Инсульттан кийин айрым адамдар мурдагыдай эркин сүйлөй, жаза же окуй албай калышы мүмкүн. Бул изилдөөнүн борборунда алексия турат. Алексия — адам мурда өздөштүргөн окуу жөндөмүнүн мээ жабыркагандан кийин бузулушу. Айрыкча сол жарым шардагы жабыркоолор тил жана окуу тармактарына таасир бере алгандыктан, кийин пайда болгон окуу кыйынчылыктары менен байланыштуу.

Изилдөө инсульттан кийинки окуу бузулушу бир эле типтеги көйгөй эмес экенин көрсөтөт. Айрым адамдарда окуу системасы жалпы жайлап, кыйындайт; бирок кайсы сөздөр жеңилирээк же кыйыныраак экени дени сак окурмандардагыдай бойдон калышы мүмкүн. Айрым адамдарда болсо белгилүү окуу процесстери көбүрөөк жабыркайт. Мисалы, тамгадан тыбышка өтүү жолу алсырап калганда адам туруктуу тыбыш-тамга шайкештиктеринен азыраак пайдаланып, мааниси элестетүүгө оңой сөздөргө көбүрөөк таянышы мүмкүн.

Изилдөөнүн маанилүү жагы — “бейтап азыраак туура окуйбу?” деген суроо менен гана чектелбегени. Анын ордуна тууралык менен жооп берүү убактысын бириктирип, окуу агымдуулугун карайт. Ошентип, дени сак окурмандарда да, инсульт өткөргөн адамдарда да бирдей сөз өзгөчөлүктөрү аткарууга кандай таасир этерин түздөн-түз салыштырууга болот.

Маселе эмнеде?

Окуу — күнүмдүк жашоодогу негизги көндүмдөрдүн бири. Жол белгисин окуу, дарынын кутусун түшүнүү, телефон билдирүүсүн окуу, банк операциясын жүргүзүү же жумуштагы документти окуу ушул жөндөмгө таянат. Ошондуктан инсульттан кийинки жеңил окуу бузулушу да адамдын өз алдынчалыгына, социалдык катышуусуна жана жашоо сапатына таасир этиши мүмкүн.

Классикалык мамиледе алексия адатта кошумча түрлөргө бөлүнөт. Мисалы, фонологиялык алексия, беттик алексия же терең алексия сыяктуу классификациялар колдонулат. Бирок чыныгы клиникалык көрүнүштө көп адам бул класстарга толук дал келбейт. Айрымдар бир нече көрүнүшкө окшош аралаш белгилерди көрсөтөт; айрымдары болсо учурдагы категориялардын эч бирине так кирбейт.

Изилдөөнүн негизги суроосу ушул жерден чыгат: инсульттан кийинки окуу кыйынчылыгы бүт окуу тармагынын жалпы алсырашынан келип чыгабы же белгилүү окуу жолдорунун өзгөчө бузулушунанбы?

Бул айырма клиникалык жактан маанилүү. Эгер көйгөй жалпы агымдуулуктун жоголушу гана болсо, адам дени сак окурмандарга окшош сөз кыйынчылыктарына ээ болушу мүмкүн, бирок жайыраак жана каталуураак окуйт. Эгер көйгөй белгилүү бир процесске мүнөздүү болсо, мисалы тамга-тыбыш айландыруу жолу бузулган болсо, адамдын айрым сөз түрлөрүндө күтүлгөндөн көбүрөөк кыйналышы мүмкүн.

Ыкма эмнени сунуштайт?

Изилдөө окуу бузулуштарын түшүнүү үчүн психолингвистикалык өзгөрмөлөргө көңүл бурат. Психолингвистикалык өзгөрмөлөр — сөздүн мээде кандай иштетилишине таасир эткен өзгөчөлүктөр. Бул изилдөөдө төрт негизги өзгөчөлүк каралат: жыштык, туруктуулук, элестетүүгө оңойлук жана сөздүк статус.

Жыштык — сөз тилде канчалык көп колдонуларын билдирет. Көп колдонулган сөздөр адатта тезирээк жана туурараак окулат. Туруктуулук жазылыштан тыбышка өтүү канчалык алдын ала божомолдонорун көрсөтөт. Туруктуу сөздөрдө тамга-тыбыш шайкештиги системалуураак болот. Элестетүүгө оңойлук сөздүн мээде визуалдык же маанилик образды канчалык оңой жаратканын билдирет. Мисалы, конкреттүү нерселердин аттары абстракттуу сөздөргө караганда оңой элестетилет. Сөздүк статус болсо чыныгы сөз менен ойдон чыгарылган, бирок окууга боло турган сөздүн айырмасын билдирет.

Окуу моделдери адатта эки жолду болжолдойт. Биринчиси — лексикалык жол, башкача айтканда сөздү бүтүндөй таанып, маанилик система менен колдоп окуу жолу. Экинчиси — сублексикалык жол, башкача айтканда тамгаларды же тамга топторун тыбыштарга айландыруу жолу. Чыныгы жана көп колдонулган сөздөрдө лексикалык жол күчтүүрөөк колдоо бере алат. Жаңы, сейрек же ойдон чыгарылган сөздөрдө болсо сублексикалык тамга-тыбыш айландыруу системасы маанилүүрөөк болуп калат.

Изилдөө сол жарым шар инсультун өткөргөн 84 адамды 61 контролдук катышуучу менен салыштырат. Катышуучулар бир муундуу англисче сөздөрдү жана туруктуу pseudowordдерди үн чыгарып окушат. Pseudoword — чыныгы сөз эмес, бирок тилдин тыбыш эрежелерине ылайык окула ала турган ойдон чыгарылган сөз. Мисалы, англис тилиндеги “bink” формасы чыныгы сөз болбошу мүмкүн, бирок окула турган түзүлүшкө ээ.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

Изилдөөнүн эң маанилүү өлчөмү — Reading Fluency, башкача айтканда окуу агымдуулугу. Бул өлчөм туура/туура эмес жыйынтыкка гана карабайт; туура окууну окуу ылдамдыгы менен бириктирет. Ошентип, адам туура окуса да өтө жай окуса, бул көрүнүш өлчөмдө чагылат.

Бул жерде \(RF\) окуу агымдуулугун; \(\mathrm{Accuracy}\) жооптун туура же туура эмес экенин; \(\mathrm{Response\ Time}\) болсо сөздү окуу убактысын билдирет. Жооп туура болсо, агымдуулук жооп берүү убактысынын тескерисине жакындайт; жооп туура эмес болсо, окуу агымдуулугу нөл деп кабыл алынат.

Туура окулган сыноолордо формуланы жөнөкөй түрдө төмөнкүдөй кароого болот:

Туура эмес окулган сыноолордо болсо:

Бул ыкманын артыкчылыгы — дени сак окурмандар менен инсульт өткөргөн окурмандарды бир өлчөмдө салыштыра алышы. Дени сак окурмандар сөздөрдүн көбүн туура окугандыктан, тууралык көрсөткүчү жалгыз өзү жетиштүү айырмалоочу болбошу мүмкүн. Жооп берүү убактысы кошулганда, сөз өзгөчөлүктөрү дени сак адамдардын аткаруусуна да кандай таасир этери көрүнөт.

Изилдөөнүн концептуалдык моделин төмөнкүдөй жыйынтыктоого болот:

Бул акыркы туюнтма изилдөөдөгү түздөн-түз теңдеме эмес; изилдөөнүн негизги логикасын түрк окурманына жөнөкөй көрсөтүү үчүн даярдалган редакциялык жыйынтык.

График, таблица жана схеманын негизги билдирүүсү

Жыйынтык визуалдарынын негизги билдирүүсү — инсульт өткөргөн адамдардын жалпы окуу агымдуулугу төмөн. Бирок кыйынчылык үлгүсү толугу менен туш келди эмес. Дени сак окурмандар үчүн кыйын болгон айрым сөздөр инсульт өткөргөн адамдар үчүн да кыйын болууга жакын. Бул инсульттан кийин окуу системасы толугу менен башка тартипке өтпөгөнүн; типтүү окуу кыйынчылыктарынын бир бөлүгү сакталарын көрсөтөт.

Сөз деңгээлиндеги салыштыруулар жыштыгы жогору, элестетүүгө оңой жана туруктуу сөздөр жеңилирээк окуларын көрсөтөт. Жыштыгы төмөн, элестетүүгө кыйыныраак же туруксуз сөздөр болсо көбүрөөк кыйынчылык жаратат. Бул үлгү дени сак окурмандарда күтүлгөн жыйынтык; маанилүүсү — инсульт өткөргөн адамдарда да окшош, бирок алсызыраак жана өзгөргөн түрдө көрүнүшү.

Контролдук топтун сөз боюнча орточо агымдуулугу менен инсульт тобунун сөз боюнча агымдуулугунун ортосунда оң байланыш болушу “сөз кыйынчылыгы” маалыматы эки топто тең жалпы негизге ээ экенин көрсөтөт. Башкача айтканда, сөз дени сак окурмандар үчүн салыштырмалуу кыйын болсо, инсульт өткөргөн окурмандар үчүн да адатта кыйын болууга жакын.

Бирок изилдөө муну менен токтоп калбайт. Контролдук топтогу типтүү сөз кыйынчылыгы эске алынгандан кийин да жыштык, элестетүүгө оңойлук жана туруктуулук таасирлери инсульт тобунда маанилүү бойдон калат. Бул инсульттан кийинки окуу бузулушун “баары бир аз жайлады” деп гана түшүндүрүүгө болбой турганын көрсөтөт. Айрым окуу подпроцесстери өзүнчө жабыркашы мүмкүн.

Жеке айырмачылыктарды талдоо эң маанилүү клиникалык билдирүүлөрдүн бирин берет. Окуу профили дени сак окурмандарга көбүрөөк окшош инсульт өткөргөн адамдар туруктуу сөздөрдөн көбүрөөк пайда алышат. Бул тамга-тыбыш айландыруу жолу жакшыраак сакталган болушу мүмкүн экенин көрсөтөт. Ал эми окуу профили дени сак үлгүдөн көбүрөөк алыстаган адамдар элестетүүгө оңойлукка жана чыныгы сөз болуунун артыкчылыгына көбүрөөк таянат. Бул маанилик системадан келген колдоо компенсациялык роль ойной аларын көрсөтөт.

Эксперименттер кантип жүргүзүлгөн?

Изилдөөгө сол жарым шар инсультун өткөргөн 84 адам жана 61 дени сак контролдук катышуучу киргизилет. Инсульт өткөргөндөр кеминде алты ай мурда сол жарым шар инсультун баштан кечирген адамдардан турат. Оор афазия же сүйлөө апраксиясынан улам тесттерди ишенимдүү бүтүрө албаган адамдар чыгарылып салынат. Контролдук топто болсо когнитивдик скрининг упайы төмөн адамдар алынбайт.

Катышуучуларга эки түрдүү окуу тапшырмасы берилет. Биринчи тапшырмада 200 бир муундуу англисче сөз үн чыгарып окулат. Бул сөздөр жыштык, туруктуулук жана элестетүүгө оңойлук боюнча системалуу тандалат. Экинчи тапшырмада 80 pseudoword окулат; талдоодо айрыкча америкалык англис тилинде бир гана мүмкүн болгон айтылышы бар 20 туруктуу pseudoword колдонулат.

Жооптор видеого жазылып, кийин тууралык, ката түрү жана жооп берүү убактысы боюнча бааланат. Жооп берүү убактысы катышуучунун биринчи толук окуу аракетинин башталышына жараша эсептелет. Ошентип, туура окуганы гана эмес, канчалык тез окуганы да бааланат.

Талдоодо тууралык жана жооп берүү убактысы бириккен RF өлчөмүнө айландырылат. Андан кийин сызыктуу аралаш эффект моделдери колдонулат. Бул моделдер сөз өзгөчөлүктөрүнүн жана катышуучулар арасындагы айырмачылыктардын окуу агымдуулугуна тийгизген таасирин бир учурда баалоого жардам берет.

Төрт негизги модель түзүлөт. Биринчи модель дени сак контролдук топто күтүлгөн психолингвистикалык таасирлерди карайт. Экинчи модель инсульт өткөргөн адамдардын өз ичиндеги окуу үлгүсүн баалайт. Үчүнчү модель инсульт тобунун аткаруусун контролдук топтун сөз боюнча орточо агымдуулугу менен бирге талдайт. Төртүнчү модель болсо контролдук жана инсульт топторун түздөн-түз салыштырат.

Жыйынтыктар эмнени көрсөтөт?

Биринчи жыйынтык — инсульт өткөргөн адамдардын жалпы окуу агымдуулугу контролдук топко караганда төмөн. Башкача айтканда, алар жайыраак жана/же көбүрөөк ката менен окушат. Бул окуу тармагынын жалпы алсырашына ишарат кылат.

Экинчи жыйынтык — типтүү сөз кыйынчылыгынын үлгүсү негизинен сакталат. Дени сак окурмандар үчүн жеңилирээк болгон сөздөр инсульт өткөргөн окурмандар үчүн да салыштырмалуу жеңилирээк. Бул инсульттан кийинки окуу толугу менен туш келди бузулбай турганын көрсөтөт.

Үчүнчү жыйынтык — жалпы жайлоо түшүндүрмөсү гана жетишсиз. Контролдук топтогу типтүү сөз кыйынчылыгы эске алынгандан кийин да инсульт өткөргөн адамдардын окуу агымдуулугу жыштык, элестетүүгө оңойлук жана туруктуулуктан таасирлене берет. Бул айрым окуу процесстери өзүнчө бузулган болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Төртүнчү жыйынтык сублексикалык окуу жолуна байланыштуу. Инсульттан кийин айрым адамдар тамгадан тыбышка өтүү системасынан азыраак пайда алышат. Бул адамдарда туруктуу сөздөр берген артыкчылык алсызыраак болушу мүмкүн. Бул фонологиялык окуу процесстери айрым адамдарда өзгөчө жабыркаган болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Бешинчи жыйынтык — компенсациялык маанилик колдоо. Оорураак же башкача окуу профили бар айрым адамдар элестетүүгө оңой сөздөрдөн көбүрөөк пайда алышат. Башкача айтканда, маанисин мээде жандуу элестетүүгө боло турган сөздөр бузулган тамга-тыбыш айландыруу процессин жарым-жартылай колдой алат.

Бул эмне үчүн маанилүү?

Бул изилдөө инсульттан кийинки окуу бузулуштарын так баалоо үчүн маанилүү билдирүү берет: инсульттан кийинки ар бир окуу кыйынчылыгы бирдей эмес. Эки адам окшош деңгээлде жай же каталуураак окушу мүмкүн, бирок анын артындагы когнитивдик бузулуу ар башка болушу мүмкүн.

Бир адамда окуу тармагы жалпы жайлашы мүмкүн. Башка адамда айрыкча тамга-тыбыш айландыруу системасы алсыраш мүмкүн. Дагы бир адамда маанилик колдоо кыйла күчтүү компенсация бере алат. Бул айырмачылыктарды көрүү жекелештирилген реабилитация программаларын иштеп чыгуу үчүн маанилүү.

Изилдөө клиникалык баалоодо тууралыкка гана кароо жетишсиз болушу мүмкүн экенин да көрсөтөт. Жооп берүү убактысы менен бирге окуу агымдуулугун кароо жеңил кыйынчылыктарды да, сөз өзгөчөлүктөрүнө сезимталдыкты да жакшыраак аныктай алат.

Реабилитация жагынан тыянак мындай: инсульттан кийинки окуу терапиясы бир типтүү болбошу керек. Айрым адамдарда тамга-тыбыш шайкештигин машыктыруу маанилүүрөөк болушу мүмкүн. Айрымдарда мааниге негизделген колдоо, визуалдык элестетүү же сөз таануу стратегиялары көбүрөөк жардам бере алат. Бул айырманы клиникалык адистер баалашы керек.

Эске алынуучу жагдайлар

Изилдөө preprint болгондуктан, жыйынтыктар рецензиядан кийин өзгөрүшү мүмкүн. Ошондуктан натыйжалар акыркы клиникалык стандарт катары эмес, этияттык менен каралышы керек болгон изилдөө табылгалары катары бааланууга тийиш.

Экинчи жагдай — тилдик контекст. Изилдөө англисче сөздөр жана англис тилиндеги жазуу-тыбыш мамилелеринин негизинде жүргүзүлгөн. Англис тили туруктуу эмес жазуу-тыбыш шайкештиктери жагынан түрк тилинен кыйла айырмаланат. Түрк тилинде тамга-тыбыш шайкештиги туруктуураак болгондуктан, бул табылгаларды түркчө окуу реабилитациясына түздөн-түз көчүрүүгө болбойт.

Үчүнчү жагдай pseudoword тандоосуна байланыштуу. Талдоодо туруктуу жана бир гана мүмкүн болгон айтылышы бар pseudowordдер колдонулган. Татаалыраак, көп муундуу же бир нече айтылыш мүмкүнчүлүгү бар ойдон чыгарылган сөздөрдө сублексикалык окуу бузулуштары башкача көрүнүшү мүмкүн.

Төртүнчү жагдай — жеке айырмачылыктар. Топ деңгээлинде көрүнгөн орточо таасирлер ар бир адамдын клиникалык профилине так дал келе бербейт. Инсульттан кийин окуу бузулушу бар адамдар жеке тесттер, тил профили, жабыркоо өзгөчөлүктөрү жана күнүмдүк жашоо муктаждыктары менен бирге бааланышы керек.

Акырында, бул мазмун медициналык кеңеш эмес. Инсульттан кийин окуу кыйынчылыгы, сүйлөө бузулушу же тил көйгөйү бар адамдар профессионалдык медициналык баалоого кайрылышы керек.

Жыйынтык

Бул изилдөө сол жарым шар инсультунан кийинки окуу бузулушу эки катмарлуу түзүлүшкө ээ болушу мүмкүн экенин көрсөтөт. Бир жагынан окуу системасы жалпы жайлап, агымдуулук төмөндөшү мүмкүн. Экинчи жагынан белгилүү окуу процесстери, айрыкча тамга-тыбыш айландыруу жана маанилик колдоо сыяктуу механизмдер, адамдан адамга ар башка таасирлениши мүмкүн.

Эң күчтүү билдирүү мындай: инсульттан кийинки окуу бузулушу “азыраак туура окуу” маселеси гана эмес. Кайсы сөздөр кыйын экени, кайсы сөз өзгөчөлүктөрү колдоо берери жана адамдын дени сак окурмандардын типтүү кыйынчылык үлгүсүнө канчалык окшош экени — анын артындагы когнитивдик механизмдерди түшүнүү үчүн маанилүү.

Verianla үчүн бул изилдөөнүн негизги баалуулугу — нейропсихологиялык баалоодо жекелештирилген профиль мамилесин күчөтүшү. Окуу реабилитациясы жалпы аткарууну жогорулатууга гана эмес, адам кайсы окуу жолунда кыйналып жатканын түшүнүүгө да негизделиши керек.

Булак жана ыкма жөнүндө эскертүү

Бул мазмун “Global and process-specific reading deficits after left-hemisphere stroke: Evidence from psycholinguistic effects” аттуу preprint изилдөөгө негизделип даярдалган. Изилдөө сол жарым шар инсультунан кийинки окуу агымдуулугун психолингвистикалык өзгөрмөлөр аркылуу контролдук катышуучулар менен салыштырып, алексиянын жалпы жана процесске мүнөздүү компоненттерин изилдейт.

Бул мазмун сөзмө-сөз котормо эмес; изилдөөнүн негизги идеясы Verianlaнын редакциялык багытына ылайык жөнөкөйлөштүрүлүп, өз алдынча түркчө редакциялык макалага айландырылган.