Жасалма интеллект көбүнчө бир чатбот, жазуу жардамчысы вейа өндүрүмдүүлүк куралы катары деп аныкталат. Rajendra Wadje’нин бул танылайыжы денемеси болсо жасалма интеллектнын коомдук ролүнүн бундан көп көбүрөөк кең болгонун жактайт. Автордун айтымында жасалма интеллект; инсанларын үйрөнүшүнө жана ойлонушуна жардам берген когнитивдик бир катмар, ой жана муктаждыктарды мекемелердин түшүнө ала турган формаларга айландырган бир туюнтуу катмары жана код, тасарым, белге, прототип вейа ишлетме үретмейи колайлаштыран бир өндүрүш катмары катары бирге иштейт.

Метинде бул үч катмарлуу түзүлүш “жапабилитй стажк” катары деп аталат. Түрк тилинде бул түшүнүк, адам ээ болгон потенциалды үйрөнүү, туюнтуу жана өндүрүү мүмкүнчүлүгүнө айландырган бир “жөндөм же мүмкүнчүлүк инфраструктурасы” катары берилсе болот. Университеттер, иш берүүчүлөр, соттор, мамлекеттик мекемелер жана рыноктор адамдардын ички дүйнөсүн түздөн-түз көрө албайт; онларын хазырладыгы йазыйы, башвуруйу, өз гечмиши, сунуму, дилекчейи, коду вейа үрүнү баалайт. Жасалма интеллект бул дөнүшүм зинжиринин тамамында еткили болгондуктан она жетүү, гана бир йазылыма жетүү меселеси олмактан чыкмактадыр.

Эссенин негизги тезиси, күчтүү жасалма интеллект системаларына жетүү киреше, мектеп, университет, иш берүүчү вейа өлкө негизинде катмарларга бөлүнсө учурдагы теңсиздиктердин көбөйүшү мүмкүн экендиги. Акы төлөнүүчү жана корпоративдик колдонуучулар көбүрөөк өнүккөн моделдер, кең контекст терезелери, туруктуу эс, файл жана курал колдоосу, жогорку колдонуу чектери жана көбүрөөк күчтүү маалымат коргоосунан пайдаланып жатканда башка колдонуучулардын алсызыраак системалар менен чектелиши, гана анлык бир өндүрүмдүүлүк айырмасы жаратпашы мүмкүн. Бул айырма балалыкта башталып билим берүү, жумушка арыз, ишкердик, укуктук укук издөө жана кесиптик өндүрүш бою топтолушу мүмкүн.

Автор жасалма интеллект каршыты эмесдир. Там терсине, жасалма интеллектнын адам капаситесини генишлетебилежек кадар өнемли болгонун жана ошондуктан жетүү мимарисинин тесадүфен олушмасына изин верилмемеси геректигини жактайт. Жасалма интеллект кең жана маанилүү түрдө еришилебилир олурса йорумлама, өзел дерс, дүзенлеме, програмлама жана үретим дестегини демократиклештирен бир “мүмкүнчүлүк матбаасы” болушу мүмкүн. Еришим өдеме гүжүне гөре айрыштырылырса эски билим текеллеринин дижитал каршылыгы болгон жаңы бир “йазыжылар вейа йорумлайыжылар сыныфы” олуштурабилир.

Текст белгилүү бир каму хизмети модели өнермемектедир. Окуллар жана күтүпханелер аркылуу жетүү, бирейсел дестек вейа купонлар, улусал лисанслар, ачык агырлыклы моделдер, өзел саглайыжылара жетүү стандарды гетирилмеси йа да каму хизмети бензери йүкүмлүлүклер гана оласы сеченеклер катары сыраланмактадыр. Денеменин асыл талеби, йөнтемин не олажагындан алгач бир илкенин кабул едилмесидир: топлумун негизги билим берүү, ифаде, арыз, хак издөө жана үретим сүречлеринде варсайдыгы жасалма интеллект капаситесине баары маанилүү түрдө еришебилмелидир.

Изилдөө ампирик бир таасир араштырмасы эмесдир. Йени маалымат топламаз, өлкөлерин жасалма интеллект еришимини өлчмез, малийет хесабы йапмаз жана өнерилен илкенин уйгуланмасы халинде сонучларын кесинлешежегини канытламаз. Тарихсел өрнеклер, көбүрөөк алгач йайымланмыш араштырмалар жана норматиф белгелер аркылуу йапысал бир аргүман гелиштирир. Денеменин соңунда сынанабилир бир өнгөрү сунулур: Бул он жыл ичинде маанилүү жасалма интеллект еришимини кең табана улаштыран өлкөлерин, 2040’лара догру ишкердик, булушчулук, елит болбогон курумлардан билимсел үретим жана төмөн кирешели аилелерден билим йогун меслеклере гечиш сыяктуу гөстергелерде бензер өлкөлере гөре авантаж гелиштирмеси бекленмектедир.

Метнин башлангыч ой денейи: Чожук, ата-эне жана Macbeth

Денеме, орта кирешели бир ебевейнин он йашындаки чожугуйла Схакеспеаре’ин Macbeth есерини окудугу бир сахнейле башламактадыр. Есер артык кыт эмесдир. Күтүпханелерде, ужуз баскыларда, интернет сителеринде, өзетлерде жана кайытлы гөстерилерде бар. Буна рагмен чожугун метне чыныгы анламда улашмасы, китабын физиксел катары өнүнде булунмасындан көбүрөөк фазласыны талап кылат.

Чожугун эски Ингилизже ифаделери, жадыларын тийатродаки ишлевини, дөнемин сийасал багламыны, кеханет менен емир арасындаки айырмасы жана есерин хырс менен виждан боюнча курдугу илишкийи анлайабилмеси үчүн бир йорумлайыжыйа ихтийач дуйабилир. Тарихсел катары бул йорумлама капаситеси, билим берүүли ебевейнлерин, өзел өгретменлерин вейа маданий сермайеси жогорку аилелерин сахип болгону бир авантаж олмуштур.

Йазарын өрнегинде ата-эне бир жасалма интеллект асистаны кулланмактадыр. Систем метни чожугун йашына гөре ачыклар, чожугун анламадыгы ноктада анлатымы дегиштирир, сорулар сорар жана йарым калмыш ойлерин бир өдев вейа сунума дөнүштүрүлмесине йардымжы олур. Бул дурумда жасалма интеллект гана билим сунмаз; билгийе жетүү менен билгийи кулланабилир хале гетирме арасындаки бошлугу капатыр.

Денеменин ешитсизлик иддиасы, ошол эле китаба жана ошол эле интернете еришен башка бир бала аркылуу курулмактадыр. Икинжи бала көбүрөөк төмөн кулланым сынырларына, көбүрөөк кыска контекстке, хафызасыз чалышмайа жана көбүрөөк эски бир моделе сахип болушу мүмкүн. Бул бала китаптан махрум эмесдир; китабы анлама, сору сорма, фикрини туюнтуу жана ортайа бир продукт чыкарма зинжиринин көбүрөөк зайыф бир сүрүмүне еришмектедир.

Ики бала арасындаки айырма тек бир өдевле сынырлы калырса күчүк гөрүнебилир. Бирок автор, жылдар бою бирболсо йардымын сынавлара, университет башвуруларына, иш гөрүшмелерине, теклифлере, портфөйлере жана кесиптик өндүрүше йансыйабилежегини жактайт. Курумларын дегерлендирдиги шей түздөн-түз кишинин ичиндеки йетенек эмес, о йетенегин гөрүнүр жана дегерлендирилебилир чыктысыдыр.

Билгийе жетүү менен йорумлама капаситеси арасындаки айырма

Интернет чагында көп сайыда текст, дерс, видео жана булак еришилебилир дурумдадыр. Буна рагмен билгинин булунабилмеси, кишинин ону түшүнө ала турган, соргулайабилежеги вейа өз амажы үчүн кулланабилежеги анламына гелмез.

Денемейе гөре гечмиште авантаж саглайан негизги унсур чогу заман китабын кендиси эмес, китабы ачабилен инсанды. Егитимли ата-эне, мугалим, едитөр, хукукчу, арыз данышманы вейа програмжы; хам билгийи кулланышлы билгийе айландырган аражы ролүнү үстленийорду.

Жасалма интеллект бул аражылык хизметлеринин бир кысмыны төмөн маржинал малийетле чогалтабилир. Бунун коомдук таасири, басылы метнин йайгынлашмасындан фарклыдыр. Матбаа метни чогалтмыштыр; жасалма интеллект болсо метни йорумлайан, айландырган жана онунла үретим йапан дестеги чогалтабилир.

Жасалма интеллектнын үч катмарлы мүмкүнчүлүк алтйапысы

Бул катмарлар бирбиринден тамамен багымсыз эмесдир. Бир студент алгач бир конуйу анламак үчүн когнитивдик дестеги кулланабилир, андан кийин ойсини бир рапора дөнүштүребилир жана сон катары рапорун йанында чалышан бир прототип үретебилир. Зинжирин херханги бир халкасындаки жетүү айырмасы, сон чыктынын калитесини жана гөрүнүрлүгүнү еткилейебилир.

Курумлар инсанын капаситесини кантип гөрүр?

Метнин өнемли гөзлемлеринден бири, мекемелердин инсанын меракыны, сезгисини, сыкынтысыны вейа йетенегини түздөн-түз гөремемесидир. Үниверсите арыз курулу бир студенттин ич дүнйасыны эмес, арыз метнини гөрүр. Ишверен меслеки потансийели эмес; өз гечмиши, гөрүшме перформансыны жана иш өрнегини баалайт. Махкеме йашанан хаксызлыгы эмес, усуле уйгун хазырланмыш башвуруйу инжелер.

Автор, жасалма интеллектнын дилсел пүрүзлери азалтарак мекемелердин дүзгүн ифаде менен зекайы бирбирине карыштырмасыны зорлаштырабилежегини жактайт. Ийи бир ойнин йетерсиз тил көндүмси неденийле гөрүнмез калмасы вейа көтү бир ойнин күчтүү анлатым неденийле дегерли гөрүнмеси демократик дегерлендирмейи бозабилир.

Бирок бул йарар гана базы инсанлара сунулурса эски айрыжалык ортадан калкмаз. Йазарын кескин ифадесийле эски хийерарши бир абонелик планы гийерек гери дөнер.

Еришим ешитсизлиги гана фийат мыдыр?

Денеме, жетүү мимарисинин гана айлык абонелик үжретинден олушмадыгыны вургуламактадыр. Ики киши ошол эле адлы үрүне еришсе биле фиилен кулландыклары мүмкүнчүлүк ар башка болушу мүмкүн.

Жасалма интеллект ешитлейижи болушу мүмкүн ми?

Денеме, жасалма интеллектнын ешитлиги артырабилежеги йөнүндеки денейсел булгулары реддетмемектедир. Там терсине бул чалышмаларын өнемли болгонун кабул етмекте, бирок ешитлейижи сонужун бирок белгилүү дагытым кошулларында ортайа чыкажагыны жактайт.

Бул сайылар денеменин герчеклештирдиги жаңы денейлерден гелмемектедир. Автор тарабынан цитата верилен алгачки чалышмаларын сонучларыдыр.

Ешитлейижи йорумун үч кошулу

1. Айны аража жетүү

Денейлерде каршылаштырылан катылымжылара генелликле ошол эле жасалма интеллект системи верилмектедир. Бөйле бир тасарым, күчтүү система кулланан киши менен зайыф вейа сынырлы система кулланан киши арасындаки ешитсизлиги өлчмез.

Дүшүк перформанслы бир чалышан күчтүү бир системле үст груба йаклашабилир. Бирок үст груп көбүрөөк гелишмиш бир системе гечтигинде айырма йениден ачылабилир. Бул неденле тек бир денейде гөзленен сыкышма, узак вадели коомдук ешитлик анламына гелмемектедир.

2. Тек гөревдеки гечижи сыкышма менен кушаклар арасы бириким арасындаки айырма

Бир чалышанын тек бир вардийада көбүрөөк хызлы чалышмасы, балалыктан итибарен күчтүү жасалма интеллект дестеги алан бирийле алмайан бири арасындаки йирми йыллык айырмасы гөстермез. Денеме, кыска сүрели гөрев перформансыйла кушаклар бою бирикебилежек билим берүү жана үретим авантажынын бирбиринден айрылмасы геректигини жактайт.

3. Жасалма интеллектнын дүзенсиз йетенек сыныры

Автор, “жаггед фронтиер” катары анылан дүзенсиз йетенек сынырына өзел өнем вермектедир. Жасалма интеллект бензер гөрүнен гөревлерден базыларында көп башарылы, базыларында болсо йанылтыжы болушу мүмкүн. Кулланыжы чогу заман гөревин бул сынырын кайсы тарафында болгонун алгачден билемез.

Бул неденле жасалма интеллект окурйазарлыгы гана комут йазма йетенеги эмесдир. Чыктыйы денетлемек, башка кайнакларла догруламак, хатанын малийетини дегерлендирмек жана геректигинде системи кулланмамак да бул көндүмнин парчаларыдыр. Автор, бул үст көндүмнин билим берүүли жана колдоосу бар чеврелерде көбүрөөк колай гелишежегини жана бөйлеже жасалма интеллект еришиминин йанында кулланым күлтүрүнүн да сыныфсал бир авантажа дөнүшебилежегини илери сүрмектедир.

“Капасите матбаасы” бензетмеси

Матбаа, гана көбүрөөк фазла китап үретмемиш; метнин чогалтылма малийетини дүшүрмүш, йерел диллерде йайынлары йайгынлаштырмыш жана эски копйалама текеллерини зайыфлатмыштыр. Каму мектеплары жана күтүпханелер да билгийе еришимин бүтүнүйле үй-бүлө серветине баглы олмамасы керектиги илкесини гүчлендирмиштир.

Жасалма интеллект бензер бир генишлемейи метнин өтесинде камсыз кыла алат. Инсанлара түшүндүрмө, өзел дерс, дүзенлеме, програмлама, тасарым, изилдөө, сөзлешме окума, бүрокрасийле илетишим жана үретим дестеги сунабилир.

Бул неденле автор жасалма интеллектйы “билгинин матбаасы” эмес, “капаситенин матбаасы” катары гөрмектедир. Иддиа, жасалма интеллектнын мутлака олумлу жыйынтык догуражагы эмесдир. Матбаа да пропаганда жана йанлыш билим үретмиштир. Бензетме, негизги чогалтма баскысынын кайсы йөнде чалышабилежегини гөстермек үчүн кулланылмактадыр.

“Йазыжылар сыныфы” вейа йорумлама текели

Денеме, билим тарихинин гана еришимин генишлемесинден олушмадыгыны; билгинин йорумланмасыны контрол еден сыныфларын текрар текрар олуштугуну илери сүрмектедир. Автор бул ишлевсел йапыйы “сжрибал жласс” катары адландырмактадыр.

Метинде Орта Чаг Аврупа’сындаки Латинже жана рухбан курумлары, Çin импараторлук сынав системи, Ислам хукук геленегиндеки улеманын йеткилендирме йапылары, Ески Мысыр’даки йазыжылар жана класик Брахманик геленекте Ведик билгийе жетүү сынырламалары өрнек катары кулланылмактадыр.

Автор бул олушумларын бирбиринин ошол элесы олмадыгыны айрыкча белиртир. Бензетме меденийетлери ешитлемек үчүн эмес, билгинин кендисинден зийаде билгийи ишлетебилежек тил, йорумлама жана йеткилендирме арачларынын контрол едилмеси шеклиндеки ортак ишлеви гөстермек үчүн курулмактадыр.

Бул тарихсел кысымлар ампирик каршылаштырмалы дата араштырмасы эмесдир. Сечилмиш өрнеклер аркылуу иштелип чыккан йапысал бензетмелердир. “Көйлү” жана “йазыжы сыныфы” түшүнүклары да тарихсел груплар жөнүндө гүнжел бир баалоо эмес, айрыжалыклы жана айрыжалыксыз жасалма интеллект еришимини кескин түрдө гөрүнүр кылмак үчүн кулланылан реторик арачлардыр.

Йени капы эмне үчүн текст эмес йорумлайыжыдыр?

Денемейе гөре гүнүмүзде метинлерин өнемли бир бөлүмү үжретсиз вейа төмөн малийетлидир. Йени кытлык, метни окуйуп кишийе гөре ачыклайан, ону бир башвуруйа вейа үрүне айландырган системде олушабилир.

Гүчлү модель; кулланыжынын йанында окуйан мугалим, дүзенлейен едитөр, код йазан програмжы, курумсал дили ачыклайан данышман жана үретим сүрежини хызландыран асистан роллерини бирликте үстленебилир. Бул йетенеклер аз сайыда саглайыжынын катмарлы планлары аркылуу дагытылырса, йорумлама капаситеси йениден өдеме гүжүне багланабилир.

Автор ширкетлери ахлаки ачыдан сучламадыгыны ачыкча белиртмектедир. Фарклы фийат катмарлары олуштурмак тижари ишлетмелерин нормал давранышыдыр. Йапысал сорун, топлумун негизги мүмкүнчүлүк алтйапысыны гана тижари катмарлашманын варсайылан сонужуна быракмасыдыр.

Догал кытлык менен йапай кытлык арасындаки айрым

Гечмиште күчтүү өзел мугалим, едитөр вейа узман дестегинин кең китлелере сунулмасы адам емеги неденийле пахалыйды. Бир мугалим ошол эле анда сынырлы сайыда студентйе заман айырабилирди.

Жасалма интеллект хизметлеринин малийети сыфыр эмесдир; хесаплама алтйапысы, енержи, гүвенлик, бакым жана гелиштирме талап кылат. Ошентсе да ошол эле негизги дестегин ек бир кулланыжыйа улаштырылма малийети, ешдегер адам дестегинин тарихсел малийетинден көбүрөөк төмөн болушу мүмкүн.

Автор ошондуктан гележектеки ешитсизлигин гана догал булак кытлыгыйла ачыкланамайажагыны жактайт. Фийатландырма, сөзлешмелер, курумсал лисанслар, пазар бөлүмлендирмеси, каму алымы жана сийасал ираде белирлейижи хале гелебилир.

Еришим учурумлары эмне үчүн гечиш анларында бүйүйебилир?

Денеменин “Тхе Жлиффс” башлыклы бөлүмү, еришимин гана кимде булундугуну эмес, не заман кайбедилдигини тартышмактадыр.

Ишини кайбеден чалышан

Бир чалышан йылларжа иш берүүчүин жасалма интеллект ортамында чалышмыш болушу мүмкүн. Систем онун прожелерини, белгелерини, изилдөө дүзенини, йазы бичимини жана код табаныны таныйор болушу мүмкүн. Чалышанын үреткенлиги адам тажрыйбасы менен жасалма интеллект алтйапысынын бирлешиминден олушур.

Иштен чыкарылдыгында курумсал жетүү сона ерер. Там да өз гечмиш хазырламасы, жумушка арыз йазмасы, ишсизлик өденегини анламасы, хукуки сеченеклерини баалоосу вейа жаңы бир иш курмасы герекен анда генел когнитивдик дестегини кайбедебилир.

Автор эски чалышанын ширкет сырларына вейа гизли верилере еришмейе девам етмесини савунмамактадыр. Савундугу илке, кишинин иш кайбындан топарланмак үчүн ихтийач дуйдугу генел дүшүнме жана үретим арачларынын кайбеттиги ише баглы олмамасыдыр.

Мезун болгон студент

Үниверсите бою кишиселлештирилмиш дерс дестеги, изилдөө иш акышлары, проже хафызасы жана карийер хазырлыгы саглайан курумсал жасалма интеллектйы кулланан студент мезун болгону гүн бул еришими кайбедебилир.

Мезун көбүрөөк кийин, ошол эле системлере иш берүүчү вейа үй-бүлө дестегийле еришебилен адайларла йарышыр. Денемейе гөре билим берүү искелесинин мезунийет төренинде чөкмеси, йүксекөгретимин сагладыгы капаситенин сүрдүрүлебилирлигини соргулатмактадыр.

Дигер курумсал гечишлер

• Доктора сонрасы араштырмажынын бурс вейа мекеме еришимини кайбетмеси.
• Чалышанын бир ширкеттен дигерине гечеркен проже хафызасыны ташыйамамасы.
• Өгренжинин күчтүү бир мектепдан көбүрөөк зайыф алтйапылы мектепа гечмеси.
• Курумсал арачларла чалышан кишинин багымсыз гиришимжи олдугунда еришимсиз калмасы.
• Күчүк ишлетменин ар башка системалар арасында маалымат жана изилдөө беллегини ташыйамамасы.

Метинде бул сорун “дүшүлдүгүнде кайболан мердивен” бензетмесийле ачыкланмактадыр. Курумсал багланты кесилдигинде топарланмак үчүн герекли негизги арачларын да кесилмеси, жетүү мимарисинин ен кырылган йанларындан бири катары гөрүлмектедир.

Саглык сигортасы бензетмеси

Автор, иш берүүчүе баглы жасалма интеллект еришимини Amerika Birleşik Devletleri’ндеки иш берүүчүе баглы саглык сигортасына бензетмектедир. Кишинин ишсиз калдыгында көбүрөөк фазла ихтийач дуйабилежеги саглык гүвенжесинин иш кайбыйла бирликте сона ермеси сыяктуу, когнитивдик дестек да ен герекли болгону анда кайбедилебилир.

Бул бензетме ики системин хукукен вейа економик катары ошол эле болгону анламына гелмемектедир. Метиндеки амач, аң-сезимдүү түрдө тасарланмадан йерлешен курумсал мимарилерин заманла дегиштирилмеси көп зор йапылара дөнүшебилежегини гөстермектир.

Девлетлерин көбүрөөк алгач кабул еттиги ешитлик илкелери

Денеме, жасалма интеллект еришимине илишкин багымсыз жана мевжут бир евренсел хак булундугуну илери сүрмемектедир. Бунун йерине девлетлерин билим берүү, фырсат ешитлиги жана жаңы ешитсизликлерин өнленмесине илишкин мевжут тааххүтлеринден норматиф бир жыйынтык чыкармактадыр.

Бул бөлүм хукуки бир ичтихат анализи эмесдир. Автор, махкеме карары вейа баглайыжы хукук йолуйла девлетлерин херкесе белгилүү бир жасалма интеллект системи сагламак зорунда болгонун далилдебейт. Мевжут ешитлик тааххүтлери менен катмарлы когнитивдик инфраструктура арасында норматиф бир тутарлылык сорусу сормактадыр.

Негизги илке: Евренсел жана маанилүү жетүү

Денеменин йөнлендирижи талеби тек жүмлейле ифаде едилмектедир: Жасалма интеллект мүмкүнчүлүк алтйапысына евренсел жана маанилүү жетүү.

“Евренсел” не анлама гелмектедир?

Еришим; киреше, мектеп бөлгеси, иш берүүчү, гөчменлик дуруму вейа догулан өлкө тарабынан бүтүнүйле белирленмемелидир. Йоксул кулланыжыйа ады ошол эле бирок ишлевсел катары йетерсиз бир продукт верилмеси, йазарын йаклашымында евренселлик эмесдир.

“Анламлы” не анлама гелмектедир?

Систем, топлумун билим берүү, иш жана каму ишлемлеринде артык варсайдыгы негизги гөревлери герчектен йерине гетиребилежек дүзейде болушу керек. Йетерсиз баглам, төмөн кота, хафызасызлык вейа көп эски бир модель гана семболик жетүү олуштурабилир.

Анламлылыгын өлчүтү, ен гелишмиш изилдөө системине жетүү эмесдир. Өлчүт, кишинин зор бир метни анлайабилмеси, жумушка арыз хазырлайабилмеси, сөзлешмейи окуйабилмеси, бир арыз олуштурабилмеси вейа илк прототипини гелиштиребилмеси сыяктуу негизги муктаждыктардын каршыланмасыдыр.

“Еришим” эмне үчүн мүлкийет эмесдир?

Хер йуртташын өз моделине сахип болушу зорунлу эмесдир. Каму күтүпханесинде китап кулланыжыйа аит эмесдир бирок жетүү герчектир. Бензер түрдө жасалма интеллект хизмети каму, билим берүү, лисанс вейа дестек меканизмалары аркылуу еришилебилир болушу мүмкүн.

Алгачкыенин сөйлемедиги шейлер

• Херкес ен жаңы жана ен пахалы изилдөө моделини кулланмалыдыр.
• Хастанелер өзел тыбби моделлерини генел кулланыма ачмалыдыр.
• Мүхендислик ширкетлери өзел ажанларыны үжретсиз дагытмалыдыр.
• Өзел жасалма интеллект пазары вейа үст дүзей үжретли хизметлер калдырылмалыдыр.
• Хер өлкө ошол эле колдонуу моделини бенимсемелидир.
• Жасалма интеллект чыктылары адам денетими болбостон кулланылмалыдыр.

Текст, негизги жана ишлевсел бир жетүү табаныйла бунун үзериндеки узманлашмыш вейа лүкс пазарын бирликте вар олабилежегини жактайт. Йазарын ифадесийле йаклашым пийаса каршыты эмес, “бозулмуш вейа йетерсиз табан” каршытыдыр.

Метинде сыраланан оласы колдонуу йоллары

Денеме бул сеченеклерин малийетини, хукуки уйгуланабилирлигини, гүвенлик еткисини вейа хангисинин көбүрөөк еткили болгонун каршылаштырмамактадыр. Билинчли түрдө колдонуу моделини сечмез; карарын камуйа ачык жана билинчли верилмеси геректигини савунур.

Гечмиштен кулланылан економик жана билим берүүсел өрнеклер

Бул өрнеклерден чыкарылан генел десен, кең табанлы когнитивдик алтйапынын калкынманын тек недени олмадыгы бирок сермайе, мекемелер, пазарлар жана текноложи сыяктуу дигер еткенлерин коом генелине йайылабилдиги бир земин олуштурабилежегидир.

Osmanlı матбаасы бензетмеси кантип окунмалыдыр?

Автор, Osmanlı Импараторлугу’нун матбаа текноложисине текник катары еришмесине рагмен Арап харфли Osmanlı Түркчеси басымынын узак сүре сынырлы калмасыны уйарыжы бир бензетме катары кулланмактадыр. Дини оторите, текст денетими, хаттатларын економик чыкарлары, текник уйарлама зорлуклары жана девлет ихтийаты сыяктуу бирден фазла эмне үчүн сыраланмактадыр.

Текст, матбаа кысытламасынын Osmanlı менен Аврупа арасындаки бүтүн економик айырмасы йараттыгыны иддиа етмез. Хатта бөйле тек неденли бир ачыкламанын жидди тарихчиликле багдашмайажагыны ачыкча сөйлер.

Бензетменин амажы, дөнүштүрүжү бир билим текноложисинин йайылымыны сынырлайан карарларын өз дөнемлеринде йерел катары анлашылабилир неденлере дайанабилежегини, бирок узак вадели сонучларынын көбүрөөк агыр олабилежегини гөстермектир.

Йазарын 2040’лара йөнелик сынанабилир өнгөрүсү

Денеменин ен ачык түрдө сынанабилир иддиасы, 2020’ли йылларда негизги жасалма интеллект капаситесине евренсел жана маанилүү жетүү саглайан өлкөлерин 2040’лара догру бензер өлкөлере гөре өлчүлебилир авантаж гелиштирмесидир.

Автор, еткинин алгач “дөнүштүрме” гөстергелеринде, көбүрөөк кийин класик веримлилик гөстергелеринде гөрүлмесини беклемектедир.

Өнгөрү мутлак економик дүзейлерле эмес, бензер башлангыч кошулларына сахип өлкөлерин гөрели йөнелимлерийле илгилидир. Гелир, билим берүү дүзейи, санайи йапысы, демографи, енержи, мекеме калитеси жана мевжут жасалма интеллект сектөрү сыяктуу көп сайыда карыштырыжы еткен булундугу кабул едилмектедир.

Автор, дөнүштүрме гөстергелеринде бекленен харекет гөрүлмезсе ана тезин гөзленебилир түрдө башарысыз олмуш сайылабилежегини туюнтууктедир. Бул йөнүйле денеме, гана догруланамайажак бир ахлаки уйарыда булунмак йерине гележекте йанлышланабилежек бир тахмин ортайа коймайа чалышмактадыр.

“Кайып Еинстеин’лар” жана гөрүнмейен йетенек

Текст, төмөн кирешели аилелерден гелен жогорку йетенекли чожукларын, бензер йетенеге сахип варлыклы чожуклара гөре мужит олма оласылыкларынын көбүрөөк төмөн болгонун гөстерен “Лост Еинстеинс” араштырмасына башвурмактадыр.

Йазарын йоруму, топлумларын йетенек кытлыгы менен йетенеги чыктыйа дөнүштүремеме сорунуну бирбирине карыштырдыгыдыр. Инсанларда фикир жана мүмкүнчүлүк булунабилир; бирок мугалим, чевре, багланты, арыз дестеги жана үретим арачлары ексиксе бул йетенек курумсал катары гөрүнмез калабилир.

Жасалма интеллект бул дөнүшүм дарбогазына түздөн-түз мүдахале едебилежек бир курал катары гөрүлмектедир. Факат гана затен авантажлы кесимлере сунулурса дарбогазы калдырмак йерине айрыжалыклы груплар үчүн көбүрөөк да генишлетебилир.

Економинин табанындаки үреткенлик

Денеме, евренсел жасалма интеллект еришиминин гана академисйенлер вейа бейаз йакалы професйонеллер үчүн бир дестек олмадыгыны вургуламактадыр. Гүчлү курумларда чалышан професйонеллерин затен еришиме сахип олма оласылыгы йүксектир.

Асыл үреткенлик еткисинин еснаф, текнисйен, күчүк ишлетме, бөлгесел фирма, багымсыз чалышан жана геленексел занаатларда ортайа чыкабилежеги илери сүрүлмектедир.

Метиндеки чагдаш “окурйазар дегирменжи” каршылыгы; йабанжы бир йөнетмелиги анлайабилен, чеврилмемиш бир текник кылавузу кулланабилен, арызайы тешхис едебилен, мухасебесини дүзенлейебилен, сөзлешме хазырлайабилен жана ишлетмесини бүйүтебилен жасалма интеллект колдоосу бар занааткардыр.

Бул өрнек бир саха чалышмасы сонужуна эмес, йазарын економик меканизма өнгөрүсүне дайанмактадыр.

Мимаринин варсайылан түрдө олушмасы

Денеменин сон бөлүмү, бүйүк коомдук системлерин чогу заман ачык бир карарла эмес, күчүк жана бирикимли тержихлерле олуштугуну жактайт.

Ишверене баглы саглык сигортасы, стандарт сынавларын кабул системиндеки ролү, йерел вергийе баглы мектеп финансманы, креди пуанлама системлери жана илач патентлеринин олуштурдугу кармашык йапылар; башында капсамлы жана билинчли бир тасарым болбостон йерлешип көбүрөөк кийин дегиштирилмеси зорлашан өрнеклер катары анылмактадыр.

Жасалма интеллектда да фийат катмарлары, университет анлашмалары, иш берүүчү ентеграсйонлары, мектеп политикалары жана ташынамайан курумсал хафыза заманла йерлешебилир. Хер карар тек башына күчүк гөрүнсе да йирми жыл кийин күчтүү бир мирас меканизмасы ортайа чыкабилир.

Йазарын уйарысы, гележектеки системин касытлы катары “калытсал когнитивдик таптык ажырым” амажыйла тасарланажагы эмесдир. Хич кимсе бөйле бир политикайы ачыкча илан етмейебилир. Буна рагмен мимаринин топлам таасири ошол эле сонужу үретебилир.

“Но Пеасант AI” ифадеси не анлатмактадыр?

Башлыктаки ифаде, йоксул вейа кырсал адамдар үчүн айры бир жасалма интеллект гелиштирилмесине илишкин текник бир өнери эмесдир. Там терсине, күчтүү кесимлерин чыныгы ишлерини йаптыгы, дезавантажлы кесимлере болсо гана жетүү вармыш гөрүнүмү верен зайыф бир сүрүмүн сунулмасына каршы кулланылан слогандыр.

Түрк тилинде түшүнүкын ичерик каршылыгы шу түрдө ачыкланабилир:

• Йоксула гана ады жасалма интеллект болгон, фиилен йетерсиз бир система верилмемеси.
• Негизги үретим жана үйрөнүү капаситесинин өдеме гүжүне гөре бозулмамасы.
• Топлумун баалоо системлеринде герекли хале гелен арачларын калытсал авантажа дөнүшмемеси.
• Алт дүзей кулланыжыларын гана түкетижи, үст дүзей кулланыжыларын болсо үретижи халине гелмемеси.

Чалышманын колдогон негизги ойлер

• Жасалма интеллект үйрөнүү, курумсал ифаде жана үретим сүречлеринин тамамында кулланылабилен кең бир мүмкүнчүлүк алтйапысыдыр.
• Айны жасалма интеллект аражына жетүү сагландыгында базы төмөн перформанслы колдонуучулар гөреже көбүрөөк бүйүк казанч елде ете алат.
• Жасалма интеллект уйгун олмадыгы гөревлерде перформансы дүшүребилир; системин сынырларыны танымак айры бир көндүмдир.
• Фийат, тил, мекеме, жихаз, кулланым сыныры, хафыза жана маалымат корумасы еришимин ар башка бойутларыны олуштурур.
• Иш вейа университетйе баглы еришимин курумсал гечишлерде сона ермеси бирейлери кырылганлаштырабилир.
• Жасалма интеллект еришиминин узак вадели коомдук сонучлары дагытым бичимине баглы болушу мүмкүн.
• Еришим мимарисинин күчүк жана дагынык карарларла йерлешмеси, көбүрөөк кийин реформу зорлаштырабилир.
• Гүчлү негизги жетүү менен бунун үзериндеки өзел жана узманлашмыш пазар бирликте вар болушу мүмкүн.

Чалышманын далилдебеген жыйынтыктар

• Гүнүмүзде жасалма интеллект еришиминин коомдук харекетлилиги өлчүлебилир түрдө азалттыгы түздөн-түз гөстерилмемиштир.
• Акы төлөнүүчү жана үжретсиз жасалма интеллект кулланыжыларынын узак дөнем билим берүү вейа киреше сонучлары каршылаштырылмамыштыр.
• Чожуклукта премиум жасалма интеллект кулланымынын йетишкинлик башарысына неденсел таасири өлчүлмемиштир.
• Белирли бир үжретсиз моделин “анламсыз” вейа белгилүү бир үжретли моделин йетерли болгону нижел ешиклерле белирленмемиштир.
• Улусал лисанс, каму модели, купон вейа күтүпхане еришиминден хангисинин көбүрөөк еткили болгону тест кылынган эмес.
• Евренсел еришимин камуйа малийети хесапланмамыштыр.
• Жасалма интеллектйа еришимин тек башына економик калкынма йаратажагы илери сүрүлмемектедир.
• Тарихсел матбаа жана билим берүү өрнеклери, жасалма интеллект политикасы үчүн түздөн-түз неденсел каныт эмесдир.
• Девлетлерин мевжут хукук уйарынжа херкесе белгилүү бир жасалма интеллект хизмети сунмак зорунда болгону хукукен канытланмамыштыр.
• Ачык агырлыклы моделлерин, тижари моделлерин вейа каму алтйапысынын каршылаштырмалы гүвенлиги дегерлендирилмемиштир.
• Гениш еришимин йанлыш билим, багымлылык, махремийет, академиялык чынчылдык жана ишгүжү дөнүшүмү рисклерини кантип дегиштирежеги өлчүлмемиштир.

Чалышманын күчтүү йөнлери

Чалышманын ен күчтүү йөнү, жасалма интеллект еришимини гана түкетижи фийатландырмасы вейа дижитал учурум катары эмес, адам капаситесинин курумсал катары гөрүнүр хале гелмеси соруну катары еле алмасыдыр. Билим берүү, арыз, хукук, иш жана үретим сүречлерини ошол эле дөнүшүм зинжиринде бирлештирмектедир.

Икинжи күчтүү йөн, жасалма интеллектнын ешитлейижи олабилежегини гөстерен чалышмалары реддетмеден бул булгуларын кайсы кошуллара баглы болгонун соргуламасыдыр. Ошентип тартышмайы “жасалма интеллект ийи мидир, көтү мүдүр?” икилигинден чыкарып дагытым жана кулланым йеткинлиги сорунуна ташымактадыр.

Үчүнжү күчтүү йөн, иштен айрылма жана мезунийет сыяктуу еришимин кесилдиги анлары гөрүнүр кылмасыдыр. Жасалма интеллект тартышмаларында чогунлукла системе илк жетүү конушулуркен хафыза, иш акышы жана дестегин ташынабилирлиги көбүрөөк аз еле алынмактадыр.

Дөрдүнжү күчтүү йөн, белгилүү бир текноложик чөзүмү тек догру катары илан етмемесидир. Каму күтүпханеси, улусал лисанс, ачык модель жана өзел саглайыжы дүзенлемеси сыяктуу ар башка йолларын мүмкүн болгонун кабул етмектедир.

Бешинжи күчтүү йөн, узак вадели өнгөрүсүнү гөзленебилир гөстергелере контексткесыдыр. Тахмин көп сайыда карыштырыжы еткене ачык олса да ишкердик, патент, билимсел үретим жана меслеки харекетлилик сыяктуу өлчүтлерин белиртилмеси, савын тамамен йанлышланамаз калмасыны өнлемектедир.

Чалышманын негизги чектөөлөрү

Изилдөө бир денемедир жана өзгүн ампирик ыкма сунмамактадыр. Жасалма интеллект еришимине илишкин хане, мектеп, университет, ишйери вейа өлкө дүзейинде маалымат топламамыштыр.

Меркези түшүнүк болгон “маанилүү жетүү” үчүн өлчүлебилир бир стандарт гелиштирилмемиштир. Баглам узунлугу, кулланым котасы, модель перформансы, тил калитеси жана гүвенлик сыяктуу айрыкчарин кайсы асгари севийеде болушу керектиги белиртилмемиштир.

Акы төлөнүүчү, үжретсиз, курумсал жана ачык моделлерин систематик каршылаштырмасы йапылмамыштыр. Фийат сайфалары жана университет уйгуламалары мевжут катмарлашмайа өрнек катары кулланылмакта, бирок күресел еришимин капсамлы бир харитасы чыкарылмамактадыр.

Жасалма интеллектнын фийатларынын дүшмеси, ачык моделлерин гелишмеси, донаным малийетлеринин дегишмеси, саглайыжы рекабети вейа йерел модель екосистемлери сыяктуу ешитсизлиги азалтабилежек каршы динамиклер кеңири түрдө моделленмемиштир.

Денеме негизги катары жетүү ексиклигинин рисклерине одакландыгы үчүн кең еришимин догурабилежеги йанлыш билим, ашыры гүвен, когнитивдик багымлылык, махремийет ихлали, академиялык чынчылдык жана отомасйон баскысы сыяктуу сорунлара көбүрөөк сынырлы йер вермектедир.

Тарихсел өрнеклер сечижи жана аналожиктир. Матбаа, Prusya билим берүүи, Morrill университетлери, Жапонйа жана Гүней Коре’деки дөнүшүмлер көп сайыда сийасал, економик жана курумсал еткене баглыдыр. Автор бул сыныры кабул етсе да өрнеклер евренсел бир неденсел йаса курмайа йетмез.

Хукук бөлүмүндеки чыкарым норматифтир. Билим берүү хаккы жана ешит корума илкелери, отоматик катары белгилүү бир текноложийе үжретсиз жетүү хаккы догурмаз. Бунун герчеклешмеси хукуки йорум, демократик карар жана колдонуу талап кылат.

“Пеасант”, “сжрибал жласс” жана тарихсел каст бензетмелери күчтүү реторик таасир йаратмакла бирликте ар башка тарихсел топлумларын кармашык йапыларыны тек бир ишлевсел шемайа индиргеме риски ташымактадыр.

Кайнакларын 15 жана 16 нумаралы бөлүмлери стандарт академик кайнакча кайды йерине генел фийатландырма сайфалары жана университет програмлары боюнча ачыклайыжы нотлар бичиминдедир. Бул дурум мевжут пазар мимарисине илишкин базы иддиаларын багымсыз катары текрарланмасыны гүчлештирмектедир.

PDF’да йазым датасы 17 Майыс 2026, файл үстверисинде жана SSRN кайдында болсо 21 Майыс 2026 катары гөрүнмектедир. DOI метинде жок.

Йазарын 2040’лара йөнелик тахмини узак бир заман аралыгына сахиптир. Жасалма интеллект еришиминин еткисини билим берүү калитеси, економик йапы, гөч, нүфус, сермайе, енержи жана мекемелердин еткисинден айырмак олдукча гүч олажактыр.

Түркийе вейа башка бир өлкө жөнүндө не сөйлемектедир?

Изилдөө Түркийе’йе өзгү жасалма интеллект жетүү вериси, билим берүү системи анализи, малийет хесабы вейа политика өнериси сунмамактадыр. Osmanlı матбаасы гана тарихсел бир бензетме ичинде кулланылмактадыр.

Бул неденле денемеден харекетле Түркийе’нин мевжут жасалма интеллект политикаларынын башарылы вейа башарысыз болгону сонужуна варыламаз. Хер өлкө үчүн гечерли олабилежек негизги сору, топлумун билим берүү жана үретим сүречлеринде ихтийач дуйдугу асгари жасалма интеллект капаситесинин кантип танымланажагы жана бул капаситенин киреше вейа мекеме фарклылыклары неденийле кимлерден есиргенебилежегидир.

Гечмиш, бугүн жана гележек арасындаки илишки

Гечмиште матбаа, мектеп жана күтүпхане билгийе еришимин сынырларыны дегиштирмиштир. Гүнүмүзде жасалма интеллект, билгийе еришмектен кийинки йорумлама жана үретим ашамаларыны дөнүштүрмектедир.

Гележектеки жыйынтык, текноложинин тек башына айрыкчаринден эмес, топлумларын ону кантип дагыттыгындан еткиленебилир. Денеменин негизги тарихсел иддиасы будур: Билишсел алтйапыларын кең табана йайылмасы коомдук капаситенин көбүрөөк бүйүк бөлүмүнү үретиме катабилир; тар тутулмасы болсо вар болгон авантажлары калыжылаштырабилир.

Чалышманын Йөнтеми жана Булгулары

Чалышманын текник нителиги

Аргүманын адым адым йапысы

1. Курумлар инсанын потансийелини түздөн-түз эмес, үреттиги гөрүнүр чыктылар аркылуу баалайт.
2. Жасалма интеллект оййи анламайа, туюнтууйе жана үрүне дөнүштүрмейе йардым едер.
3. Бул неденле жасалма интеллектйа жетүү, курумсал катары танынма капаситесини еткилейебилир.
4. Айны күчтүү аража жетүү базы көндүм фаркларыны даралтабилир.
5. Фарклы гүчте арачлара жетүү болсо заман ичинде жаңы бир бирикимли авантаж йаратабилир.
6. Ишверен жана университетйе баглы жетүү, критик гечиш анларында кесилебилир.
7. Девлетлерин билим берүү жана фырсат ешитлиги тааххүтлери, бул жаңы алтйапынын дагытымыны аң-сезимдүү түрдө еле алмаларыны геректирен норматиф бир негизги олуштурабилир.
8. Асгари хедеф, баары үчүн узманлашмыш ен үст модель эмес; негизги гөревлери каршылайан маанилүү еришимдир.
9. Колдонуу бичими өлкөлере гөре дегишебилир жана денеме тек бир модель сечмез.
10. Еркен жана кең еришимин узак вадеде коомдук табаны генишлейен йенилик жана үреткенлик йаратажагы тахмин едилмектедир.

Актарылан нижел булгуларын статүсү

Бул баалуулуктардын хичбири Rajendra Wadje тарабынан йениден хесапланмамыш вейа хам верилер аркылуу догруланмамыштыр. Денеменин меркези тези бул чалышмаларын түздөн-түз бирлешик истатистиксел сентезинден эмес, сонучларын йапысал йорумундан үретилмиштир.

Ана “табылгалар” кантип анлашылмалыдыр?

Ампирик изилдөө жок экендиги үчүн чалышманын булгулары өлчүлен сонучлардан көп савлар, айрымлар жана өнгөрүлердир:

Йөнтемсел катары көбүрөөк күчтүү бир гележек изилдөө кантип курулабилир?

Денеменин иддиаларыны дегерлендиребилмек үчүн гележекте ашагыдаки түрде изилдөөлөр герекебилир:

• Үжретсиз, үжретли жана курумсал жасалма интеллект кулланыжыларыны узак дөнем излейен кохорт араштырмалары.
• Окуллара ар башка жетүү моделлери саглайан контроллү вейа догал денейлер.
• Модел гүжү, баглам, кота, тил жана курал еришимини бирлештирен “маанилүү жетүү ендекси”.
• Иштен айрылма вейа мезунийет кийин жасалма интеллект жетүү кайбыны өлчен изилдөөлөр.
• Фарклы жетүү дүзейлеринин жумушка арыз, гиришим курма, патент, жарыялоо жана киреше сонучларына таасири.
• Улусал лисанс, күтүпхане еришими, ачык модель жана купон системлеринин малийет-еткилилик каршылаштырмалары.
• Жасалма интеллект дестегинин мевжут социалдык, дилсел жана енгеллилик кайнаклы дезавантажларла өз ара аракеттенүүи.
• Гениш еришимин махремийет, йанлыш билим жана багымлылык рисклерийле бирликте дегерлендирилмеси.

Бунлар макаленин уйгуладыгы йөнтемлер эмесдир; денеменин сынанабилир хале гетирилебилмеси үчүн герекли олабилежек изилдөө йөнлеридир.

Булак жана Ыкма Эскертүүсү

Чалышманын өзгүн там ады: Но Пеасант AI: Он тхе жоминг енжлосуре оф жогнитион, анд wхат мост сожиетиес хаве алреадй промисед то превент

Автор: Rajendra Wadje.

Автор саны: Бир.

Еш салым вейа еш биринжи йазарлык: Уйгуланабилир эмесдир; изилдөө тек йазарлыдыр.

Сорумлу автор: “Жорреспондинг аутхор” ифадеси ачыкча кулланылмамыштыр. Алгачкы сайфа дипнотунда йазара аит илетишим е-постасы бар.

Курумсал багланты: Ындепендент Ресеаржхер.

ORCID: 0000-0003-1052-2550.

Булак түрү: Жасалма интеллект еришими, билим берүү ешитлиги, курумсал мүмкүнчүлүк жана економик гелишме боюнча танылайыжы, норматиф жана йапысал денеме.

Чалышманын өз ыкма танымы: Ампирик изилдөө эмес, белгилүү алт савлары академик кайнакларла дестекленен танылайыжы денеме.

PDF үзериндеки дата: 17 Майыс 2026.

PDF үстверисиндеки олуштурулма датасы: 21 Майыс 2026.

SSRN кайдындаки йазым датасы: 21 Майыс 2026.

Йайын платформу: SSRN.

SSRN кайыт нумарасы: 6811319.

DOI: DOI билгиси PDF’да йер алмамактадыр жана библийографик контролде түздөн-түз догруланамамыштыр.

Дерги: Хакемли бир журнал ады жок.

Жилт, сан жана сайфа нумарасы: Булунмамактадыр.

Өзгүн академик йайыневи: Догруланмыш бир журнал йайыневи жок.

Хакемлик дуруму: Хакем баалоосунден гечмиш бир сүрүм догруланмамыштыр. Мевжут булак SSRN’да сунулан багымсыз изилдөө метнидир.

Ресми SSRN кайыт баглантысы:https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=6811319

Ресми там текст баглантысы:https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/6811319.pdf?abstractid=6811319

ORCID баглантысы:https://orcid.org/0000-0003-1052-2550

Финансман: Финансман бейаны жок.

Чыкар чатышмасы: Чыкар чатышмасы бейаны жок.

Етик курул: Инсан вейа хайван катышуучулар үзеринде йүрүтүлен бир изилдөө болбогондуктан етик курул билгиси сунулмамыштыр.

Маалымат еришими: Өзгүн маалымат сети, анализ коду вейа маалымат депосу жок.

Жасалма интеллект кулланым бейаны: Чалышмада метнин хазырланмасында жасалма интеллект кулланылып кулланылмадыгына илишкин айры бир бейан жок.

Булак йапысы: Текст соңунда 16 нумаралы ана булак менен N1–N5 бичиминде беш тамамлайыжы тарихсел жана економик булак эскертүүсү бар.

Бул Түркче түшүндүрмө, йүкленен 17 сайфалык чалышманын тамамына дайанмактадыр. Жасалма интеллект еришими, фийатландырма, каму политикасы вейа економик жыйынтыктар жөнүндө метинде булунмайан жаңы билимсел иддиалар екленмемиштир. Өнжеки араштырмалардан алынан сайысал жыйынтыктар, өзгүн табылга сыяктуу эмес, денеменин дайандыгы экинчил канытлар катары актарылмыштыр.

Чалышманын башлыжа чектөөлөрү; ампирик изилдөө олмамасы, жетүү катмарларынын түздөн-түз өлчүлмемеси, “маанилүү жетүү” үчүн операсйонел ешик белирленмемеси, колдонуу моделлеринин малийет жана иш-аракетинн каршылаштырылмамасы, тарихсел бензетмелерин сечижи нителиги, хукуки тааххүтлерден норматиф жыйынтык чыкарылмасы, кең еришимин рисклеринин көбүрөөк сынырлы еле алынмасы жана 2040’лара йөнелик тахминин көп сайыда карыштырыжы еткене ачык олмасыдыр.