararın asıl ağırlığının şeffaflık ve insan müdahalesi gibi usuli güvencelerde kaldığını; modelin aynı amaç için gerçekten gerekli olup olmadığının bağımsız teknik karşılaştırmasını yapmadığını savunmaktadır.

AB Yapay Zekâ Yasası

Regulation (EU) 2024/1689, yüksek riskli yapay zekâ sistemleri için kapsamlı yükümlülükler öngörmektedir.

Bunlar arasında:

• risk yönetimi,
• teknik dokümantasyon,
• kayıt tutma,
• insan gözetimi,
• uygunluk değerlendirmesi,
• doğruluk ve dayanıklılık

bulunmaktadır.

Kaynak, bu sistemin önemli korumalar getirdiğini ancak genel bir “bu AI sistemi gerçekten gerekli mi?” anayasal testine dayanmadığını belirtmektedir.

Almanya: güçlü karşı örnek

Almanya, çalışmanın tezini basit bir genelleme olmaktan çıkaran önemli karşı örnektir.

Federal Constitutional Court'un 1983 Census Act kararı, bilgi üzerinde kişinin kendi kaderini belirleme hakkının gelişiminde temel kararlardan biri olarak ele alınmaktadır.

Kaynak, bu kararda mahkemenin veri bağlantılarının nasıl işleyeceğini, hangi bilgilerin bir araya getirileceğini ve daha az müdahaleci alternatiflerin bulunup bulunmadığını ayrıntılı biçimde değerlendirdiğini belirtmektedir.

HessenDATA ve VeRA

2023'te Bundesverfassungsgericht, Hessen ve Hamburg eyaletlerindeki Palantir tabanlı HessenDATA ve VeRA sistemlerine ilişkin yasal yetkilendirmeleri incelemiştir.

Mahkeme, veri analizinin suçla veya somut tehlikeyle yeterince bağlantısı bulunmayan kişilere kadar genişletilebilmesine izin veren hükümleri orantısız bulmuştur.

Kaynak için bu karar çok önemlidir; çünkü algoritmik bir sistem karşısında bile gerçek maddi gereklilik ve kapsam denetiminin mümkün olduğunu göstermektedir.

Almanya Örneği Makalenin “Kanıtsal Çöküş” Tezini Çürütüyor mu?

Hayır; aksine tez için önemli bir sınır oluşturuyor. HessenDATA ve VeRA gibi veri bağlantı ve arama sistemlerinin mimarisi mahkeme tarafından nispeten ayrıntılı biçimde anlaşılabildiği için Alman Federal Anayasa Mahkemesi güçlü maddi orantılılık denetimini sürdürebilmiştir. Bu örnek, sorunun otomasyonun kendisi değil, sistemin teknik mimarisi ile mahkemenin kurumsal kapasitesinin birleşimi olduğunu göstermektedir.

Amerika Birleşik Devletleri

ABD hukukunda Avrupa tipi tek ve genel orantılılık doktrini bulunmamaktadır. Kaynak, strict scrutiny ve intermediate scrutiny içindeki narrow tailoring incelemesini yapısal benzerlik nedeniyle karşılaştırmaya dahil etmektedir.

Algoritmik devlet kararlarına karşı davaların önemli bölümü substantive due process veya eşit koruma yerine procedural due process üzerinden yürütülmektedir.

Kaynağa göre bunun nedenlerinden biri, usuli iddiaların teknik olarak kapalı bir modelin doğruluğunu veya gerekliliğini doğrudan kanıtlamaktan daha ulaşılabilir olmasıdır.

State v. Loomis

Wisconsin Supreme Court, COMPAS yeniden suç işleme risk skorunun ceza belirleme aşamasında kullanılmasını tamamen yasaklamamıştır.

Skorun tek belirleyici unsur olmaması ve hâkimin sistemin bazı sınırlılıkları konusunda bilgilendirilmesi şartıyla kullanıma izin verilmiştir.

Kaynağın eleştirisi şudur: Mahkeme, daha az opak veya otomatik olmayan bir alternatifin aynı tahmin değerini sağlayıp sağlayamayacağını bağımsız biçimde değerlendirmemiştir.

Bu nedenle Loomis, çalışmada usuli güvence ile maddi gereklilik incelemesinin yer değiştirmesine en temiz örneklerden biri olarak sunulmaktadır.

Brezilya

Supremo Tribunal Federal'in 2020 tarihli ADI 6387 kararı, kişisel veri korumasını anayasal düzeyde bağımsız temel hak olarak tanıma sürecinde önemli bir dönüm noktasıdır.

Brezilya'nın Lei Geral de Proteção de Dados (LGPD) yasasının 20. maddesi, belirli otomatik kararların incelenmesine ilişkin haklar sağlamaktadır.

Kaynak, alt derece mahkemelerinde bu hakkın uygulamasında farklılık bulunduğunu; bazı kararların sistemin gerçekten gerekli olup olmadığını incelemek yerine insan inceleme mekanizmasının veya açıklama prosedürünün varlığını yeterli görebildiğini savunmaktadır.

Hindistan

Justice K.S. Puttaswamy kararında Hindistan Supreme Court gizliliği Article 21 kapsamında temel hak olarak tanımış ve yapılandırılmış orantılılık yaklaşımını Hint anayasa hukukunda güçlendirmiştir.

Aadhaar biyometrik kimlik sistemiyle ilgili sonraki uyuşmazlıklarda ise kaynak, mahkemenin veri saklama, erişim sınırları ve güvenlik güvencelerine önemli ağırlık verdiğini; biyometrik sistemin otomatik olmayan alternatiflere kıyasla teknik gerekliliğinin bağımsız değerlendirilmesinin daha sınırlı kaldığını ileri sürmektedir.

Güney Afrika

Güney Afrika Anayasası'nın 36. maddesi açık bir sınırlama ve orantılılık çerçevesi sağlar.

Bununla birlikte sosyal yardım ve SASSA sistemleriyle ilgili uyuşmazlıklarda otomatik karar sorunlarının çoğu kez anayasal gereklilik analizinden önce Promotion of Administrative Justice Act kapsamında prosedürel adalet üzerinden ele alındığı belirtilmektedir.

SyRI davası

Hollanda'daki System Risk Indication (SyRI), çeşitli kamu veri tabanlarını bağlayarak sosyal yardım ve dolandırıcılık risk skorları üretmek amacıyla kullanılan sistemdi.

2020'de The Hague District Court, sistemin çalışma biçimindeki şeffaflık eksikliğini Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 8. maddesi kapsamında orantılılık bakımından sorunlu bulmuştur.

Çalışma açısından SyRI'nin önemi, mahkemenin opaklığı yalnız ayrı bir “bilgi verme” sorunu olarak değil, sistemin orantılılığının gerçekten sınanmasını engelleyen bir unsur olarak görmesidir.

SyRI Davasında Opaklık Neden Doğrudan Orantılılık Sorunu Oldu?

Çünkü mahkeme risk modelinin nasıl çalıştığını yeterince göremediğinde özel hayata müdahalenin gerçekten gerekli ve orantılı olup olmadığını da doğrulayamaz. Bu nedenle SyRI örneği, şeffaflığın yalnız bireyin bilgi alma hakkıyla değil, mahkemenin anayasal gereklilik testini yapabilmesiyle de bağlantılı olduğunu göstermektedir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Yöntem

Çalışma üç ana yöntemi birleştirmektedir:

1. Doktrinel analiz: orantılılık, temel hak sınırlaması, veri koruma ve yargısal denetim ilkeleri.
2. Karşılaştırmalı anayasa hukuku: AB, Almanya, ABD, Brezilya, Hindistan ve Güney Afrika.
3. İçtihat analizi: belirli otomatik karar sistemlerini veya veri işleme rejimlerini değerlendiren mahkeme kararları.

Makale özgün deneysel veri veya sistematik dava veri tabanı üretmemektedir. Yazar da mevcut algoritmik anayasa hukuku içtihadının henüz yeni ve gelişmekte olduğunu açıkça kabul etmektedir.

Karşılaştırmalı ana örnekler

Mahkemelerin teknik kapasite sorunu

Kaynağın en önemli kurumsal bulgularından biri, anayasa ve idare mahkemelerinin patent veya rekabet hukuku alanlarındaki uzman kurumlarla karşılaştırıldığında kalıcı teknik uzmanlık altyapısının daha sınırlı olmasıdır.

Patent ve rekabet uyuşmazlıklarında:

• teknik danışmanlar,
• ekonomistler,
• mühendisler,
• uzman tanık prosedürleri

daha olağan hale gelmiştir.

Algoritmik temel hak davalarında ise bu kapasite henüz standartlaşmış değildir.

Ticari sır problemi

Devletin özel şirketten satın aldığı algoritmik sistemler ayrıca ticari sır sorununu doğurabilir.

Devlet kendi geliştirdiği bir sistemi mahkemede açıklamak zorunda kalabilirken, özel tedarikçinin kaynak kodu veya model mimarisi ticari sır iddiasına konu olabilir.

Çalışma bunun bilinçli olarak hak denetiminden kaçınmak amacıyla yapıldığını kanıtlamamaktadır; ancak sonuç bakımından aynı engel ortaya çıkabilir: mahkeme sistemi bağımsız olarak değerlendiremez.

Zamansal uyumsuzluk

Algoritmik sistemler dava devam ederken güncellenebilir, yeniden eğitilebilir veya tamamen değiştirilebilir.

Bir dava yıllar sonra sonuçlandığında mahkemenin karşısındaki sistem, hak ihlaline yol açtığı iddia edilen sürümle aynı olmayabilir.

Bu durum, kaynakta maddi ve geçmişe dönük gereklilik denetimini zorlaştıran ve mahkemeleri ileriye dönük şeffaflık veya denetim çözümlerine yönelten başka bir kurumsal mekanizma olarak ele alınmaktadır.

APRCS Nedir?

Algorithmic Proportionality and Rights Continuity Standard (APRCS), algoritmik sistemlerin etkilediği anayasal ve idari uyuşmazlıklarda mahkemenin maddi orantılılık denetimini yapabilmesi için bağımsız teknik uzmanlık, korumalı sistem erişimi ve doğru model sürümünün korunmasını zorunlu kılmayı amaçlayan, kaynak çalışmanın önerdiği prosedürel standarttır.

1. Zorunlu teknik değerlendirme tetikleyicisi

APRCS'e göre mahkeme öncelikle sistemin sınıflandırma veya skorlama mantığının teknik belgeler üzerinden yeterince yeniden kurulup kurulamadığını değerlendirmelidir.

Eğer sistem bu belgelerle yeterince anlaşılabiliyorsa normal orantılılık incelemesi devam edebilir.

Eğer sistemin çalışma mantığı yalnız belgelerden yeniden kurulamazsa mahkeme bağımsız teknik değerlendirici atamalıdır.

2. Bağımsız uzman listesi

Uzman, taraflardan biri tarafından seçilen danışman değil, yargı idaresinin tuttuğu bağımsız ve kalıcı bir listeden atanmalıdır.

Bu yaklaşım, patent ve rekabet davalarındaki mevcut kurumsal deneyimden yararlanmaktadır.

3. Ticari sır altında korumalı erişim

Özel tedarikçiye ait teknik bilgi kamuya açıklanmak zorunda olmayabilir.

APRCS, bağımsız uzmanın koruyucu mahkeme emri altında sisteme erişebilmesini önerir. Böylece:

• ticari sır kamuya açıklanmaz,
• ancak ticari sır iddiası anayasal denetimi tamamen engellemez.

4. Kullanılan model sürümünün korunması

Bir kişi hakkında tartışmalı karar hangi model sürümüyle üretildiyse, o sürümün korunması gerekir.

Kaynak, dava öngörülebilir olduğu halde ilgili model sürümü korunmazsa klasik delil karartma veya spoliation ilkelerine benzer şekilde aleyhe çıkarım yapılabilmesini önermektedir.

Bir Algoritma Sonradan Güncellendiyse Mahkeme Hangi Sürümü İncelemelidir?

APRCS yaklaşımına göre anayasal denetimin konusu, tartışmalı kararı fiilen üreten model sürümü olmalıdır. Daha sonra iyileştirilmiş veya tamamen değiştirilmiş bir sistemin incelenmesi geçmişteki hak müdahalesinin gerekli olup olmadığını göstermez; bu nedenle model sürümleme ve saklama, algoritmik hak davalarında delil bütünlüğünün parçası haline gelmelidir.

5. Uzman maliyetinin karşılanması

Kaynak teknik değerlendirmenin ücretsiz olmadığını ve zorunlu uzman sisteminin davaları uzatabileceğini açıkça kabul etmektedir.

Temel hak davalarında bu maliyetin yalnız davacıya bırakılması, APRCS'in çözmek istediği kaynak eşitsizliğini yeniden üretebilir.

Bu nedenle çalışma, özellikle anayasal hak uyuşmazlıklarında teknik değerlendirme masraflarının kamusal olarak karşılanmasını veya mevcut adli yardım mekanizmalarının açıkça bu alanı kapsamasını önermektedir.

APRCS'in çözmeyi hedeflediği üç sorun

Mimari opaklık ise tamamen çözülememektedir; kaynak bunu gelecekteki araştırmanın temel sorularından biri olarak bırakmaktadır.

Çalışmanın desteklediği

• Algoritmik karar sistemlerinin anayasa hukukundaki orantılılık analizini teknik ve kanıtsal açıdan zorlayabildiğini savunur.
• Bazı mahkemelerin maddi gereklilik analizinin yerine usuli güvence değerlendirmesine kayabildiği yönünde karşılaştırmalı bir desen tanımlar.
• Bu kaymanın tüm hukuk sistemlerinde ve tüm otomatik sistemlerde aynı olmadığını açıkça kabul eder.
• Almanya'nın HessenDATA/VeRA kararını güçlü maddi denetimin mümkün olduğuna dair karşı örnek olarak kullanır.
• Erişim, kurumsal ve mimari opaklık arasında analitik ayrım yapar.
• APRCS adlı bağımsız teknik değerlendirme merkezli prosedürel çözüm önerir.
• Mahkemelerin teknik kapasitesinin temel hak denetiminin maddi içeriğini etkileyebileceğini savunur.

Çalışmanın desteklemediği

• Bütün yapay zekâ sistemlerinin insan haklarına aykırı olduğunu ileri sürmez.
• Algoritmik karar sistemlerinin tamamen yasaklanmasını önermemektedir.
• Bütün mahkemelerin orantılılık denetimini terk ettiğini savunmaz.
• Almanya, AB, ABD, Brezilya, Hindistan ve Güney Afrika'da aynı yoğunlukta tek tip “kanısal çöküş” bulunduğunu iddia etmez.
• APRCS'in bugün yürürlükte bulunan bağlayıcı uluslararası hukuk standardı olduğunu göstermez.
• Bağımsız teknik uzmanın mimari olarak opak her modeli tamamen açıklayabileceğini varsaymaz.
• Usuli güvence ve şeffaflığın önemsiz olduğunu savunmaz; yalnız bunların maddi gereklilik testinin yerine geçmemesi gerektiğini ileri sürer.

Temel sınırlılıklar

Birinci sınırlılık, otomatik karar sistemlerine ilişkin anayasa hukuku içtihadının hâlâ yeni ve hızla değişiyor olmasıdır. Kaynağın tespit ettiği karşılaştırmalı desen nihai ve yerleşmiş hukuk olarak okunmamalıdır.

İkinci olarak çalışmanın bazı Almanca ve Portekizce kaynak değerlendirmeleri resmi veya yaygın İngilizce çeviri ve ikincil akademik yorumlara dayanmaktadır.

Üçüncü olarak yalnız güçlü anayasal yargı geleneğine ve gelişmiş yapay zekâ yönetişimi tartışmasına sahip altı hukuk düzeni incelenmiştir. Bulgular anayasal denetimin zayıf olduğu sistemlere otomatik olarak genellenemez.

Dördüncü olarak çalışmanın kullandığı örnekler sistematik ve nicel bir dava veri tabanı değildir. Yazar gelecekte geniş örneklemli docket analysis yapılması gerektiğini belirtmektedir.

Beşinci olarak APRCS erişim ve kurumsal kapasite problemlerine çözüm önermektedir fakat mimari opaklığın orantılılık doktriniyle nasıl bağdaştırılacağına kesin çözüm sunmamaktadır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık:Artificial Intelligence, Human Rights and the Transformation of Constitutional Law

Yazar: Northon Salomão de Oliveira.

ORCID: 0009-0007-4038-0609.

Kurumsal/mesleki tanım: OAB São Paulo, Brazil.

Yazım tarihi: 18 Ağustos 2026.

Kaynak türü: Doktrinel, karşılaştırmalı ve içtihat temelli anayasa hukuku araştırması.

Dergi / DOI / yayınevi: Yüklenen kaynakta belirtilmemiştir.

Hakemlik durumu: Kaynak belgede hakem değerlendirmesini doğrulayan bilgi bulunmamaktadır.

İncelenen hukuk düzenleri: Avrupa Birliği, Almanya, Amerika Birleşik Devletleri, Brezilya, Hindistan ve Güney Afrika.

Başlıca içtihat ve hukuki örnekler: Schrems II, SCHUFA, Bundesverfassungsgericht Census Act kararı, HessenDATA/VeRA, State v. Loomis, ADI 6387, Puttaswamy/Aadhaar ve SyRI.

Başlıca düzenleyici çerçeveler: EU Charter of Fundamental Rights, GDPR, Regulation (EU) 2024/1689, Brazil LGPD, South Africa PAJA ve Council of Europe Framework Convention on Artificial Intelligence and Human Rights, Democracy and the Rule of Law.

Özgün kavram: proportionality's evidentiary collapse — orantılılık denetiminin kanıtsal çöküşü.

Özgün öneri: Algorithmic Proportionality and Rights Continuity Standard (APRCS).

APRCS temel unsurları: zorunlu teknik değerlendirme tetikleyicisi, bağımsız uzman listesi, ticari sır altında korumalı teknik erişim, kullanılan model sürümünün korunması ve temel hak davalarında uzman maliyetinin erişilebilir hale getirilmesi.

Yapay zekâ kullanım bildirimi: Yazar, makalenin hazırlanmasında taslak oluşturma, araştırma organizasyonu ve düzenleme desteği amacıyla yapay zekâ tabanlı dil araçları kullandığını; bütün hukuk analizini, kaynak kararlarını ve sonuçları kendisinin yönettiğini ve kontrol ettiğini bildirmiştir.

Temel yöntemsel sınır: APRCS mevcut bir bağlayıcı hukuk kuralı değil, karşılaştırmalı anayasa hukuku analizinden türetilen kurumsal bir öneridir.