Мүнөз тарбиясы; чынчылдык, жоопкерчилик, эмпатия, этикалык ой жүгүртүү, социалдык сезимталдык жана жарандык сыяктуу баалуулуктардын билим берүү аркылуу өнүктүрүлүшүн максат кылган тармактар аралык бир изилдөө тармагы болуп саналат. Санариптешүү, социалдык медиа, генеративдүү жасалма интеллект, онлайн жалган маалымат, академиялык чынчылдык сорунлары жана кибер зомбулук сыяктуу өнүгүүлөр, мүнөз тарбиясынин гана салттуу адеп-ахлак окутуусу менен чектелип кала албасын көрсөтөт.

Бул библиометрикалык изилдөө, мүнөз тарбиясы литератүрүндеки жарыялоо тенденцияларын, алдыңкы өлкөлөрдү, авторлорду, журналдарды, цитата алган иштерди, ачкыч сөз топторун жана изилдөө темаларынын өз ара байланышын изилдөөнү максат кылган. Scopus маалымат табанында 2020–2026 мезгилин камтыган издөө натыйжасында башында 15.295 жазуу алынган, авторлордун билдирдиги чыпкалоо иштери кийин 723 англис тилиндеги изилдөө макаласы талданган.

Маалыматтар, Р чөйрөсүндө иштеген Bibliometrix пакетинин веб интерфейси Biblioshiny аркылуу бааланган. Чалышмада жылдык жарыялоо сандары, тема тармактары, өлкө жана автордук өндүрүмдүүлүк, булак журналдар, глобалдык цитаталар, ачкыч сөздөрдүн бирге кездешүүсү, тематикалык карта жана байланыш тармактары визуалдаштырылган.

Сүрөт 1’е гөре жарыялоо саны 2020’да болжол менен 135 болсо 2021’да болжол менен 110’а төмөндөгөн, 2022 жана 2023’те чектелген өсүш гөстермиш жана 2024’те 150’нин боюнча чыкарак эң жогорку деңгээлге жеткен. 2025’те болжол менен 100’е, 2026’да болсо нөлгө жакын бир мааниге түшкөн. Бирок маалымат алынган дата көрсөтүлбөгөндүктөн 2025 жана 2026 дегерлери аяктай элек жылдарды чагылдырышы мүмкүн; ошондуктан акыркы эки жылдагы төмөндөө, мүнөз тарбиясы араштырмаларында тастыкталган төмөндөө катары деп чечмелене албайт.

Белге аланларынын %29,9’у социалдык билимлер, %13,6’сы билгисайар билимлери жана %9,7’си санат жана бешери билимлерле илишкилендирилмиштир. Endonezya болжол менен 190–200 белгейле илк сырада, Çin болжол менен 170 белгейле экинчи, Amerika Birleşik Devletleri болсо 110’ун бираз үзериндеки белге сайысыйла үчүнжү сырада гөстерилмиштир. Бул дагылым, мүнөз тарбиясы жана илишкили анахтар сөзжүклерле таранан литератүрде Асйа өлкөлеринин күчтүү бир жарыялоо агырлыгы булундугуну дүшүндүрмектедир.

Изилдөө, дижитал етик, социалдык-эмоциялык гелишим, йерел маданий дегерлер, текноложи колдоосу бар мүнөз тарбиясы жана билимсел кызматташтык агларыны гележекте өнем казанабилежек конулар катары дегерлендирмектедир. Ошентсе да издөө соргусунун генишлиги, графиклерле текст арасындаки сайысал уйушмазлыклар жана чыныгы ортак йазарлык агларына илишкин кеңири өлчүтлерин булунмамасы, сонучларын диккатли йорумланмасыны геректирмектедир.

Мүнөз тарбиясы эмне үчүн йениден өнем казанмыштыр?

Дижитал текноложилер, инсанларын билгийе еришме, илетишим курма, үйрөнүү жана коомдук илишки гелиштирме бичимлерини дегиштирмиштир. Макалада күресел интернет кулланымынын 2024 итибарыйла дүнйа нүфусунун болжол менен %68’ине, Endonezya’даки интернет еришиминин болсо 2025’те болжол менен %80,66’йа улаштыгы актарылмактадыр.

Бул кең жетүү билгийе жана билим берүүе улашмайы колайлаштырыркен жаңы етик сорунлар да ортайа чыкармактадыр. Сибер зорбалык, өзел йашамын ихлали, йанлыш билгинин йайылмасы, академик интихал, жасалма интеллект чыктыларынын сорумсуз колдонулушу жана онлайн ортамларда айрымжы давранышлар, текник көндүмдөрүн ахлаки жана коомдук жоопкерчиликтан айры дүшүнүлемейежегини көрсөтөт.

Чалышманын йаклашымына гөре мүнөз тарбиясы, студенттере гана белгилүү дегерлери езберлетмек йерине шу йеткинликлери казандырмайы хедефлемелидир:

• Дижитал чөйрөдө догру менен йанлыш билгийи айырт едебилмек.
• Текноложинин бирейлер жана коом үзериндеки еткилерини дегерлендирмек.
• Махремийет жана академиялык чынчылдык илкелерини корумак.
• Емпати, кызматташтык жана социалдык жоопкерчилик гелиштирмек.
• Күлтүрел фарклылыклара сайгылы түрдө илетишим курмак.
• Жасалма интеллект колдоосу бар карарларын етик сонучларыны соргуламак.

Литератүрде кайсы бошлук хедефленмиштир?

Мүнөз тарбиясы боюнча көп сайыда окутуу модели, дегер билим берүүи програмы жана йерел күлтүр темелли изилдөө бар. Буна каршылык авторлор, бул йайынларын заман ичинде кайсы темалара йөнелдигини жана араштырмажыларын өлкөлер, мекемелер вейа тармактар аралыкнда кантип багланты курдугуну инжелейен узунламасына библийометрик араштырмаларын сынырлы болгонун жактайт.

Араштырманын хедефледиги бошлук үч бөлүмден олушмактадыр:

1. Йайын үретиминин йыллара жана дисиплинлере гөре кантип дегиштигинин белирленмеси.
2. Үлкелер, авторлор жана булак журналдар арасындаки билимсел үретим йапысынын инжеленмеси.
3. Гелишмекте болгон темаларын жана гележекте араштырылмасы герекен конуларын хариталанмасы.

Библийометрик йаклашым, тек тек чалышмаларын сонучларыны сентезлемектен зийаде литератүрүн нижел йапысыны инжелер. Долайысыйла бул изилдөө, белгилүү бир мүнөз тарбиясы програмынын студенттердин давранышыны не кадар дегиштирдигини өлчмемектедир. Инжеледиги негизги бирим, йайынларын библийографик үстверилери жана бунлар арасындаки баглантылардыр.

Араштырманын дөрт амажы

Чалышмада дөрт ана изилдөө амажы танымланмыштыр:

1. Мүнөз тарбиясы жана кызматташтык агларыйла илишкили йыллык жарыялоо хажмини, тема тармактарыны, өлкө каткыларыны жана кызматташтык өрүнтүлерини инжелемек.
2. Ен үреткен вейа еткили авторлорду, журналдарды жана чалышмалары жарыялоо жана цитата сайыларына гөре белирлемек.
3. Негизги изилдөө конуларыны жана анахтар сөзжүклер арасындаки баглантылары хариталамак.
4. Библийометрик сонучлардан харекетле гележектеки изилдөө конуларыны белирлемек.

Маалыматтар кантип топланмыштыр?

Араштырманын тек библийографик маалымат кайнагы Scopus’тур. Кулланылан соргунун негизги мантыгы шу бичимдедир:

\[ (\text{“Thematic evolution”} \lor \text{“Collaboration networks”} \lor \text{“Character education”}) \]

Арама көбүрөөк кийин шу филтрелерле сынырландырылмыштыр:

• Йайын йылы: 2020’ден кийин жана 2027’ден алгач.
• Белге түрү: Изилдөө макалеси.
• Дил: Ингилизже.
• Кесин ачкыч сөз: “Жхаражтер”, “Жхаражтер Едужатион” вейа “Жоллаборатион Нетwорк”.

Алгачкы издөө натыйжасында 15.295 белгейе улашылдыгы, уйгунлук сүрежи кийин 723 макаленин анализе алындыгы билдирилмиштир.

Арама соргусунун капсам соруну

Арама соргусунда “мүнөз тарбиясы” ифадесинин йанында “тематикалык эволюция” жана “кызматташтык тармактары” ифаделеринин OR баглажыйла кулланылмасы, мүнөз тарбиясыйле түздөн-түз илгиси болбогон библийометри жана тармак араштырмаларыны да маалымат сетине ташыйабилир.

Кесин ачкыч сөз филтресинде тек башына “Жхаражтер” сөзжүгүнүн кулланылмасы да капсамы генишлетмектедир. Ингилизжедеки “жхаражтер” сөзжүгү ахлаки карактер тышкары текст карактери, физиксел өзеллик, математиксел гөстерим вейа бийоложик нителик сыяктуу ар башка анламларда кулланылабилир.

Сүрөт 7’да ен фазла цитата алан йайынларын Жомпутерс &амп; Ындустриал Енгинееринг, Сафетй Сжиенже, Пхйсижал Ревиеw Е, Жоурнал оф Тежхнологй Трансфер жана Жоурнал оф Жлеанер Продужтион сыяктуу олдукча ар башка аланлардаки дергилерден гелмеси, маалымат сетинде мүнөз тарбиясынин дышындаки тармак жана кызматташтык араштырмаларынын булунабилежегини дүшүндүрмектедир.

Бул неденле ортайа чыкан агларын тамамы “мүнөз тарбиясы литератүрүнүн ич йапысы” катары кабул едилмемелидир. Бир бөлүмү, издөө соргусуна дахил кылынган генел кызматташтык жана тармак билими йайынларынын еткисини йансытыйор болушу мүмкүн.

Маалымат елеме сүрежи не кадар ачыкланмыштыр?

Авторлор, маалымат елеме сүрежини белгелемек үчүн PRISMA акыш дийаграмы кулландыкларыны белиртмектедир. Бирок йүкленен 11 сайфалык макаледе бөйле бир дийаграм жок.

Башлангычтаки 15.295 кайдын 723 макалейе кантип индирилдигине илишкин шу билгилер ачыкланмамыштыр:

• Текрарланан кайыт саны.
• Башлык жана өзет инжелемесинде еленен кайытларын саны.
• Кону дышы кабул кылынган чалышмаларын өлчүтлери.
• Мануел уйгунлук контролү йапылып йапылмадыгы.
• Хер елеме ашамасындаки кесин белге саны.
• Бирден фазла араштырмажынын багымсыз тарама йапып йапмадыгы.
• Анлашмазлыкларын кантип чөзүлдүгү.

Макале, библийометрик багламда PRISMA’нын калите баалоо аражы эмес, маалымат чыкарма жана филтрелеме излейижиси болгонун догру түрдө белиртмектедир. Ошентсе да дийаграмын сунулмамасы, билдирилен елеме сүрежинин изленебилирлигини азалтмактадыр.

Biblioshiny менен кайсы анализлер ишке ашырылган?

Маалыматтар, Bibliometrix адлы Р пакетинин график арайүзү Biblioshiny менен талданган. Чалышмада дөрт ана анализ грубу билдирилмиштир:

1. Йыллара гөре жарыялоо үреткенлиги.
2. Автор, журнал жана өлкө үреткенлиги.
3. Анахтар сөзжүк еш олушуму жана тематикалык карталама.
4. Ортак йазарлык жана изилдөө баглантыларынын гөрселлештирилмеси.

Biblioshiny’нин сүрүмү, Bibliometrix пакетинин сүрүмү жана Р сүрүмү белиртилмемиштир. Анахтар сөзжүклерин текиллештирилмеси, еш анламлыларын бирлештирилмеси, йазым фарклылыкларынын темизленмеси жана автор адларынын айрыштырылмасы үчүн кулланылан ыкма да ачыкланмамыштыр.

Тематик харитада “жоллаборатион нетwорк” жана “жоллаборатион нетwоркс” ифаделеринин айры бичимлерде булунмасы, чогул-текил варйасйонларынын тамамен бирлештирилмедигини көрсөтөт. Бул дурум, тема йогунлукларыны жана багланты сайыларыны парчалайабилир.

Йайын сайылары йыллара гөре кантип дегишмиштир?

Сүрөт 1, 2020–2026 арасындаки йыллык белге сайысыны көрсөтөт. Графиктен окунабилен болжол менен дегерлер шөйледир:

Жыйынтык бөлүмүнде ен жогорку жарыялоо сайысынын 2024’те болгону догру түрдө көрсөтүлгөн. Буна каршылык тартышма бөлүмүнде өнемли зирвенин 2023’те гөрүлдүгү йазмактадыр. Бул ики ифаде бирбирийле уйумлу эмесдир.

Айрыжа изилдөө Агустос 2025’те алынган жана Еким 2025’те кабул кылынган. Маалымат чеким датасы белиртилмедигинден 2026 тарихли кайытларын кайсы тарихте жана кайсы йөнтемле маалымат сетине еклендиги ачыкланамамактадыр. Базы еркен онлайн макалелер гележек йылын жилт билгисийле индексленмиш болушу мүмкүн; бирок бул оласылык метинде ачыкланмамыштыр.

Бул неденле 2025 жана 2026’даки дүшүш, араштырмажы илгисинин азалдыгына илишкин билимсел каныт катары кулланыламаз.

Дисиплин дагылымы не көрсөтөт?

Сүрөт 2’деки Scopus кону аланы дагылымы шөйледир:

Сосйал билимлер ен бүйүк алан олмакла бирликте билгисайар билими, мүхендислик, математик жана карар билимлеринин жогорку топлам пайы диккат чекмектедир. Бул дурум мүнөз тарбиясынин текноложи, маалымат анализи жана дижитал етик сыяктуу аланларла кесишимини гөстеребилир.

Бирок кең издөө соргусу тармак билими, кызматташтык модели жана текник библийометри йайынларыны да ичерийорса, билгисайар билими жана мүхендислик пайынын бир бөлүмү чыныгы тармактар аралык мүнөз тарбиясы араштырмасындан эмес, кону дышы йайынлардан кайнакланабилир.

Ханги өлкөлер көбүрөөк фазла жарыялоо үретмиштир?

Сүрөт 3’те ен фазла белгейе сахип өлкөлер болжол менен дегерлерле шөйле сыраланмыштыр:

Макале графигин илк 15 өлкөйи гөстердигини сөйлемектедир; бирок сунулан графикте гана 10 өлкө гөрүнмектедир.

Үлке башына белге саны, улусларарасы иш бирлигинин гүжүнү тек башына гөстермез. Бир өлкө көп сайыда тек өлкөли жарыялоо үретмиш болушу мүмкүн вейа көбүрөөк аз йайына рагмен көп күчтүү улусларарасы ортаклыклар курмуш болушу мүмкүн.

Чалышмада шу кызматташтык өлчүтлери рапорланмамыштыр:

• Тек өлкөли жана көп өлкөли жарыялоо ораны.
• Улусларарасы ортак йазарлы макала саны.
• Үлкелер арасы топлам багланты гүжү.
• Аг йогунлугу.
• Дереже, йакынлык вейа арадалык меркезилиги.
• Үлке кызматташтык күмелери.

Бул неденле Сүрөт 3, өлкөлерин жарыялоо үреткенлигини гөстермекте; улусларарасы иш бирлигинин йапысыны түздөн-түз көрсөтпөйт.

Сүрөт 4’теки Санкей дийаграмы не анлатмактадыр?

Сүрөт 4, үч аланлы бир Санкей дийаграмыдыр:

• Сол бөлүм: Атыф йапылан кайнаклар.
• Орта бөлүм: Авторлор.
• Саг бөлүм: Бирлештирилмиш анахтар сөзжүклер.

Чизгилерин калынлыгы, кайнаклар, авторлор жана анахтар сөзжүклер арасындаки гөрели баглантылары көрсөтөт. Wассерман жана Фауст’ун социалдык тармак анализи чалышмасы менен Грановеттер’ын зайыф багларын гүжү йаклашымы, тармак араштырмаларына негизги олуштуран кайнаклар арасында гөстерилмиштир.

Wанг Й., Ли Ж. жана Ламб М. сыяктуу авторлор; “жоллаборатион нетwорк”, “жхаражтер едужатион” жана “библиометриж аналйсис” анахтар сөзжүклерийле илишкилендирилмиштир.

Ошентсе да бул шекил түздөн-түз бир ортак йазарлык агы эмесдир. Йазарларын бирбирлерийле кач жарыялоо йаптыгы, кайсы өлкөлерин ортак чалыштыгы вейа кызматташтык агынын кайсы дүгүмлер етрафында йогунлаштыгы бул дийаграмдан белирленемез.

Ен үреткен авторлор кимлердир?

Сүрөт 5’те жарыялоо сайысына гөре өне чыкан 10 автор гөстерилмектедир:

Белге саны үреткенлиги гөстерир; билимсел калитейи вейа алан үзериндеки еткийи тек башына гөстермез. Йайынларын цитата йашы, автор сырасы, ортак автор саны, журнал аланы жана чалышманын чыныгы мүнөз тарбиясы одагы айрыжа дегерлендирилмелидир.

Ханги дергилер өне чыкмыштыр?

Сүрөт 6, 2020–2025 дөнеминдеки жылдык жарыялоо сандарыны беш булак үчүн көрсөтөт. Journal of Moral Education, айрыкча 2024’те болжол менен 13 белгейле графиктеки ен жогорку йыллык мааниге жеткен.

Графикте айрыжа шу кайнаклар йер алмактадыр:

• Journal of Informetrics.
• Scientometrics.
• Жакраwала Пендидикан.
• Ынтернатионал Жоурнал оф Ынноватион, Жреативитй анд Жханге.

Метинде дергинин ады “Жоурнал оф Ынформатижс” бичиминде верилмиштир; шеклин лежантында болсо библийометри аланындаки Journal of Informetrics ады гөрүнмектедир.

Текст, Ынтернатионал Жоурнал оф Ынноватион, Жреативитй анд Жханге үчүн дүзенли бир бүйүме егилиминден сөз етмектедир. Буна каршылык графикте бул булак үчүн белиргин түрдө гөрүлен маалымат, 2020’да болжол менен докуз белгейи гөстерен тек бир ноктадыр. Дүзенли бүйүме йорумуну дестеклейен йыллык сери гөрүнмемектедир.

Ен фазла цитата алан белгелер

Сүрөт 7’да гөстерилен күресел цитата сайылары шөйледир:

Макале метни, О’Дwйер чалышмасынын 50 жана Ли вейа Йу катары белиртилен чалышманын 40 цитата алдыгыны сөйлемектедир. Сүрөтде болсо бул дегерлер сырасыйла 124 жана 121’дир. Дигер алт сыралардаки белгелерин 10–30 цитата алдыгы йөнүндеки ифаде да графикле уйушмамактадыр; графикте ен төмөн дегер болжол менен 79’дур.

Бул уйумсузлук, метнин графигин ар башка бир сүрүмүне гөре йазылмыш болушу вейа баалуулуктардын йанлыш окунмасыйла илишкили болушу мүмкүн. Изилдөө бунун неденини ачыкламамактадыр.

Атыф сайылары кантип йорумланмалыдыр?

Атыф саны, бир чалышманын билимсел чевреде не кадар гөрүнүр болгонун гөстерен нижел бир өлчүттүр. Бирок жогорку цитата, чалышманын мутлака көбүрөөк догру, көбүрөөк калители вейа мүнөз тарбиясы ачысындан көбүрөөк өнемли болгону анламына гелмез.

Атыф каршылаштырмаларында шу еткенлер өнемлидир:

• Йайынын йашы.
• Изилдөө аланынын орталама цитата йогунлугу.
• Дергинин гөрүнүрлүгү.
• Ачык жетүү дуруму.
• Автор жана мекеме тармактары.
• Макаленин олумлу вейа елештирел неденле цитата алмасы.

Чалышмада атыфлар жарыялоо йылына вейа алан орталамасына гөре нормализе кылынган эмес. Бул неденле 2020 жана 2021 тарихли жарыялоолор, көбүрөөк жаңы йайынлара гөре догал бир заман авантажына сахиптир.

Тематик карта кантип окунмалыдыр?

Сүрөт 8’да темалар ики ексене гөре йерлештирилмиштир:

• Меркезилик: Теманын дигер конуларла не кадар күчтүү багланты курдугуну гөстерир.
• Йогунлук: Теманын өз ичиндеки гелишмишлик жана бүтүнлешме дүзейини гөстерир.

Сүрөтде “жхаражтер”, “хуман” жана “артижле” күмеси саг үст мотор тема бөлгесинде йер алмактадыр. “Жоллаборатион нетwорк”, “библиометриж аналйсис” жана “жоллаборатион нетwоркс” күмеси ексенлерин кесишимине йакын конумдадыр.

“Жхаражтер едужатион”, “виртуе” жана бензери ифаделерин булундугу күме сол алт бөлгеде гөрүнмектедир. График бул бөлгейи “Емергинг ор Дежлининг Тхемес” катары етикетлемектедир.

Макале метни болсо сол алт күмедеки конулары “Нижхе Тхемес” катары сыныфландырмыштыр. Бул, шеклин өз ексен жана бөлге етикетлерийле уйушмамактадыр. Айрыжа меркез чизгилеринин үзеринде вейа хемен чевресинде булунан кызматташтык агы күмесини кесин бир мотор тема катары танымламак да шеклин конумундан ачыкча чыкарыламамактадыр.

Арама соргусу тематикалык сонужу кантип еткилейебилир?

“Жхаражтер едужатион”, “жоллаборатион нетwорк” жана бунларын варйасйонлары түздөн-түз издөө соргусунун парчасыдыр. Бул теримлерин көбүрөөк кийин ана темалар катары гөрүнмеси кысмен бекленен бир сонучтур.

Башка бир ифадейле маалымат сети бул сөзжүклери ташыйан кайытлар сечилерек олуштурулмуш, андан кийин ошол эле сөзжүклерин маалымат сетинде меркези болгону сонужуна улашылмыштыр. Бул дурум, изилдөө сорусу менен маалымат сечими арасында дөнгүсел бир илишки йаратабилир.

Даха күчтүү бир анализ үчүн башлык жана өзетлердеки көбүрөөк кеңири түшүнүкларын темизленмеси, соргуда кулланылмайан алт темаларын белирленмеси жана тема күмелеринин заман дилимлерине гөре каршылаштырылмасы герекирди.

Анахтар сөзжүк багланты агы

Сүрөт 9’да анахтар сөзжүклер дүгүмлер, бирликте гөрүлме илишкилери болсо баглантылар катары сунулмуштур. Гөрселде үч негизги ренк күмеси бар.

Йешил күмеде “жхаражтер”, “хуман” жана мүнөз тарбиясыйле илишкили теримлер; кырмызы күмеде “жоллаборатион нетwорк” жана “дежисион макинг” сыяктуу түшүнүклар өне чыкмактадыр. Мави дүгүмлер көбүрөөк чевресел жана дагынык бир йапы олуштурмактадыр.

“Жхаражтер” менен “хуман” арасындаки йогун багланты, бул сөзжүклерин ошол эле белге үстверилеринде сык кулланылдыгыны көрсөтөт. “Жоллаборатион нетwорк” түшүнүкынын кең бир кырмызы күменин меркезинде булунмасы болсо тармак жана кызматташтык литератүрүнүн маалымат сетинде күчтүү түрдө темсил едилдигини дүшүндүрмектедир.

Еш олушум баглантысы ики конунун неденсел, курамсал вейа уйгуламалы катары герчектен бүтүнлештигини канытламаз. Йалнызжа ошол эле йайынларда бирликте йер алдыкларыны гөстерир.

Герчек бир ортак йазарлык агы сунулмуш мудур?

Макале улусларарасы кызматташтык жана ортак йазарлык агларыны амачлары арасында көрсөтөт. Бирок сунулан негизги гөрселлер шунлардыр:

• Йыллара гөре белге саны.
• Дисиплин дагылымы.
• Үлкелере гөре белге саны.
• Булак-автор-ачкыч сөз Санкей дийаграмы.
• Автор үреткенлиги.
• Дерги үреткенлиги.
• Атыф сыраламасы.
• Тематик карта.
• Анахтар сөзжүк багланты агы.

Бул гөрселлер арасында автор-автор вейа өлкө-өлкө ортак йазарлык агыны ачык түрдө гөстерен бир карта жок. Долайысыйла “кызматташтык тармактары” араштырманын башлыгында жана соргусунда меркези олса да түздөн-түз кызматташтык йапысы сынырлы түрдө рапорланмыштыр.

Дижитал етик жана социалдык-эмоциялык окурйазарлык

Өзет, дижитал етик жана социалдык-эмоциялык окурйазарлыгы гелишмекте болгон изилдөө күмелери арасында көрсөтөт. Тартышма бөлүмүнде да жасалма интеллект колдонулушу, махремийет, кибер зомбулук, йанлыш билим жана академиялык чынчылдык сыяктуу сорунлара дегинилмектедир.

Ошентсе да Сүрөт 8 жана Сүрөт 9’да гөрүлебилен бүйүк етикетлер арасында “дигитал етхижс” вейа “сожиал-емотионал литеражй” ачык бир меркези күме катары гөстерилмемиштир. Бул темалар көбүрөөк күчүк жана окунамайан дүгүмлер арасында булунабилир; бирок макала бунларын сыклык, меркезилик вейа йогунлук баалуулуктардыни айры бир таблойла сунмамыштыр.

Бул неденле дижитал етик жана социалдык-эмоциялык окурйазарлыгын йүкселен темалар болгону сонужу, сунулан гөрселлерден багымсыз катары догруланамамактадыр.

Йерел маданий дегерлер кантип еле алынгантыр?

Тартышма бөлүмүнде йерел күлтүрүн мүнөз тарбиясыне катылмасы өнемли бир йөнелим катары сунулмуштур. Бали’деки Три Хита Карана йаклашымы; адам менен Танры, адам менен дигер адамдар жана адам менен дога арасындаки уйуму негизги алан бир өрнек катары актарылмыштыр.

Endonezya’даки Ислами йатылы мектепларда йерел Сасак күлтүрү менен дини өгретинин бирлештирилмеси да мүнөз тарбиясынин маданий багламла илишкилендирилмесине өрнек гөстерилмиштир. Морал кноwинг, морал феелинг жана морал ажтион ашамаларынын бирликте кулланылмасынын студенттердин карактер олушумуну дестеклейебилежеги савунулмуштур.

Бул өрнеклер чалышманын 723 макала үзеринде хесапладыгы айры нижел жыйынтыктар эмесдир. Тартышма бөлүмүнде сечилмиш чалышмалара жана генел курамсал йаклашымлара дайалы йорумлардыр.

Тартышмада кулланылан курамсал йаклашымлар

Макалада мүнөз тарбиясы шу курамларла илишкилендирилмиштир:

• Бронфенбреннер’ын Еколожик Системлер Курамы.
• Пиагет жана Вйготскй’нин йапыландырмажы йаклашымлары.
• Боурдиеу’нүн Күлтүрел Сермайе Курамы.
• Кохлберг’ин Ахлаки Гелишим Курамы.
• Лижкона’нын билме, хиссетме жана давранма темелли мүнөз тарбиясы йаклашымы.
• Жастеллс’ин социалдык багланты йаклашымы.
• Леополд’ун чевре етиги йаклашымы.

Бул курамлар, библийометрик хариталарда өлчүлен дүгүмлер вейа күмелер катары кеңири түрдө гөстерилмемиштир. Айрыжа курамларын базыларынын өзгүн кайнаклары макаленин кайнакчасында ачык түрдө йер алмамактадыр. Бул неденле курамсал тартышма, библийометрик сонучлардан түздөн-түз түретилмиш нижел бир табылга катары эмес, авторлордун йорумлайыжы генишлетмеси катары окунмалыдыр.

Текноложи колдоосу бар мүнөз тарбиясы

Изилдөө, виртуалдык герчеклик, ойунлаштырма, социалдык медиа жана егитсел уйгуламаларын мүнөз тарбиясынде кулланылабилежегини жактайт. Санал герчеклик аркылуу студенттердин етик икилемлери вейа башкаларынын йашантыларыны денейимлемесинин эмпатия жана ахлаки мухакемейи дестеклейебилежеги илери сүрүлмүштүр.

Гележектеки араштырмалар үчүн шу текноложи аланлары өнерилмиштир:

• Сосйал медйа ортамларында етик давраныш билим берүүи.
• Карактер гелишими үчүн ойунлаштырылмыш колдонмолор.
• Санал герчеклик табанлы ахлаки карар сенарйолары.
• Дижитал жарандык жана махремийет билим берүүи.
• Жасалма интеллект колдоосу бар кишиселлештирилмиш кайтарым байланыш.
• Чеврим ичи өз ара аракеттенүүлерден социалдык жана эмоциялык көндүм анализи.

Бунлар изилдөө тарабынан тест кылынган мүдахалелер эмесдир. Библийометрик баалоо кийин өнерилен гележек изилдөө йөнлеридир.

Карактерин жасалма интеллектйла өлчүлмеси мүмкүн мүдүр?

Макале, маалымат аналитиги жана макине үйрөнүүсинин студенттердин карактер гелишимини заман ичинде излемек үчүн кулланылабилежегини өне сүрмектедир. Чеврим ичи өз ара аракеттенүүлерден эмпатия вейа социалдык көндүм гөстергелери чыкарылмасы жана кишиселлештирилмиш өнерилер верилмеси оласы бир изилдөө аланы катары сунулмуштур.

Бул йаклашым өнемли етик сорунлар догурабилир:

• Карактер сыяктуу кармашык бир түшүнүкын сайысал пуана индиргенмеси.
• Студенттерин сүрекли изленмеси.
• Кишисел конушмаларын вейа давранышларын махремийети.
• Күлтүрел фарклылыкларын алгоритма тарабынан йанлыш дегерлендирилмеси.
• Өнйаргылы верилер неденийле базы студент групларынын хаксыз сыныфландырылмасы.
• Өлчүмүн билим берүү дестеги йерине дисиплин вейа сечме амажыйла кулланылмасы.

Изилдөө бул етик сорунлары кеңири бир моделле инжелемемекте жана херханги бир жасалма интеллект системи гелиштирмемектедир. Маалымат одаклы карактер өлчөө гана гележек изилдөө өнериси дүзейиндедир.

Топлум темелли мүнөз тарбиясы

Авторлор, мүнөз тарбиясынин гана сыныф ичинде йүрүтүлмемеси геректигини жактайт. Топлум хизмети, социалдык прожелер, йерел күлтүр еткинликлери жана ар башка груплар арасында кызматташтык, студенттердин дегерлери чыныгы илишкилер ичинде уйгуламасына йардымжы болушу мүмкүн.

Бул йаклашым айрыкча көп күлтүрлү топлумларда эмпатия, кызматташтык, коомдук жоопкерчилик жана фарклылыклара сайгынын гелиштирилмеси бакымындан өнемли гөрүлмектедир.

Библийометрик изилдөө коом темелли програмларын еткисини каршылаштырмамыш; кайсы йаклашымын көбүрөөк башарылы болгонун белирлемемиштир.

Иклим кризи жана чевресел мүнөз тарбиясы

Гележек изилдөө тармактарындан бири, мүнөз тарбиясынин иклим дегишиклиги жана чевресел кризлерле илишкилендирилмесидир. Емпати жана сорумлулугун гана адамдар арасы илишкилерле сынырлы калмамасы; догайа, дигер жанлылара жана гележек кушаклара каршы сорумлулугу да ичермеси өнерилмектедир.

Бул йаклашым студенттердин шу конулар үзеринде етик ойлонушуни камсыз кыла алат:

• Түкетим алышканлыклары.
• Догал кайнакларын колдонулушу.
• Иклим адалети.
• Гележек кушакларын хаклары.
• Топлумсал кризлерде дайанышма.
• Чевресел карарларын ар башка топлулуклара еткилери.

Чалышманын күчтүү йөнлери

Араштырманын илк күчтүү йөнү, мүнөз тарбиясы литератүрүнү гана жарыялоо сайыларыйла эмес; дисиплин, өлкө, автор, булак, цитата жана ачкыч сөз бойутларыйла бирликте дегерлендирмейе чалышмасыдыр.

Икинжи күчтүү йөн, дижитал етик жана текноложи темелли ахлаки сорунлары мүнөз тарбиясынин гүнжел капсамына дахил етмесидир. Бул йаклашым, мүнөз тарбиясынин гана геленексел давраныш куралларына индиргенмесини өнлемектедир.

Үчүнжү күчтүү йөн, йерел күлтүр менен евренсел етик баалуулуктардын бирликте еле алынмасыны өнермесидир. Күлтүрел контекстке дуйарлы мүнөз тарбиясынин коомдук аидийет жана иш бирлигини дестеклейебилежеги савунулмактадыр.

Дөрдүнжү күчтүү йөн, Scopus соргусунун жана кулланылан йазылымын ачыкланмыш олмасыдыр. Бул билгилер, ексиклер булунса да араштырманын негизги маалымат топлама мантыгынын инжеленмесини сагламактадыр.

Чалышманын негизги чектөөлөрү

• Йалнызжа Scopus’та индексленен Ингилизже макалелер кулланылмыштыр.
• Йерел диллердеки китап, тез, отчет жана журнал йайынлары маалымат сетинин тышкары калмыштыр.
• Арама соргусу мүнөз тарбиясыйле түздөн-түз илгили болбогон тармак чалышмаларыны ичеребилежек кадар геништир.
• Башлангычтаки 15.295 кайдын 723 йайына кантип индирилдиги кеңири түрдө гөстерилмемиштир.
• Кулланылдыгы белиртилен PRISMA акыш дийаграмы макаледе жок.
• Маалымат чеким датасы ачыкланмамыштыр.
• 2025 жана 2026 кайытларынын тамамланма дүзейи билинмемектедир.
• Biblioshiny, Bibliometrix жана Р сүрүмлери белиртилмемиштир.
• Анахтар сөзжүк темизлеме жана еш маанилүү бирлештирме йөнтеми ачыкланмамыштыр.
• “Жоллаборатион нетwорк” жана “жоллаборатион нетwоркс” айры темалар халинде калмыштыр.
• Улусларарасы ортак йазарлык оранлары жана тармак меркезиликлери верилмемиштир.
• Үлке үреткенлиги, чыныгы улусларарасы кызматташтык гөстергеси сыяктуу йорумланмыштыр.
• Атыф дегерлери алан жана жарыялоо йылына гөре нормализе кылынган эмес.
• Графиклерле текст арасында көп сайыда сайысал жана сыныфландырма уйушмазлыгы бар.
• Хам Scopus маалымат досйасы, анализ коду жана тема сөзлүгү пайлашылмамыштыр.
• Макаленин өз сынырлылыклар бөлүмүнде “узунламасына хариталама ексиклиги” белиртилмеси, йыллара гөре хариталама йаптыгыны сөйлейен изилдөө тасарымыйла челишмектедир.

Чалышманын колдогон жыйынтыктар

• Сечилен Scopus маалымат сетинде карактер, мүнөз тарбиясы жана кызматташтык агыйла илишкили жарыялоолор көп сайыда дисиплине дагылмыштыр.
• Сосйал билимлер маалымат сетиндеки ен бүйүк кону аланыдыр.
• Endonezya, Çin жана Amerika Birleşik Devletleri жарыялоо саны бакымындан өне чыкмактадыр.
• Journal of Moral Education, инжеленен кайнаклар арасында жогорку жарыялоо үреткенлиги көрсөтөт.
• Карактер, адам, карар верме жана кызматташтык агы түшүнүклары ачкыч сөз агында баглантылы гөрүнмектедир.
• Текноложи, дижитал етик, маданий дегерлер жана коомдук кызматташтык гележекте араштырылабилежек аланлардыр.
• Мүнөз тарбиясы литератүрү билим берүү билимлери дышындаки аланларла баглантылар ташымактадыр.

Чалышманын далилдебеген жыйынтыктар

• Дүнйа генелиндеки бүтүн мүнөз тарбиясы йайынларынын 2024’те кесин катары зирве йаптыгы канытланмамыштыр.
• 2025 жана 2026’даки жарыялоо дүшүшүнүн чыныгы билимсел илги кайбы болгону гөстерилмемиштир.
• Endonezya’нын ен күчтүү улусларарасы изилдөө кызматташтык агына сахип болгону белирленмемиштир.
• Ен фазла жарыялоо йапан авторлордун ен жогорку билимсел калитейе сахип болгону гөстерилмемиштир.
• Ен көп цитата алан бүтүн белгелерин мүнөз тарбиясыйле түздөн-түз илишкили болгону догруланмамыштыр.
• Дижитал етик жана социалдык-эмоциялык окурйазарлыгын харитадаки ен күчтүү йүкселен күмелер болгону нижел дегерлерле гөстерилмемиштир.
• Текноложи табанлы мүнөз тарбиясынин студенттердин давранышыны гелиштирдиги тест кылынган эмес.
• Жасалма интеллект менен студенттердин карактеринин гүвенилир вейа етик түрдө өлчүлебилежеги канытланмамыштыр.
• Йерел күлтүре дайалы бир мүнөз тарбиясы моделинин дигер моделлерден көбүрөөк еткили болгону каршылаштырылмамыштыр.
• Библийометрик баглантылар конулар арасында неденсел илишки булундугуну көрсөтпөйт.

Чалышманын Йөнтеми жана Булгулары

Библийометрик ыкма өзети

Ана сайысал табылгалар

График жана текст уйушмазлыклары

Йөнтемсел баалоо

Изилдөө, мүнөз тарбиясы литератүрүнүн кең жана тармактар аралык гөрүнүмүнү гөстермеси бакымындан йарарлыдыр. Бирок маалымат сетинин кону бакымындан сафлыгы, издөө соргусунун генишлиги неденийле белирсиздир.

Библийометрик агларын гүвенилирлигини артырмак үчүн гележекте шу адымлар уйгуланмалыдыр:

• Араманын башлык, өзет жана анахтар сөзжүклерде түздөн-түз мүнөз тарбиясы багламыны зорунлу тутмасы.
• “Жхаражтер” сөзжүгүнүн кону дышы анламларынын мануел катары еленмеси.
• Ен аз ики араштырмажынын багымсыз уйгунлук тарамасы йапмасы.
• PRISMA акышындаки бүтүн елеме сайыларынын сунулмасы.
• Маалымат чеким тарихинин ачыкча билдирилмеси.
• Тамамланмамыш жарыялоо йылларынын егилим анализинден чыкарылмасы вейа айры ишаретленмеси.
• Анахтар сөзжүклер үчүн ачык бир еш маанилүү жана йазым темизлеме сөзлүгү кулланылмасы.
• Үлке жана автор ортак йазарлык агларынын меркезилик өлчүтлерийле рапорланмасы.
• Атыфларын жыл жана дисиплин еткисине гөре нормализе едилмеси.
• Хам Scopus дыша актарымынын, кодун жана тема сөзлүгүнүн пайлашылмасы.

Булак жана Ыкма Эскертүүсү

Чалышманын өзгүн ады: Тхематиж еволутион анд жоллаборатион нетwоркс ин жхаражтер едужатион: А библиометриж перспежтиве

Авторлор жана сыралама: Беннй Прасетийа; Хери Рифхан Халили; Кхоирийах; Мухаммад Алви Сйахрин; Нур Wижи Схоликин; Ахсан Хаким; Рифqи Кхаирул Анам; М. Жадид Кхадавй.

Еш салым вейа еш биринжи йазарлык: Белиртилмемиштир.

Сорумлу автор: Макалада ачыкча белиртилмемиштир.

Курумсал багланты: Ахмад Дахлан Ынституте, Проболингго, Ындонесиа.

Булак түрү: Scopus верилерине дайалы библийометрик изилдөө.

Дерги: Мултидисжиплинарй Ревиеwс.

Жилт жана сан: Жилт 9, Сайы 10, 2026.

Макале нумарасы: е2026467.

еЫССН: 2595-3982.

DOI: 10.31893/multirev.2026467.

Гөндерим датасы: 20 Агустос 2025.

Кабул датасы: 4 Еким 2025.

Чеврим ичи жарыялоо датасы: 3 Март 2026.

Йайынжы: Малqуе Публисхинг.

Йайын платформу: Малqуе Публисхинг Опен Жоурнал Сйстемс платформу.

Хакемлик дуруму: Дерги чифт көр хакем баалоосу уйгуладыгыны жана уйгун йазылары ен аз ики багымсыз узмана гөндердигини бейан етмектедир. Макалейе аит бирейсел хакем рапорлары камуйа ачык эмесдир.

Ачык жетүү дуруму: Дерги ачык еришимли жарыялоо йапмакта жана макалелерини Жреативе Жоммонс Аттрибутион лисансыйла йайымладыгыны белиртмектедир.

Ресми макала баглантысы:https://malque.pub/ojs/index.php/mr/article/view/12887

DOI баглантысы:https://doi.org/10.31893/multirev.2026467

Финансман: Араштырманын Ынститут Ахмад Дахлан Проболингго тарабынан финансе кылынганы көрсөтүлгөн.

Чыкар чатышмасы: Авторлор чыкар чатышмасы жок экенин бейан етмиштир.

Етик баалоо: Инсан вейа хайван катышуучу кулланылмадыгы үчүн етик дегерлендирменин уйгуланабилир олмадыгы көрсөтүлгөн.

Жасалма интеллект кулланым бейаны: Авторлор, Жонсенсус адлы генеративдүү жасалма интеллект аражынын гана тил дүзенлеме жана дилбилгиси ийилештирмеси амажыйла кулланылдыгыны; изилдөө тасарымы, маалымат анализи, йорум, жыйынтыктар жана билимсел ичерик үзеринде еткили олмадыгыны бейан етмиштир.

Маалымат еришими: Макалада хам Scopus маалымат сети, Biblioshiny дыша актарымы, анализ коду вейа маалымат депосу баглантысы сунулмамыштыр.

Бул Түркче түшүндүрмө; йүкленен макаленин метни, Scopus кайнаклы докуз шекли, билдирилен издөө соргусу, ыкма ачыкламасы, тартышма, бейанлар жана кайнакча негизги алынарак хазырланмыштыр. Макалада булунмайан денейсел билим берүү сонужу, студент давраныш дегишими, неденсел илишки вейа карактер өлчөө екленмемиштир.

Чалышманын ен өнемли чектөөлөрү; кең жана кону дышы йайынлара ачык суроо йапысы, филтрелеме адымларынын айрынтыландырылмамасы, PRISMA дийаграмынын сунулмамасы, маалымат алынган датанин ачыкланмамасы, аяктай элек жылдардын чыныгы дүшүш сыяктуу йорумланмасы, ортак йазарлык агларынын түздөн-түз гөстерилмемеси, маалымат темизлеме йөнтеминин белиртилмемеси, хам верилерин пайлашылмамасы жана графиклерле текст арасындаки сайысал уйушмазлыклардыр.