Стандарттуу керектөөчү теория адамдар кайсы варианттарды кандай иретте артык көрөрүн түшүндүрүүдө күчтүү. Бирок ал көп учурда төмөнкү суроону экинчи планга калтырат: Бул артыкчылыктар кайсы муктаждыктан келип чыгат? Эмне үчүн бир товар бир адам үчүн “өтө кымбат”, башкасы үчүн “алууга болот” болуп көрүнөт? Бир эле дүкөн баасы эмнеге ар башка адамдардын аң-сезиминде ар башка салмакка ээ?

Бул изилдөө керектөөчү жүрүм-турумун артыкчылык ирети аркылуу гана эмес, муктаждыктын интенсивдүүлүгү аркылуу окууну сунуштайт. Автордун негизги түшүнүгү — “маржиналдык муктаждык талаасы”. Маржиналдык муктаждык белгилүү бир товардан кошумча бир бирдик керектөө учурдагы муктаждыкты канчалык азайтарын билдирет. Бул муктаждык интенсивдүүлүгү өскөндө, ошол эле товар керектөөчүгө субъективдүү түрдө арзаныраак көрүнөт; муктаждык азайганда болсо ошол эле баа кымбатыраак сезилет.

Изилдөөнүн борборундагы формула — “субъективдүү баа”. Субъективдүү баа рыноктук бааны муктаждык интенсивдүүлүгүнө бөлүү аркылуу алынат. Ошентип керектөөчү тандоосу бюджет жана баа менен гана эмес, муктаждыктар арасында жасалган жергиликтүү теңдөө же arbitrage катары чечмеленет.

Көйгөй эмнеде?

Стандарттуу керектөөчү теория артыкчылыктарды көбүнчө иреттөө аркылуу аныктайт. Эгер адам A себетин B себетинен артык көрсө, теория бул иреттөө ырааттуубу же жокпу карайт. Бул ыкма математикалык жактан күчтүү, анткени артыкчылыктарды өкүлдүк кылуу, суроо-талап функцияларын куруу жана тең салмак талдоолорун жүргүзүү үчүн жетиштүү алкак берет.

Бирок бул алкак артыкчылыктын мазмуну жөнүндө чектелүү сүйлөйт. Адам эмнеге Aны Bден артык көрдү? Бул тандоо ачкачылыктанбы, адаттанбы, киреше кысымынанбы, социалдык статустанбы, көз карандылыктанбы же убактылуу психологиялык абалданбы? Стандарттуу модель көбүнчө бул суроолорду атайылап сыртта калтырат.

Автор бул абалды “ordinalismдин маалыматты кысуусу” деп чечмелейт. Ordinalism — артыкчылыктардын иретин гана эске алган ыкма. Ал артыкчылык иретин сактайт; бирок мотивациянын интенсивдүүлүгүн, муктаждыктын булагын жана керектөөчүнүн ички абалын экинчи планга жылдырат.

Изилдөөнүн көйгөйү мындай: Керектөөчү теория артыкчылыктардын формалдык синтаксисин түшүндүрөт, бирок алардын маанисин, башкача айтканда семантикасын жетишсиз калтырат. Автор муктаждык түшүнүгүн ушул жетишпеген семантикалык катмар катары кайра теорияга киргизүүнү сунуштайт.

Ыкма эмнени сунуштайт?

Изилдөө эксперименттик макала эмес, теориялык модель сунушу. Автор стандарттуу керектөөчү теориядагы utility functionду баштапкы чекит катары алуунун ордуна, “маржиналдык муктаждык талаасын” баштапкы чекит кылат. Бул маанилүү багыт өзгөрүүсү.

Стандарттуу теорияда адегенде utility function болжолдонуп, андан кийин marginal utility ушул функциядан чыгарылат. Бул изилдөөдө болсо биринчи муктаждык талаасы аныкталат. Utility function белгилүү математикалык шарттар аткарылса гана кийин алынуучу атайын учурга айланат.

Моделдин негизги объектиси \(\beta_{i,k}\) менен белгиленген муктаждык коэффициенти. Бул жерде \(i\) — адамды, \(k\) — товарды билдирет. \(\beta_{i,k}\) белгилүү бир адамдын белгилүү товарга учурдагы себет жана ички абал шартында канчалык маржиналдык муктаждык сезерин көрсөтөт.

Бул түзүлүштөн “субъективдүү баа” түшүнүгү чыгарылат. Рыноктук баа баарына бирдей болушу мүмкүн; бирок муктаждык интенсивдүүлүгү адамдан адамга өзгөргөндүктөн, бир эле рыноктук баанын субъективдүү мааниси өзгөрөт. Ач адам үчүн тамак-аш ток адамга салыштырмалуу “арзаныраак сезилиши” мүмкүн, анткени ошол эле баа чоңураак муктаждык азайышына туура келет.

Изилдөө акчаны да өзгөчө товар катары карайт. Акча сатып алуу каражаты гана эмес, сакталууга тийиш болгон ресурс катары өзүнүн муктаждык коэффициентине ээ. Кирешеси төмөн адам үчүн акчаны кармап туруу муктаждыгы күчтүүрөөк болушу мүмкүн. Бул болсо бир эле товарды кирешеси ар башка адамдар үчүн субъективдүү түрдө ар башка чыгымдуу кылат.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

Изилдөөнүн эң негизги формуласы — субъективдүү баанын аныктамасы:

Бул жерде \(\pi_{i,k}\) — \(i\) адам үчүн \(k\) товарынын субъективдүү баасын; \(p_k\) — товардын рыноктук баасын; \(\beta_{i,k}\) — ошол товарга болгон маржиналдык муктаждык интенсивдүүлүгүн билдирет. Муктаждык интенсивдүүлүгү өскөндө бөлүүчү чоңоёт жана субъективдүү баа төмөндөйт. Башкача айтканда, муктаждык күчтүү болгондо ошол эле товар адамга жеткиликтүүрөөк көрүнүшү мүмкүн.

Эки товар арасындагы салыштырмалуу субъективдүү баа төмөнкүдөй аныкталат:

Бул формула керектөөчү эки товар арасында кайсы багытта суроо-талап көрсөтөрүн түшүндүрөт. Эгер \(V\) товарынын муктаждыгы анын баасына салыштырмалуу күчтөнсө, адам \(V\) товарын тандайт. Эгер \(C\) товары субъективдүү жактан пайдалуураак болсо, керектөө багыты өзгөрөт.

Маржиналдык муктаждык талаасы жалпы түрдө төмөнкүдөй аныкталат:

Бул жерде \(\Omega\) — мүмкүн болгон керектөө себеттеринин мейкиндигин; \(S\) — адамдын ички абалын; \(x_i\) — адамдын учурдагы керектөө себетин; \(s_i\) — ачкачылык, чарчоо, киреше кысымы же ушуга окшогон ички абалдарды билдирет. Бул талаа адамдын муктаждыктары туруктуу эмес, абалга жана мурдагы керектөө жолуна көз каранды экенин баса белгилейт.

Изилдөөдөгү негизги математикалык айырма — “integrability”, башкача айтканда интеграциялануучулук шарты. Эки товарлуу учурда шарт төмөнкүдөй:

Бул теңдик аткарылса, муктаждык талаасы utility functionдун gradientи сыяктуу иштей алат. Gradient — функция кайсы багытта жана кандай ылдамдыкта өсөрүн көрсөткөн математикалык түзүлүш. Бул учурда стандарттуу керектөөчү теория кайра алынат.

Жалпы учурда интеграциялануучулук шарты мындай жазылат:

Бул симметрия бузулганда глобалдык utility function куруу мүмкүн болбой калышы мүмкүн. Бул керектөөчү жергиликтүү деңгээлде ырааттуу чечимдерди кабыл алса да, анын бардык чечимдерин бир глобалдык utility function менен түшүндүрүүгө мүмкүн болбой калышы мүмкүн дегенди билдирет.

Интеграциялануучу атайын учурда utility менен калдыктуу муктаждыктын мамилеси төмөнкүдөй берилет:

Бул жерде \(U_i\) — utilityни; \(N_i\) — топтолгон калдыктуу муктаждыкты билдирет. Бул чечмелөө боюнча utility — муктаждык азайышынын тескери белгидеги суммасы. Башкача айтканда, товар керектөөчүгө калдыктуу муктаждыкты азайткан өлчөмдө гана utility берет.

Изилдөө акча үчүн сунуштаган муктаждык коэффициенти төмөнкүдөй:

Бул жерде \(R_i\) — адамдын сарптоого мүмкүн кирешесин; \(\beta_{i,M}\) — акчага болгон маржиналдык муктаждыкты көрсөтөт. Киреше төмөндөгөн сайын акчаны кармап туруу муктаждыгы өсөт. Бул бир эле баа эмнеге кирешеси төмөн адам үчүн оорураак сезилиши мүмкүн экенин түшүндүрүү үчүн колдонулат.

Камтылган reservation price төмөнкүдөй аныкталат:

Бул маани адам белгилүү товар үчүн учурдагы муктаждык жана киреше шартында төлөөгө даяр болушу мүмкүн болгон чектүү бааны көрсөтөт. Товардын рыноктук баасы ушул чектен төмөн болсо, сатып алуу ыктымалдыгы жогорулайт.

Изилдөө сунуштаган эконометрикалык сатып алуу ыктымалдыгы модели төмөнкүдөй:

Бул формула белгилүү убакта белгилүү товарды сатып алуу ыктымалдыгы муктаждык интенсивдүүлүгү, баа жана акчаны кармап туруу муктаждыгы менен байланыштуу экенин түшүндүрөт. Бул түзүлүш теорияны transaction data менен текшерүүгө мүмкүн кылат.

График, таблица жана схеманын негизги билдирүүсү

Изилдөөдө классикалык графиктерге караганда формалдык аныктамалар, proposition жана математикалык айырмалар алдыга чыгат. Негизги схема керектөөчү жүрүм-турумун үч катмарда кароону сунуштайт: рыноктук баа, муктаждык интенсивдүүлүгү жана акчаны кармап туруу муктаждыгы.

Биринчи негизги билдирүү мындай: Рыноктук баа объективдүү; бирок сатып алуу каршылыгы субъективдүү болушу мүмкүн. Бир эле товар бир эле баада сатылса да, ар башка адамдар үчүн ар башка “салмак” алып жүрөт. Анткени товардын муктаждыкты азайтуу күчү жана акчаны сактоо зарылдыгы адамдан адамга өзгөрөт.

Экинчи негизги билдирүү — стандарттуу utility theory бул моделде толугу менен четке кагылбайт. Эгер муктаждык талаасы математикалык жактан интеграциялануучу болсо, стандарттуу utility theory кайра келет. Бул учурда marginal utility маржиналдык муктаждык катары кайра чечмеленет.

Үчүнчү негизги билдирүү — муктаждык талаасы интеграцияланбай калганда стандарттуу модель кыйыныраак түшүндүргөн айрым жүрүм-турумдар табигыйраак чечмелениши мүмкүн. Context effect, endowment effect, керектөө тарыхына көз каранды баалоо жана homeostatic consumption cycles бул алкакта өзгөчө ката эмес, системанын табигый жыйынтыгы сыяктуу каралат.

Төртүнчү негизги билдирүү — акча алмашуу каражаты гана эмес, өз алдынча муктаждык объектиси катары каралат. Бул ыкма “pain of paying” жана “liquidity preference” сыяктуу behavioral economics түшүнүктөрүн микро-негизге байлоого аракет кылат.

Эксперименттер кантип жүргүзүлгөн?

Бул изилдөө эксперименттик маалымат бербейт. Автор жаңы field experiment, laboratory experiment же реалдуу transaction data analysis жүргүзбөйт. Анын ордуна теориялык алкак түзөт жана бул алкак келечекте кандай текшерилиши мүмкүн экенине econometric protocol сунуштайт.

Сунушталган тест ыкмасы high-frequency transaction dataга таянат. High-frequency transaction data — адамдар убакыт ичинде кайсы товарды, качан, кандай баада жана кандай контекстте сатып алганын көрсөткөн майда-чүйдө маалымат топтому. Мындай маалыматтар муктаждык түз байкалбаган учурда кыйыр белгилерди бере алат.

Изилдөөдө муктаждык абалы latent variable катары каралат. Latent variable — түз өлчөнбөгөн, бирок байкалган жүрүм-турумдан бааланууга аракет кылынган өзгөрмө. Мисалы, адамдын азык-түлүк запасы, акыркы сатып алуу убактысы, киреше деңгээли жана сатып алуу жыштыгы аркылуу азык-түлүккө болгон муктаждык интенсивдүүлүгүн болжолдоого болот.

Автор hidden Markov modelге окшош ыкманы сунуштайт. Hidden Markov model түз байкалбаган абалдар убакыт боюнча өзгөрөт жана байкалган жүрүм-турум ушул жашыруун абалдардан таасир алат деп болжолдогон статистикалык ыкма. Бул алкакта сатып алуу муктаждыкты азайткан окуя катары моделденет.

Моделдин falsifiable болушу маанилүү. Мисалы, теория боюнча киреше өскөн сайын акчага болгон маржиналдык муктаждык азайышы керек. Эгер transaction data бул мамилени системалуу түрдө колдобосо, моделдин акча жана төлөө каршылыгы боюнча дооматы алсырайт.

Жыйынтыктар эмнени көрсөтөт?

Изилдөө стандарттуу керектөөчү теорияны толугу менен четке какпайт; аны кеңири алкактын атайын учуру катары кайра жайгаштырат. Эгер муктаждык талаасы тартиптүү жана симметриялуу болсо, стандарттуу utility theory иштей берет. Бул учурда керектөөчүнү классикалык моделдегидей utility максималдаштыруучу актёр катары көрсөтүүгө болот.

Бирок муктаждык талаасы симметриялуу эмес болсо, керектөөчү жүрүм-турумун бир глобалдык utility function менен түшүндүрүү мүмкүн болбой калышы мүмкүн. Мындай учурда керектөөчү жергиликтүү жактан маанилүү жана ырааттуу чечимдерди кабыл алат; бирок чечимдердин жыйындысы path dependent болуп калат. Башкача айтканда, бир эле акыркы себетке ар башка жол менен жетүү адам үчүн ар башка мааниге ээ болушу мүмкүн.

Бул ыкма endowment effect сыяктуу behavioral economics табылгаларына жаңы формализация сунуштайт. Endowment effect — адамдар өзүндө бар нерсени жоготууга, ошол эле нерсени сатып алууга салыштырмалуу башкача баа бериши. Модель муну жөн гана психологиялык четтөө катары эмес, муктаждык талаасынын path-dependent түзүлүшү менен байланышкан жыйынтык катары чечмелөөгө аракет кылат.

Изилдөө ошондой эле керектөөнүн циклдик мүнөзүн баса белгилейт. Адамдын муктаждыктары бир жолу канааттандырылып, түбөлүк жок болуп кетпейт. Ачкачылык, уйку, суусоо, энергия жана башка муктаждыктар убакыт өтүшү менен кайра пайда болот. Ошондуктан керектөөчү жүрүм-туруму жабык жана бир жолку оптималдаштыруу эмес, ачык жана динамикалык муктаждык башкаруу процесси.

Бул эмне үчүн маанилүү?

Бул изилдөө экономикада көп колдонулган “utility” түшүнүгүн конкреттүүрөөк негизге алып келүүгө аракет кылат. Utility көпчүлүк моделде артыкчылык иретин өкүлдүк кылган формалдык курал. Автор болсо utilityнин артындагы муктаждык түзүлүшүн көрүнүктүү кылууну каалайт.

Бул ыкма реалдуу керектөөчү жүрүм-турумун түшүнүүдө маанилүү болушу мүмкүн. Анткени адамдар баага гана эмес, муктаждык интенсивдүүлүгүнө, киреше кысымына, колундагы запаска, чарчоого, ачкачылыкка, адатка жана төлөө учурундагы психологиялык каршылыкка жараша чечим кабыл алат.

Өзгөчө кирешеси төмөн жана жогору адамдар бир эле бааны эмне үчүн ар башка кабыл алары бул моделде ачыгыраак болот. Бир эле товар, бир эле рыноктук баага ээ болсо да, кирешеси төмөн адам үчүн акчаны кармап туруу муктаждыгы күчтүү болгону үчүн субъективдүү түрдө кымбатыраак көрүнүшү мүмкүн.

Модель ошондой эле behavioral economics менен neoclassical theory ортосунда көпүрө курууну көздөйт. Behavioral economics көп учурда стандарттуу моделден четтөөлөрдү изилдейт. Бул изилдөө болсо айрым четтөөлөр кеңири муктаждык талаасы моделинде системалуу жана түшүнүктүү болушу мүмкүн экенин ырастайт.

Эске алынуучу жагдайлар

Изилдөө working paper болгондуктан, акыркы жана peer-reviewed теория катары каралбашы керек. Концептуалдык жактан күчтүү жана чыгармачыл алкак сунуштаганы менен, сунушталган econometric protocol реалдуу маалыматта текшерилиши зарыл.

Экинчи көңүл буруучу жагдай — “муктаждык” түшүнүгүн өлчөө. Муктаждык түз байкалган өзгөрмө эмес. Ачкачылык, чарчоо же акча кармоо муктаждыгы айрым учурларда өлчөнүшү мүмкүн; бирок көптөгөн керектөө категорияларында муктаждык менен каалоо, адат, социалдык басым жана статус мотивациясы бири-бирине аралашат.

Үчүнчү көңүл буруучу жагдай — моделдин математикалык жактан татаалдашуусу. Стандарттуу utility model жөнөкөй жана күчтүү. Муктаждык талаасы модели байыраак түшүндүрмөлөрдү бериши мүмкүн; бирок мунун ордуна көбүрөөк маалымат, көбүрөөк божомол жана татаалыраак estimation processes талап кылынат.

Төртүнчү көңүл буруучу жагдай — нормативдик интерпретациялар. Адамдын бир нерсеге күчтүү муктаждык сезиши ошол керектөө анын узак мөөнөттүү welfare үчүн жакшы дегенди билдирбейт. Изилдөө addiction мисалында бул айырманы кабыл алат. Ошондуктан муктаждык менен well-being бир эле нерсе эмес.

Бешинчи көңүл буруучу жагдай — моделдин керектөөчү жүрүм-турумун түшүндүрүү күчү эмпирикалык тесттерге көз каранды. Өзгөчө киреше менен акча муктаждыгы, запас менен сатып алуу ыктымалдыгы жана сатып алгандан кийинки муктаждык азайышы сыяктуу божомолдор transaction data менен текшерилиши керек.

Жыйынтык

Бул изилдөө керектөөчү теорияга муктаждыкка негизделген семантикалык катмар кошууну сунуштайт. Стандарттуу теория артыкчылыктардын иретин түшүндүрсө, бул модель артыкчылыктардын артындагы муктаждык интенсивдүүлүгүн көрүнүктүү кылууга аракет кылат.

Эң маанилүү түшүнүк — “субъективдүү баа”. Рыноктук баа баарына бирдей болушу мүмкүн; бирок муктаждык интенсивдүүлүгү жана акчаны кармап туруу муктаждыгы ар башка болгондуктан, бир эле товардын субъективдүү баасы өзгөрүшү мүмкүн. Бул реалдуу жашоодо көп кездешкен “мага кымбат сезилет”, “азыр муну керек кылып жатам”, “акчамды кармашым керек” сыяктуу чечим сүйлөмдөрүн формалдык теорияга байланыштырууну көздөйт.

Изилдөөнүн күчтүү тарабы — neoclassical consumer theoryни толугу менен четке какпастан кеңейтүүсү. Интеграциялануучу учурда стандарттуу теория кайра келет; интеграцияланбаган учурда болсо контекст, path dependence жана homeostatic cycles үчүн кеңири түшүндүрмө мейкиндиги ачылат.

Жалпысынан изилдөө керектөөчүнү жөн гана артыкчылык иреттеген абстракттуу актёр эмес; муктаждыктары убакыт менен өзгөргөн, акчаны да муктаждык объектиси катары көргөн, жергиликтүү деңгээлде ырааттуу, бирок контекстке сиңген чечим кабыл алуучу катары кароону сунуштайт.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Бул мазмун Paolo Boschetti даярдаган “The Field of Needs: Subjective Prices and a Semantic Foundation for Consumer Theory” аттуу изилдөө тексти негизинде даярдалды. Изилдөө керектөөчү теорияны маржиналдык муктаждык талаасы, субъективдүү баа, интеграциялануучулук, акча муктаждыгы жана transaction data менен текшерилчү econometric protocol түшүнүктөрү аркылуу кайра чечмелейт.

Бул мазмун сөзмө-сөз котормо эмес; изилдөөнүн негизги идеясы Verianla жарыялоо багытына ылайык жөнөкөйлөштүрүлүп, оригиналдуу түркчө редакциялык макалага айландырылган.

Макаладагы математикалык туюнтмалар оригинал символ түзүлүшүнө мүмкүн болушунча берилгендик менен, MathJax шайкеш формада өткөрүлдү. Изилдөө теориялык working paper болгондуктан, жыйынтыктар такталган экономикалык мыйзам же каржылык чечим боюнча жол көрсөтмө катары чечмеленбеши керек.