Üretken yapay zekânın kuruluşlarda benimsenmesini açıklayan birçok yaklaşım, açıkça söylemese de çalışanların teknoloji kullanımını karşılaştırabileceği en azından bir prosedürün, yetki yapısının, yönetici rolünün veya yönetişim mekanizmasının zaten var olduğunu varsayar. Walid Amzil'in kavramsal çalışma kâğıdı, özellikle bazı küçük ve orta ölçekli işletmelerde bu başlangıç koşulunun bulunmayabileceğini ileri sürmekte ve bu durumu ostensive thinness, Türkçe ifadeyle ostensif zayıflık, kavramıyla açıklamaktadır.

Ostensif zayıflık, bir kuruluşun tamamının düzensiz olması anlamına gelmez. Kavram belirli bir iş faaliyetine ilişkindir. Çalışanların o faaliyet için “burada bu iş normalde böyle yapılır” diyebileceği ortak, aktarılabilir ve açıklanabilir bir örüntü henüz oluşmamışsa o faaliyet ostensif olarak ince kabul edilir. Aynı şirketin muhasebe veya mevzuat süreçleri güçlü biçimde tanımlanmışken, müşteri takip e-postasının nasıl yazıldığı gibi başka bir faaliyet neredeyse tamamen bireysel uygulamaya bırakılmış olabilir.

Kaynak çalışmanın temel tezi, GenAI böyle bir ortama girdiğinde bireylerin hızlı biçimde yararlı uygulamalar geliştirebilmesine rağmen bu uygulamaların otomatik olarak örgütsel kabiliyete dönüşmeyebileceğidir. Yazar bu durumu performative trap, yani performatif tuzak olarak adlandırmaktadır. Bireysel değer vardır; fakat hangi kullanımın iyi uygulama olarak seçileceği, nasıl paylaşılacağı ve gelecekte başka çalışanlara nasıl aktarılacağı konusunda ortak bir referans bulunmadığından değer kişiye bağlı kalabilir.

Çalışma bu temel kavramdan dört teorik önerme üretmektedir: performatif tuzak, toplamsal yerine geçitli/eşikli bağlamsal uyum, “shadow use” yerine “unaccounted use” ayrımı ve bireysel bilişsel tarzların bu süreci güçlendirebileceğine ilişkin sınır koşulu. Bunlar bu çalışma içinde test edilmiş ampirik sonuçlar değil, gelecekte saha çalışmalarıyla sınanması önerilen teorik önermelerdir.

Mevcut GenAI benimseme teorilerinin gizli başlangıç varsayımı

Kuruluşların yeni teknolojileri neden ve nasıl benimsediğini açıklamak için farklı teorik gelenekler kullanılmaktadır. Technology–Organization–Environment (TOE) yaklaşımı, kuruluşun teknolojik avantajı, örgütsel hazırlığı ve çevresel baskıları değerlendiren bir aktör gibi ele alınmasına dayanır. GenAI bağlamında da özellikle KOBİ çalışmaları sıklıkla yöneticilere hazırlık, liderlik ve teknoloji avantajına ilişkin sorular sorarak benimseme kararını inceler.

Bu yaklaşım, gerçekten yöneticilerin “bu teknolojiyi kullanmalı mıyız?” diye karar verdiği kuruluşlar için anlamlıdır. Ancak GenAI'nin ayırt edici özelliklerinden biri, kuruluş çapında herhangi bir uygulama projesi olmadan bireysel çalışan tarafından doğrudan kullanılabilmesidir. Bir tarayıcıya erişimi olan çalışan, merkezi satın alma, kurulum veya bilgi işlem departmanı müdahalesi olmadan GenAI ile çalışmaya başlayabilir.

Bu durumda “örgüt teknolojiyi benimsemeye hazır mıydı?” sorusunun referansı belirsizleşebilir; çünkü ortada kuruluş tarafından verilmiş bir benimseme kararı dahi olmayabilir.

İnsan merkezli AI uyarlaması neyi varsayıyor?

Kaynak çalışma ikinci olarak insan–AI etkileşimini bireysel bilişsel tarzlara göre uyarlayan araştırmaları ele alır. Bu literatürde çalışma prosedürü, karar yetkisi, eğitim ve teşvik gibi örgütsel parametreler bireyin çalışma biçimine göre ayarlanabilir.

Ancak böyle bir uyarlama yapılabilmesi için önce ayarlanacak parametrelerin var olması gerekir. Tanımlanmış bir çalışma prosedürü yoksa “prosedürü çalışana göre yeniden tasarlamak”; yetki yapısı yoksa “karar yetkisini ayarlamak” doğrudan uygulanabilir bir müdahale değildir.

Kaynak yazarın temel sorusu buradan doğmaktadır: GenAI, henüz ayarlanabilecek örgütsel parametrelerin bile oluşmadığı bir faaliyete girdiğinde ne olur?

Shadow AI yaklaşımının gizleme varsayımı

Shadow user innovation literatürü, çalışanların yöneticilerin bilgisi veya onayı dışında tüketici tipi GenAI araçlarıyla deney yapmasını incelemektedir. Bu yaklaşımda çalışan kullanımını bilinçli biçimde saklayabilir; çünkü kullanım ortaya çıkarsa yöneticinin yaptırım uygulama ihtimali vardır.

Kaynak çalışma bunun da belirli bir örgütsel altyapıyı gerektirdiğini ileri sürmektedir. Birinin kullanımı “gizlemesi” için öncelikle kullanımı izleyebilecek, fark edebilecek ve yaptırım uygulayabilecek bir aktör bulunmalıdır.

Çok küçük veya oldukça informal yapılarda ise hiç kimsenin çalışanların hangi yazılım aracını nasıl kullandığını sistematik biçimde takip etmediği durumlar olabilir. Burada davranış gizli tutulmaktan çok örgütsel kaydın tamamen dışında kalmaktadır.

Ostensif Zayıflık Nedir?

Ostensif zayıflık (ostensive thinness), belirli bir iş faaliyetinin yeni teknoloji gelmeden önce gelişmiş, ortak, ifade edilebilir ve başkalarına aktarılabilir bir “nasıl yapılır” örüntüsüne sahip olmaması durumudur. Kavram, Feldman ve Pentland'ın örgütsel rutinleri ostensif ve performatif yönlere ayıran routine-dynamics yaklaşımından türetilmiştir.

Ostensif taraf

Bir rutinin ostensif tarafı, çalışanların belirli bir işi açıklarken başvurabildiği genel örüntüdür. Yazılı prosedür olmak zorunda değildir. Çalışanlar arasında ortak biçimde bilinen, yeni bir çalışana anlatılabilen veya belirli bir davranışın neden doğru olduğunu açıklamak için kullanılabilen informal bir “işleri böyle yapıyoruz” anlayışı da ostensif yapı oluşturabilir.

Performatif taraf

Performatif taraf ise aynı işin belirli bir çalışan tarafından belirli bir zamanda ve koşulda gerçekten nasıl yapıldığıdır.

İki taraf normal koşullarda birbirini etkiler. Çalışanlar mevcut ortak örüntüyü kullanarak işi gerçekleştirir; uygulama sırasında farklı yöntemler ortaya çıkar; başarılı varyasyonlar zamanla ortak rutinin yeni parçası haline gelebilir.

Ostensif ve performatif arasındaki geri besleme

Bu yaklaşım örgütsel rutinlerin aynı anda hem istikrar hem değişim üretebilmesini açıklar. Ortak rutin her performansı sıfırdan başlamaktan kurtarırken, performans sırasında ortaya çıkan yeni uygulamalar zamanla ortak rutini değiştirebilir.

Kaynak çalışmanın yeni sorusu bu döngünün başlangıç noktasına yöneliktir: Eğer teknoloji gelmeden önce ortak ostensif örüntü yoksa bireysel performans hangi yapıya geri beslenecektir?

Performatif Tuzak Nedir?

Performatif tuzak, GenAI kullanımından ortaya çıkan bireysel değerin, bunu seçip ortak uygulamaya dönüştürecek bir ostensif yapı bulunmadığı için örgütsel kabiliyete dönüşmeden kişide kalması durumunu ifade eden teorik mekanizmadır.

Örneğin bir çalışan müşteri mesajlarını hazırlamak için oldukça etkili bir GenAI iş akışı geliştirebilir. Bu kişi daha hızlı çalışabilir, daha tutarlı metinler üretebilir ve kendi işinde yüksek fayda sağlayabilir.

Ancak kuruluşta bu faaliyetin nasıl yürütüldüğüne ilişkin ortak bir yapı yoksa şu soruların örgütsel bir cevabı bulunmayabilir:

• Bu uygulamanın gerçekten daha iyi olduğuna kim karar verecek?
• Hangi bölümü standartlaştırılmalı?
• Diğer çalışanlara nasıl aktarılmalı?
• Hangi riskler kontrol edilmeli?
• Çalışan ayrıldığında bu bilgi nasıl korunmalı?

Böylece üretkenlik kazancı gerçektir fakat örgütsel öğrenme gerçekleşmeyebilir.

Birinci teorik önerme

Kaynak çalışmanın birinci önermesi, ostensif olarak ince kuruluş faaliyetlerinde GenAI'nin bireysel düzeyde performatif değer oluşturabileceğini; ancak bu değerin büyüklüğünden bağımsız olarak seçilip saklanacağı bir ostensif katman yoksa örgütsel kabiliyet halinde birikmeyebileceğini ileri sürmektedir.

Bu, ampirik olarak kanıtlanmış evrensel bir sonuç değil, gelecekte sınanması önerilen teorik beklentidir.

Ostensif Zayıflık ile Süreç Olgunluğunun Düşük Olması Aynı Şey mi?

Hayır. Kaynak çalışma ikisini özellikle ayırmaktadır. Süreç olgunluğu yaklaşımları genellikle kuruluşu ad hoc uygulamadan belgelenmiş, ölçülen ve optimize edilen süreçlere doğru ilerleyen bir merdiven üzerinde değerlendirir. Ostensif zayıflık ise bazı faaliyetlerde bu merdivenin ilk basamağından bile önceki durumu tanımlamayı amaçlar: değerlendirecek ortak süreç örüntüsü henüz oluşmamış olabilir.

Düşük olgunlukta yine de bir rutin olabilir

Bir süreç hiçbir zaman yazıya geçirilmemiş olsa bile çalışanların tamamı yaklaşık olarak nasıl yürütüldüğünü biliyorsa ostensif katman zayıf fakat gerçektir.

Ostensif zayıflığın daha uç biçiminde ise çalışanlar arasında bu ortak anlayış dahi yoktur. Her kişi faaliyeti kendi yöntemiyle gerçekleştirebilir ve ortak bir “normal yöntem” tarif edilemeyebilir.

Şirket değil faaliyet düzeyinde değerlendirme

Önemli noktalardan biri, kavramın doğrudan şirket büyüklüğüyle eşleştirilmemesidir.

On çalışanlı bir işletme güvenlik veya muhasebe alanında çok güçlü ostensif süreçlere sahip olabilir fakat müşteri iletişiminde ince olabilir. Büyük bir şirketin yeni kurulmuş bir ekip veya yeni ortaya çıkan iş alanı da aynı ölçüde ostensif olarak ince olabilir.

Dolayısıyla çalışma “KOBİ = ostensif olarak ince kuruluş” eşitliği kurmamaktadır; KOBİ'leri bu koşulun daha sık görülebileceği prototipik ortam olarak değerlendirmektedir.

Üretken Yapay Zekâ Ostensif Zayıflığı Neden Daha Önemli Hale Getirebilir?

Kaynak çalışmaya göre GenAI'nin önceki lightweight IT araçlarından ayrıldığı nokta kullanım alanının oldukça açık uçlu olmasıdır. Bir takvim uygulaması veya belirli bir spreadsheet şablonu oldukça dar görevler sunarken, konuşmalı üretken yapay zekâ kullanıcı tarafından düşünülebilen çok sayıda faaliyete uygulanabilir.

Bu generativity özelliği ostensif zayıflık altında iki yönlü sonuç doğurabilir. Çalışanlar çok hızlı biçimde farklı yöntemler deneyebilir; bu nedenle bireysel yenilik olasılığı artar. Fakat aynı zamanda çalışanların birbirinden tamamen farklı, kişisel ve görünmeyen GenAI uygulamaları üretmesi de kolaylaşır.

Ortak seçim ve öğrenme mekanizması yoksa performatif çeşitlilik arttıkça ortak örgütsel kabiliyete dönüşmeyen bilgi havuzu da büyüyebilir.

Bricolage ile fark

Kaynak çalışma bricolage ve situated change literatürlerini önemli öncüller olarak kabul eder. Bu yaklaşımlar, örgütlerin çoğu zaman ellerindeki araçlarla doğaçlama çözümler ürettiğini ve teknolojik değişimin planlanmış tasarım yerine günlük uygulama içinde ortaya çıkabildiğini göstermiştir.

Bununla birlikte yazar, klasik improvisation anlatısında genellikle doğaçlamanın karşısında bir plan, süreç veya tasarlanmış sistem bulunduğunu belirtir. Ostensif olarak çok ince faaliyette çalışan, var olan plana aykırı hareket etmiyor olabilir; çünkü başlangıçta sapılabilecek bir plan yoktur.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma tasarımı

Bu çalışma ampirik saha araştırması değil, teorik çerçeve geliştirme çalışmasıdır. Yeni anket, görüşme, deney veya organizasyon verisi toplanmamıştır.

Yazar üç ana GenAI literatürünü bir araya getirmektedir: Technology–Organization–Environment benimseme çalışmaları, human-centered AI tailoring araştırmaları ve shadow user innovation teorisi. Bunları organizational routine dynamics, bricolage, situated change, lightweight IT ve business-process maturity literatürüyle karşılaştırarak ortak bir örtük varsayım tanımlamakta ve bu varsayımın bulunmadığı durum için yeni kavram geliştirmektedir.

Çerçevenin dört teorik önermesi

Bağlamsal Uyum Neden “Toplamsal” Değil “Geçitli” Olabilir?

Kaynak çalışma, human-centered AI tailoring literatüründeki sonuçlardan hareketle uyumun dört ayrı örgütsel parametrenin basit toplamı gibi davranmayabileceğini ileri sürmektedir. Belirli kişi için kritik olan tek bir parametredeki uyumsuzluk, diğer parametrelerdeki iyi uyum tarafından telafi edilemeyebilir.

Ostensif olarak ince bir ortamda bu mekanizmanın daha güçlü olması beklenmektedir; çünkü kuruluşun bağımsız biçimde ayarlayabileceği dört ayrı formal parametre zaten bulunmayabilir.

Tek informal dayanak

İnce yapıda yine de tamamen hiçbir şey bulunmaması gerekmez. Örneğin işletme sahibinin her cuma rapor beklediği informal biçimde biliniyor olabilir veya belirli kararların kim tarafından verileceğine ilişkin yazılı olmayan bir anlayış bulunabilir.

Kaynak çalışmaya göre sorun bu yapısal dayanağın informal ve yoruma açık olmasıdır. Çalışanlar aynı beklentiyi farklı anlayabilir.

Eğer kullanılabilecek tek ortak referans da belirsizse, formal açıdan net eğitim, yetki veya teşvik sistemleri bulunmadığı için bu belirsizliği telafi edecek başka yapı bulunmayabilir.

İkinci teorik önerme

Yazar bu nedenle ostensif olarak ince yapılarda GenAI–örgüt uyumunun çok sayıda formal parametrenin toplamından çok, mevcut tek informal dayanağın açık veya tartışmalı olup olmaması tarafından “gated” biçimde belirlenmesini beklemektedir.

Bu beklenti bu makalede ampirik olarak test edilmemiştir.

Shadow AI Kullanımı ile “Unaccounted Use” Arasındaki Fark Nedir?

Shadow kullanımda çalışan, yönetimin teknoloji kullanımını fark edebileceğini bilir ve olası yaptırım nedeniyle davranışı bilinçli biçimde gizler. Unaccounted use durumunda ise kullanım stratejik biçimde gizlenmiyor olabilir; kuruluşta bunu izlemek, kaydetmek, değerlendirmek veya sormakla görevli hiçbir işlev bulunmadığından kullanım basitçe örgütsel hesabın dışında kalır.

Gizliliğin olmadığı fakat görünürlüğün de bulunmadığı kullanım

Bu ayrım ilk bakışta küçük görünse de risk mekanizmasını değiştirir.

Shadow kullanım teorisinde önemli risklerden biri kullanımın fark edilip yaptırıma uğramasıdır. Unaccounted use durumunda ise detection risk oldukça düşük olabilir.

Buna karşılık örgütsel öğrenme riski büyüyebilir. Yönetim kullanımı bilmiyorsa başarılı uygulamayı da, yapılan hatayı da, kullanılan verileri de veya çalışanın hangi yöntemle verim kazandığını da öğrenmez.

Üçüncü teorik önerme

Kaynak yazar bu nedenle yönetsel veya yönetişimsel gözetimin bulunmadığı ortamlarda bireysel GenAI kullanımının “shadow” yerine “unaccounted” olarak düşünülmesini önermekte ve temel riskin yaptırımdan kalıcı genelleşmeme riskine dönüştüğünü ileri sürmektedir.

Bilişsel Tarz Ostensif Zayıflığın Etkisini Değiştirebilir mi?

Kaynak çalışmanın dördüncü önermesi bunu beklemektedir. Çerçeve, Kirton'ın adaptor–innovator ayrımını kullanan önceki human-AI tailoring araştırmalarından hareketle, yapısal rehberliğe daha fazla ihtiyaç duyan bireylerle belirsizlik altında daha rahat çalışan bireylerin ostensif zayıflığa aynı tepkiyi vermeyebileceğini ileri sürmektedir.

Adaptörler

Kaynakta adaptörler daha fazla kesinlik, yapı ve yöntem tercih eden bireyler olarak ele alınmaktadır. Ortak referansın çok zayıf olduğu bir ortamda bu grubun GenAI kullanımından orantısız biçimde uzaklaşabileceği veya yalnız düşük riskli ve dar kullanım alanlarıyla sınırlı kalabileceği öne sürülmektedir.

Yenilikçiler

Innovator tarafındaki bireylerin ise belirsizliği daha kolay tolere ederek yeni GenAI iş akışları denemesi beklenmektedir.

Ancak kaynak ilginç bir ikinci sorun ortaya koymaktadır: Deney yapmaya en yatkın çalışanlar aynı zamanda yöntemlerini ayrıntılı biçimde belgeleme ve standartlaştırmaya daha az eğilimliyse, ürettikleri değer yine ortak rutine aktarılamayabilir.

Dördüncü teorik önerme

Yazar böylece ostensif zayıflığın iki yönlü bir sorun yaratabileceğini öne sürmektedir: yapıyı isteyen çalışanlar teknolojiden uzaklaşabilirken, yapıya en az ihtiyaç duyan ve en fazla yenilik üreten çalışanlar da bu yenilikleri aktarılabilir bir biçime dönüştürmeyebilir.

Bu bilişsel tarz etkisi çalışma içinde ölçülmemiştir ve gelecekte Kirton KAI gibi araçlarla test edilmesi önerilmektedir.

Mevcut teorilerle konumlandırma

Minimal Bir Ostensif Dayanak Performatif Tuzağı Kırabilir mi?

Kaynak çalışma bunun mümkün olabileceğini öne sürmektedir ancak deneysel kanıt sunmamaktadır. Yazar, küçük işletmelerin büyük kuruluşlardaki kapsamlı AI yönetişim sistemlerini kopyalamak yerine önce tek ve düşük maliyetli ortak referans oluşturmasının değerli olabileceğini tartışmaktadır.

Önerilen basit örnekler

Örneğin çalışanların her hafta GenAI ile neyin işe yaradığını birkaç satırla paylaşması veya informal olarak bir kişinin ekipte AI kullanımını fark etmek ve soru sormakla görevlendirilmesi, ortak bilgi birikiminin başlangıcı olabilir.

Böyle bir dayanak çalışanların bireysel keşiflerinin görünür hale gelmesini, karşılaştırılmasını ve zaman içinde paylaşılabilir uygulamalara dönüşmesini sağlayabilir.

Ancak mevcut makale bu müdahaleyi uygulamamış veya sonuçlarını ölçmemiştir. Bu nedenle “tek bir anchor yeterlidir” sonucu doğrulanmış yönetim reçetesi değil, ikinci önermeden türetilen araştırılabilir bir pratik hipotezdir.

Politika ve KOBİ dijitalleşme programları açısından çıkarım

Kaynak yazar, KOBİ'leri dijital olgunluk basamaklarında yukarı çıkarmayı amaçlayan programların GenAI özelinde bazı işletmeleri yanlış başlangıç noktasından değerlendirebileceğini ileri sürmektedir.

Eğer belirli faaliyet için süreç henüz birinci olgunluk basamağına dahi ulaşmamışsa önce ölçülecek ve geliştirilecek ortak rutinin oluşturulması gerekebilir.

Bu da “önce maturity seviyesini artır” yaklaşımından önce “önce ortak bir referans var mı?” sorusunun sorulmasını gerektiren teorik bir öneridir.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

Çalışmanın doğrudan desteklediği şey, mevcut literatürlerin kavramsal olarak karşılaştırılması ve ortak bir örtük altyapı varsayımının teorik biçimde tanımlanmasıdır. Çalışma ayrıca ostensive thinness, performative trap ve unaccounted use kavramlarını birbirine bağlı bir teorik çerçevede tanımlamakta ve bunlardan ampirik olarak sınanabilecek dört önerme türetmektedir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• Ostensif zayıflığın GenAI performansını belirli bir yüzde azalttığı gösterilmemiştir.
• KOBİ'lerin tamamının ostensif olarak ince olduğu gösterilmemiştir.
• GenAI'nin ostensif olarak ince kuruluşlarda başarısız olduğu kanıtlanmamıştır.
• Performative trap gerçek kuruluş örnekleminde ölçülmemiştir.
• Unaccounted use yaygınlığına ilişkin oran verilmemiştir.
• Adaptör ve yenilikçi çalışanlar üzerinde yeni deney yapılmamıştır.
• Tek bir minimal anchor'ın örgütsel performansı artırdığı deneysel olarak gösterilmemiştir.
• Kaynak çalışma formal AI yönetişiminin gereksiz olduğu sonucuna ulaşmamaktadır.

Başlıca sınırlılık

Çerçevenin en büyük sınırlılığı aynı zamanda çalışma tasarımının doğasıdır: bütün merkezi ilişkiler teorik önermedir.

Kaynak yazar da sonuçların kurulmuş ampirik bulgular olarak değil yeni araştırmaları yönlendirecek hipotezler olarak ele alınması gerektiğini açıkça belirtmektedir.

Araştırma gündemi

Kaynak çalışma üç temel ampirik araştırma yönü önermektedir.

1. Ostensif zayıflığın ölçülmesi: Belirli faaliyet için belgelenmiş süreç yoğunluğu, rol bilgisinin ne kadarının yalnız bireylerin hafızasında bulunduğu ve faaliyet üzerinde tanınan bir yetki sahibinin bulunup bulunmadığı gibi göstergeler geliştirilebilir.
2. Gated-fit mekanizmasının sınanması: Farklı ostensif zayıflık düzeylerindeki KOBİ'ler karşılaştırılarak tek informal dayanağın bireysel GenAI kullanımını ortak uygulamaya dönüştürüp dönüştürmediği gözlenebilir.
3. Bilişsel tarzın incelenmesi: Kirton'ın KAI aracı kullanılarak çalışanların bilişsel tarzları ölçülebilir ve zaman içindeki GenAI kullanım, deney yapma ve geri çekilme davranışları izlenebilir.

Genel bilimsel yorum

Bu çalışma GenAI kullanımının kuruluşlarda nasıl daha iyi yönetileceğine ilişkin doğrulanmış yeni bir uygulama algoritması sunmamaktadır. Daha temel bir teorik soruya odaklanmaktadır: Mevcut AI benimseme teorilerinin çoğunun ihtiyaç duyduğu örgütsel zemin hiç yoksa ne olur?

Önerilen cevap, bireysel kullanımın yine de hızla başlayabileceği ancak bireysel öğrenmeyle örgütsel öğrenme arasındaki geçişin kendiliğinden gerçekleşmeyebileceğidir.

Bu nedenle çalışmanın merkezindeki mesele GenAI'nin bireysel üretkenlik sağlayıp sağlamadığı değil, bireysel keşfin kuruluş tarafından hatırlanabilir, aktarılabilir ve geliştirilebilir bir kabiliyete dönüşüp dönüşmediğidir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: Below the Floor: Generative AI Adoption in Organizations Without an Ostensive Infrastructure.

Yazar: Walid Amzil.

Kurum: University of Wollongong, Dubai Campus.

Belge türü: Working Paper — Draft 1.

SSRN: Abstract No. 7121959.

DOI: 10.2139/ssrn.7121959.

SSRN tarihi: Yazım tarihi 15 Temmuz 2026; SSRN'ye gönderim 30 Temmuz 2026.

Hakemlik: Hakemli dergi makalesi olarak doğrulanmamıştır.

Araştırma yöntemi: Kavramsal teori geliştirme ve literatür sentezi. Yeni anket, deney, mülakat veya nicel veri analizi yapılmamıştır.

Ana teorik temel: Feldman ve Pentland'ın organizational-routine dynamics yaklaşımındaki ostensive ve performative ayrımı.

İlişkili literatürler: Technology–Organization–Environment modeli, human-centered AI tailoring, shadow user innovation, bricolage, situated technological change, lightweight IT, process maturity ve adaptor–innovator bilişsel tarz yaklaşımı.

Ana yeni kavram: Ostensive thinness — teknoloji gelmeden önce belirli faaliyet için ortak ve ifade edilebilir rutin örüntüsünün minimal veya bulunmaması.

Önerme sayısı: Dört. Performative trap; gated rather than additive fit; shadow use yerine unaccounted use; cognitive-style boundary condition.

Kanıt düzeyi: Önermeler bu makalede ampirik olarak sınanmamıştır ve gelecekteki saha araştırmaları için teorik beklentiler olarak sunulmuştur.

Sınır koşulu: Ostensive thinness firma büyüklüğünün veya KOBİ statüsünün otomatik sonucu değildir. Belirli bir organizasyon içindeki belirli faaliyet düzeyinde değerlendirilmelidir.

Pratik müdahale: Minimal ostensive anchor önerisi kaynak yazarın teorik çıkarımıdır; çalışma içinde test edilmiş müdahale değildir.

Lisans: SSRN kaydı tüm hakların saklı olduğunu ve izin olmadan yeniden kullanıma izin verilmediğini belirtmektedir.

Telif yöntemi: Kaynak çalışma cümle veya paragraf sırasıyla yeniden üretilmemiş; teorik kavramlar, önermeler, sınır koşulları ve literatür ilişkileri ayrıştırılarak bağımsız Verianla öğretim yapısı oluşturulmuştur.