Бул изилдөө магистратура жана докторантура студенттеринин илимий изилдөө этикасын өлчөөгө багытталган шкала иштеп чыгуу изилдөөсү. Изилдөө түрү боюнча рецензияланган журнал макаласы катары эмес, рецензенттик баалоодон өтө элек preprint катары сунушталган. Тармактык жактан билим берүү илимдери, психологиялык кеңеш берүү, өлчөө-баалоо, психометрия жана изилдөө этикасынын кесилишинде турат.

Изилдөөнүн негизги максаты — магистратура жана докторантура студенттеринин илимий изилдөө этикасына берилгендигин өлчөй ала турган жарактуу жана ишенимдүү курал иштеп чыгуу. Ошондуктан эмгек түздөн-түз билим берүү саясаты боюнча сунуш берүүдөн көрө, изилдөө этикасын өлчөө үчүн колдонулчу психометриялык шкаланын түзүлүшүн сунуштайт.

Изилдөө сезимтал клиникалык, укуктук же каржылык кеңеш тармагына кирбейт. Бирок академиялык этика, студенттерди баалоо жана институттук чечим кабыл алуу процесстери менен байланыштуу болгондуктан, жыйынтыктарды өз алдынча жазалоочу же так аныктоочу курал катары колдонууга болбойт.

Бул изилдөө Иорданиядагы университеттерде окуган магистратура жана докторантура студенттери үчүн “илимий изилдөө этикасы” шкаласын иштеп чыгууну максат кылат. Изилдөөдө адегенде адабият каралып, андан кийин эксперттик пикирлердин негизинде шкаланын пункттары оңдолгон. Алгачкы этапта 35 пункт менен башталган шкала баалоо жана талдоо процесстеринен кийин 25 пункттан турган төрт өлчөмдүү түзүлүшкө айланган.

Шкала төрт негизги өлчөмдөн турат: изилдөө темасына байланышкан жалпы этика; изилдөөгө катышкан адамдар жана маалыматтын купуялуулугу; натыйжаларды берүү жана чечмелөө; илимий чынчылдык жана бүтүндүк. Изилдөөдө exploratory factor analysis, confirmatory factor analysis жана Cronbach alpha ишенимдүүлүк коэффициенти колдонулган. Натыйжалар шкаланын ички ырааттуулук көрсөткүчтөрү жогору экенин жана сунушталган төрт өлчөмдүү түзүлүш жалпы алганда колдоого алынганын көрсөтөт.

Көйгөй эмнеде?

Илимий изилдөө маалымат өндүрүү иши гана эмес. Ал ошол эле учурда чынчылдык, купуялуулук, катышуучулардын укуктарына урматтоо, маалыматты туура колдонуу, калыс чечмелөө жана булактарга берилгендик сыяктуу этикалык принциптерди да камтыйт. Айрыкча магистратура жана докторантура студенттери диссертация жана академиялык изилдөө процесстеринде маалымат топтоо, булак колдонуу, жыйынтыктарды чечмелөө жана илимий жазуу сыяктуу көптөгөн маанилүү этаптардан өтөт.

Изилдөөнүн баштапкы чекити мындай: Магистратура жана докторантура студенттери изилдөө этикасына канчалык деңгээлде берилгенин өлчөө үчүн жергиликтүү контекстке ылайык, жарактуу жана ишенимдүү шкала керек. Авторлор Иордания университеттеринин контекстинде бул муктаждыкты канааттандыра турган комплекстүү өлчөө куралы жок экенин белгилешет.

Бул көйгөй жеке студенттин жүрүм-турумуна гана тиешелүү эмес. Изилдөө этикасы начар болгон чөйрөдө диссертациялардын, академиялык басылмалардын жана билим берүү изилдөөлөрүнүн сапаты да зыян тартат. Ошондуктан этикалык аң-сезимди өлчөө студенттин өнүгүүсү үчүн да, университеттердин изилдөө сапаты үчүн да маанилүү.

Ыкма эмнени сунуштайт?

Изилдөө сүрөттөөчү изилдөө ыкмасына негизделет. Сүрөттөөчү ыкма кубулушту учурдагы абалында түшүнүүгө жана өлчөөгө аракет кылган изилдөө дизайны. Бул изилдөөдө өлчөнгөн кубулуш — магистратура жана докторантура студенттеринин илимий изилдөө этикасына берилгендиги.

Изилдөөнүн үлгүсү Иорданиядагы айрым мамлекеттик университеттердин билим берүү факультеттеринде окуган 309 магистратура жана докторантура студентинен турат. Студенттер психология, билим берүүнү башкаруу жана окутуу методдору сыяктуу бөлүмдөрдөн тандалган. Шкала беш баллдык Likert тибиндеги жооп түзүлүшү менен даярдалган. Likert тибиндеги шкала катышуучулардын кайсы бир билдирүүгө канчалык макул экенин же белгилүү жүрүм-турумду канчалык көп көрсөткөнүн даражалаган өлчөө формасы.

Шкаланы иштеп чыгуу процесси бир нече этапта жүргүзүлгөн. Адегенде изилдөө этикасына байланышкан адабият жана мурдагы шкала изилдөөлөрү каралган. Андан соң 35 пункттан турган алгачкы пункттар топтому түзүлгөн. Эксперттик пикирлерден кийин айрым пункттар алынып салынган же оңдолгон. Алдын ала колдонуу жана фактордук анализдерден кийин шкала 25 пунктка кыскартылган.

Изилдөөдө эки маанилүү психометриялык ыкма колдонулган. Exploratory factor analysis пункттар кайсы өлчөмдөрдүн алдында топтолоорун аныктоо үчүн колдонулган. Confirmatory factor analysis болсо сунушталган төрт өлчөмдүү түзүлүш маалыматка канчалык шайкеш келерин текшерүү үчүн жүргүзүлгөн.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

Изилдөөдө деталдуу математикалык формулалар ачык түрдө берилген эмес. Бирок изилдөөнүн психометриялык логикасы корреляция коэффициенттерине, фактордук жүктөргө, моделдин шайкештик индекстерине жана Cronbach alpha ишенимдүүлүк коэффициентине таянат.

Беш баллдык Likert тибиндеги упайлоо түзүлүшүн жөнөкөй түрдө мындай көрсөтүүгө болот:

Бул жерде 1 “эч качан”, ал эми 5 “ар дайым” дегенди билдирген эң жогорку этикалык жүрүм-турум жыштыгын көрсөтөт. Студенттин шкаладан алган жалпы упайы пункттарга берген жоопторунун суммасы же орточо мааниси аркылуу чечмелениши мүмкүн.

Изилдөөдө колдонулган Cronbach alpha коэффициенти пункттар бир эле түзүлүштү канчалык ырааттуу өлчөрүн көрсөткөн ички ырааттуулук көрсөткүчү. Анын жалпы формасы төмөнкүдөй:

Бул формулада \(k\) шкаладагы пункттардын санын; \(\sigma_i^2\) ар бир пункттун дисперсиясын; \(\sigma_T^2\) жалпы упайдын дисперсиясын билдирет. Alpha мааниси жогорулаган сайын пункттар бир жалпы түзүлүштү көбүрөөк ырааттуулук менен өлчөйт деп кабыл алынат. Бирок өтө жогорку alpha маанилери айрым пункттар бири-бирине ашыкча окшош болушу мүмкүн деген мүмкүнчүлүктү да көрсөтүшү мүмкүн.

Изилдөөдө фактордук жүктөр да маанилүү көрсөткүч. Фактордук жүк пункт тиешелүү болгон жашыруун өлчөм менен канчалык күчтүү байланышта экенин көрсөтөт. Жөнөкөй түрдө мындай элестетүүгө болот:

Мисалы, пункт “маалыматтын купуялуулугу” өлчөмүнө жогорку жүк менен байланышса, ал пункт купуялуулук этикасын өлчөөдө күчтүү көрсөткүч деп кабыл алынат.

График, таблица жана схеманын негизги билдирүүсү

Изилдөөдөгү таблицалардын негизги билдирүүсү — иштелип чыккан шкала төрт негизги өлчөмгө бөлүнгөн жана бул өлчөмдөр өз ара маанилүү байланыштарды алып жүрөт. Шкаланын акыркы формасы 25 пункттан турат. Бул пункттар төмөнкү төрт баштыкта топтолгон: изилдөө темасына байланышкан жалпы этика; катышуучулар жана маалыматтын купуялуулугу; натыйжаларды берүү жана илимий ишенимдүүлүк; илимий чынчылдык жана бүтүндүк.

Пункт-өлчөм корреляциялары жалпы алганда кабыл алынуучу деңгээлде табылган. Бул пункттар тиешелүү болгон өлчөмдөр менен байланыштуу экенин көрсөтөт. Өлчөмдөрдүн жалпы шкала упайы менен байланыштары да жогору. Бул табылга төрт өлчөм өзүнчө маанилүү болгону менен бир эле жалпы түшүнүккө, башкача айтканда илимий изилдөө этикасына ишарат кыларын билдирет.

Фактордук анализдин натыйжалары төрт факторлуу түзүлүш жалпы дисперсиянын болжол менен 68 пайызын түшүндүрөрүн көрсөтөт. Психометриялык изилдөөлөрдө бул көрсөткүч шкала өлчөгүсү келген түзүлүштүн маанилүү бөлүгүн түшүндүрө алат деп чечмелениши мүмкүн.

Confirmatory factor analysisте RMSEA маанисинин 0.080 деңгээлинде болушу моделдин шайкештиги кабыл алынуучу чекке жакын экенин көрсөтөт. Ал эми CFI, TLI жана GFI сыяктуу айрым шайкештик көрсөткүчтөрү өтө күчтүү эмес жана этият чечмелөөнү талап кылат. Ошондуктан изилдөө шкала үмүттүү түзүлүш сунуштай турганын көрсөткөнү менен, аны ар башка үлгүлөрдө кайра текшерүү маанилүү.

Эксперименттер кантип жүргүзүлгөн?

Бул изилдөө лабораториялык эксперимент эмес, шкала иштеп чыгуу жана психометриялык валидация изилдөөсү. Изилдөө процесси катышуучуларга шкала пункттарын колдонуу жана бул жоопторду статистикалык талдоо аркылуу жүргүзүлгөн.

Биринчи этапта изилдөөчүлөр илимий изилдөө этикасына тиешелүү теориялык булактарды жана мурдагы шкала изилдөөлөрүн караган. Бул кароонун негизинде шкаланын алгачкы пункттар топтому түзүлгөн. Андан кийин 12 эксперттен пикир алынып, пункттардын түшүнүктүүлүгү жана тиешелүү өлчөмгө ылайыктуулугу бааланган.

Алдын ала колдонуу 50 магистратура жана докторантура студенти менен жүргүзүлгөн. Бул этап шкаланын баштапкы ишенимдүүлүк жана жарактуулук көрсөткүчтөрүн көрүү үчүн колдонулган. Андан кийин 309 адамдан турган негизги үлгүдө exploratory жана confirmatory factor analysis жүргүзүлгөн.

Exploratory factor analysisте айрым пункттар жетиштүү фактордук жүк алып жүрбөгөнү же кааланган түзүлүшкө ылайык иштебегени аныкталып, шкала 25 пунктка кыскартылган. Confirmatory factor analysisте болсо ушул 25 пункт төрт өлчөмдүү түзүлүштү канчалык деңгээлде колдой турганы текшерилген.

Жыйынтыктар эмнени көрсөтөт?

Натыйжалар иштелип чыккан илимий изилдөө этикасы шкаласынын ички ырааттуулук көрсөткүчтөрү жогору экенин көрсөтөт. Шкаланын жалпы Cronbach alpha мааниси негизги колдонууда 0.963 деп берилген. Бул маани шкала пункттарынын ортосунда күчтүү ырааттуулук бар экенин көрсөтөт.

Шкаланын кошумча өлчөмдөрүндө да жогорку ишенимдүүлүк маанилери алынган. Изилдөө темасына байланышкан жалпы этика, катышуучулар жана маалыматтын купуялуулугу, натыйжаларды берүү жана илимий ишенимдүүлүк, илимий чынчылдык жана бүтүндүк өлчөмдөрүнүн ар бири жогорку ички ырааттуулукту көрсөткөн.

Exploratory factor analysis төрт факторлуу түзүлүштү колдогон. Confirmatory factor analysis да бул түзүлүш жалпы алганда маалыматка шайкеш экенин көрсөткөн. Бирок айрым моделдик шайкештик маанилери күчтүү деп эсептеле турган деңгээлде эмес, көбүрөөк кабыл алынуучу же чекке жакын деңгээлде. Ошондуктан шкаланы башка университеттерде, башка өлкөлөрдө жана башка дисциплиналарда кайра текшерүү керек.

Изилдөө ошондой эле шкала магистратура жана докторантура студенттеринин ортосунда measurement invariance көрсөткөнүн ырастайт. Measurement invariance — шкала ар башка топтордо бирдей маанини өлчөйбү же жокпу текшерген маанилүү психометриялык тест. Эгер бул табылга туура колдоого алынса, магистратура жана докторантура студенттеринин упайларын салыштыруу көбүрөөк мааниге ээ болот.

Бул эмне үчүн маанилүү?

Илимий изилдөө этикасы академиялык өндүрүштүн ишенимдүүлүгү үчүн негизги шарт. Диссертация же изилдөө методологиялык жактан күчтүү болушу гана жетишсиз; ошол эле учурда ал чынчыл, ачык-айкын, катышуучулардын укуктарына сезимтал жана булактарды колдонууда адилеттүү болушу керек.

Магистратура жана докторантура студенттери келечектеги академиктер, изилдөөчүлөр жана адистер. Бул этапта этикалык аң-сезимди өлчөө студенттин аткаруусун баалоо үчүн гана эмес, жетишпеген багыттарды көрүү жана билим берүү программаларын жакшыртуу үчүн да колдонулушу мүмкүн.

Бул изилдөө изилдөө этикасын абстракттуу түшүнүк болуудан чыгарып, өлчөнө турган өлчөмдөргө бөлүүгө аракет кылат. Мындай шкала университеттерге этика боюнча билим берүү программаларын пландаштырууга, илимий жетекчилерге студенттерге багытталган кеңеш берүүгө жана изилдөө сапатын жогорулатууга багытталган институттук саясаттарды иштеп чыгууга жардам бере алат.

Эске алынуучу жагдайлар

Изилдөөнүн эң маанилүү эске алынуучу жагдайы — рецензиядан өтө элек preprint болушу. Ошондуктан жыйынтыктар такталган академиялык натыйжалар катары эмес, баалоого ачык изилдөө табылгалары катары окулушу керек.

Үлгү Иорданиядагы белгилүү университеттердин билим берүү факультеттери менен чектелген. Ошондуктан жыйынтыктар башка өлкөлөр, башка факультеттер же башка дисциплиналар үчүн түздөн-түз жарактуу деп айтууга болбойт.

Шкала self-report негизинде. Башкача айтканда, студенттер өздөрүнүн этикалык жүрүм-турумун өздөрү баалашкан. Мындай шкалаларда social desirability эффекти пайда болушу мүмкүн. Катышуучулар чыныгы жүрүм-турумуна караганда өздөрүн этикалуураак көрсөтө турган жоопторду бериши мүмкүн.

Изилдөөдө берилген айрым таблица маанилерин этият окуу керек. Мисалы, магистратура жана докторантура студенттеринин саны менен берилген пайыздардын ортосунда шайкешсиздик көрүнөт. Мындан тышкары, айрым моделдик шайкештик көрсөткүчтөрү изилдөөчүлөр тарабынан кабыл алынуучу деп чечмеленгени менен, катаалыраак психометриялык критерийлер боюнча чектелүү деп бааланышы мүмкүн.

Өтө жогорку Cronbach alpha мааниси оң ички ырааттуулук көрсөткүчү болгону менен, шкаланын айрым пункттары бири-бирине өтө окшош болушу мүмкүн деген мүмкүнчүлүктү да күн тартибине алып келет. Ошондуктан шкаланы жалпы упай аркылуу гана эмес, кошумча өлчөмдөр боюнча да кылдат чечмелөө көбүрөөк туура болот.

Жыйынтык

Бул изилдөө магистратура жана докторантура студенттеринин илимий изилдөө этикасын өлчөө үчүн төрт өлчөмдүү жана 25 пункттан турган шкала сунуштайт. Шкаланын негизги өлчөмдөрү изилдөө темасына байланышкан жалпы этика; катышуучулар жана маалыматтын купуялуулугу; натыйжаларды берүү жана чечмелөө; илимий чынчылдык жана бүтүндүк катары аныкталган.

Психометриялык анализдер шкаланын жогорку ички ырааттуулук көрсөткүчтөрүнө ээ экенин жана төрт факторлуу түзүлүш жалпы алганда колдоого алынганын көрсөтөт. Бирок изилдөө preprint мүнөзүндө болгону, үлгү белгилүү бир контекст менен чектелгени жана айрым шайкештик көрсөткүчтөрү этият чечмелөөнү талап кылганы үчүн шкаланы башка топтордо кайра текшерүү маанилүү.

Жалпысынан изилдөө университеттердеги илимий изилдөө этикасы сабактарда гана айтылган теориялык тема эмес, өлчөнө турган, көзөмөлдөнө турган жана өнүктүрүлө турган академиялык компетенттүүлүк тармагы экенин көрсөтүү жагынан баалуу.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Бул мазмун Wafa A. Aleid жана Sukiena M. Alrawashdeh даярдаган “Constructing a scale of scientific research ethics among graduate students and its psychometric properties” аттуу preprint эмгектин негизинде даярдалды. Изилдөө магистратура жана докторантура студенттеринин илимий изилдөө этикасын өлчөөгө багытталган шкала иштеп чыгуу жана психометриялык валидация изилдөөсү.

Бул мазмун сөзмө-сөз котормо эмес; эмгектин негизги идеясы Verianla жарыялоо багытына ылайык жөнөкөйлөштүрүлүп, оригиналдуу түркчө редакциялык макалага айландырылган.

Макаладагы статистикалык жыйынтыктар, шкала иштеп чыгуу логикасы, фактордук анализ табылгалары жана ишенимдүүлүк көрсөткүчтөрү жөнөкөйлөтүлүп берилген. Мазмун академиялык этика боюнча жалпы маалымат берүү максатын көздөйт; студентти баалоо, дисциплинардык иликтөө же институттук чечим кабыл алуу процесстеринде өз алдынча аныктоочу критерий катары колдонулбашы керек.