Эл аралык мамилелерде күч дегенде көбүнчө аскердик мүмкүнчүлүк, экономикалык көлөм, технология, энергетикалык ресурстар же маданий таасир эске келет. Бирок бул макала ири державалардын атаандаштыгы күчөгөн доордо күчтүн дагы бир түрү барган сайын көрүнүктүү болуп жатканын ырастайт: укуктук күч.

Укуктук күч — мамлекеттин укукту колдонуу аркылуу өзү каалаган натыйжаларга жетүү жөндөмү. Бул кээде соттордо доо коюу, кээде өз укугун чет өлкөлүк акторлорго колдонуу, кээде эл аралык укук тууралуу ынанымдуу баяндарды түзүү, кээде өзүнүн жөнгө салуучу стандарттарын башка өлкөлөргө жайылтуу аркылуу көрүнөт.

Макала укуктук күчтү бир эле курал катары эмес, төрт негизги форма аркылуу түшүндүрөт: соттук доо күчү, баяндоо күчү, юрисдикциялык күч жана норма коюу күчү. Соттук доо күчү — мамлекеттердин ички, чет өлкөлүк же эл аралык соттордогу укуктук процесстерди колдонуп натыйжага жетүү жөндөмү. Баяндоо күчү — укук тууралуу баяндар жана чечмелөөлөр аркылуу легитимдүүлүк жаратуу күчү. Юрисдикциялык күч — мамлекеттин өз укугун чет өлкөлүк адамга, компанияга же окуяга чейин жеткире алышы. Норма коюу күчү болсо башка өлкөлөрдүн же эл аралык институттардын укуктук стандарттарына таасир этүү жөндөмү.

Эмгектин эң маанилүү билдирүүсү мындай: заманбап геосаясат танктар, соода согуштары же технологиялык санкциялар менен гана жүргүзүлбөйт. Укук да улуттук күчтүн борбордук куралдарынын бирине айланып жатат. Мамлекеттер соттор, санкциялар, маалымат эрежелери, экспорттук көзөмөлдөр, эл аралык стандарттар жана укуктук баяндар аркылуу глобалдык мейкиндикте таасир орнотууга аракет кылууда.

Көйгөй эмнеде?

Эл аралык мамилелер теориясы мамлекеттин күчүн узак убакыт бою аскердик жана экономикалык мүмкүнчүлүк аркылуу изилдеп келген. Аскердик күч мажбурлоо же бөгөт коюу жөндөмү менен; экономикалык күч болсо рыноктун көлөмү, валюта, соода тармагы, санкциялар жана өндүрүш мүмкүнчүлүгү менен түшүндүрүлгөн. Жумшак күч түшүнүгү болсо маданият, баалуулуктар, легитимдүүлүк жана жагымдуулук аркылуу таасир этүүнү сүрөттөгөн.

Бирок макалага ылайык, азыркы геосаясатта укук бул классикалык категорияларга толук батпаган өзгөчө күч мейкиндигин түзөт. Бүгүн мамлекеттер армия же акча менен гана эмес, сот чечимдери, санкциялык мыйзамдар, тышкы соода эрежелери, инвестициялык көзөмөлдөр, адам укуктары боюнча доолор, эл аралык уюмдардын чечимдери, маалыматты жөнгө салуу жана стандарт белгилөө процесстери аркылуу да таасир этет.

Көйгөй мындай: укук ушунчалык борбордук орунга чыгып турганда, улуттук укуктук күчтү аскердик же экономикалык күч сыяктуу системалуу түшүндүргөн жалпы теория жетишсиз. “Lawfare”, башкача айтканда укукту согуш куралы катары колдонуу түшүнүгү айрым жагдайларды түшүндүрөт; бирок укуктук күчтүн бардык колдонулушун согуш тили менен сүрөттөө тар да, алдын ала баалоочу да болушу мүмкүн.

Ошондуктан макала нейтралдуураак жана кеңири түшүнүктү сунуштайт: укуктук күч. Бул түшүнүк укуктун кол салуу же манипуляция куралы катары гана эмес, мамлекеттик мүмкүнчүлүк, институционалдык аброй, эл аралык нормаларды өндүрүү, сотко жетүү, юрисдикция жана укуктук ынандыруу аркылуу кантип күч жаратканын көрсөтүүгө аракет кылат.

Ыкма эмнени сунуштайт?

Эмгек эмпирикалык маалымат топтомун же статистикалык тестти сунуштабайт. Анын ыкмасы — теориялык-концептуалдык анализ жана укуктук адабиятты синтездөө. Автор эл аралык мамилелердеги күч теорияларына, укук адабиятына, тышкы мамилелер укугуна, эл аралык укук талаштарына жана Кытайдын акыркы жылдардагы “foreign-related rule of law” реформаларына таянат.

Биринчи кадамда күч түшүнүгү каралат. Макала Joseph Nyeдын күч аныктамасынан чыгат: күч — башкаларга таасир берүү аркылуу каалаган натыйжаларга жетүү жөндөмү. Бул аныктама маанилүү, анткени күч ресурска ээ болуу менен эле чектелбейт. Өлкөдө көп адвокат, сот же мыйзам болушу мүмкүн; бирок аларды эл аралык натыйжага айланта албаса, анын укуктук күчү чектелүү калышы мүмкүн.

Экинчи кадамда укуктук күч төрт бөлүккө ажыратылат. Бул бөлүштүрүү түшүнүктү такыраак кылат. Анткени мамлекеттер укукту бир эле жол менен колдонбойт. Кээде сотко доо берет, кээде укуктук баян түзөт, кээде өз мыйзамын чек арадан тышкары жайылтат, кээде эл аралык нормаларды калыптандырат.

Үчүнчү кадамда Кытай мисалы каралат. Макалага ылайык, Кытай акыркы жылдары чет өлкөлүк укук боюнча билим, тышкы мамилелер укугу, узун колдуу юрисдикцияга каршы коргонуу, санкциялык мыйзамдар, бөгөттөөчү мыйзамдар, коммерциялык соттор, арбитраж борборлору, глобалдык стандарттар жана эл аралык институттар аркылуу укуктук күчүн арттырууга аракет кылууда.

Төртүнчү кадамда укуктук күчтүн булактары талкууланат. Укуктук күч мыйзам чыгаруу менен гана түзүлбөйт. Мамлекеттик мүмкүнчүлүк, экономикалык салмак, рыноктук күч, жеткирүү чынжырынын борборлуулугу, валютанын таасири, юридикалык билим берүү, адвокаттардын саны, соттордун аброю, жөнгө салуучу мүмкүнчүлүк жана укуктун ишенимдүүлүгү бул күчтүн негизги булактарынын катарына кирет.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

Бул эмгек математикалык формула камтыган техникалык макала эмес. Укуктук күч сандык теңдеме менен эмес, концептуалдык алкак менен түшүндүрүлөт. Ошондуктан PDF’тен алынуучу оригиналдуу математикалык формула жок.

Ошого карабастан, макаланын негизги логикасын жөнөкөй концептуалдык көрсөтмө менен төмөнкүдөй жыйынтыктоого болот. Бул көрсөтмө тексттеги ойду түшүндүрүү үчүн даярдалган; PDF’те дал ушундай формула катары берилген эмес:

Бул билдирүү укуктук күч мыйзамдардын бар экенинен гана турбасын көрсөтөт. Маанилүүсү — укукту колдонуу аркылуу башкалардын жүрүм-турумуна жана эл аралык натыйжаларга таасир эте алуу жөндөмү.

Бул көрсөтмө макаланын укуктук күчтүн төрт негизги түрүн жыйынтыктайт. Мамлекеттер соттор, укуктук баяндар, чек арадан тышкаркы юрисдикция жана норма өндүрүү аркылуу күчүн проекциялай алат.

Бул агым да макаланын акыркы бөлүгүндөгү ресурстар тууралуу талкууну жөнөкөйлөштүрөт. Экономикалык күч, мамлекеттик мүмкүнчүлүк, укуктук инфраструктура жана аброй укуктук мүмкүнчүлүккө айланат. Ал мүмкүнчүлүк болсо эл аралык укук мейкиндигинде таасир жаратат.

График, таблица жана схеманын негизги билдирүүсү

Текстте классикалык маалымат графиги же эксперименттик таблицанын ордуна кеңири концептуалдык классификация бар. Бул классификация укуктук күчтүн төрт түрүн карта сыяктуу иретке салат.

Биринчи чөйрө — соттук доо күчү. Мамлекеттер эл аралык соттордо, чет өлкөлүк соттордо же өзүнүн ички сотторунда доо процесстерин колдонуп тышкы саясат максаттарына салым кошо алат. Кээде доону утуп алуу негизги максат; кээде доонун өзүн берүү каршы тарапка чыгым жүктөйт, коомдук пикирди калыптандыруучу баянга таасир этет же укуктук легитимдүүлүк жаратат.

Экинчи чөйрө — баяндоо күчү. Мамлекеттер эл аралык укук тууралуу өз чечмелөөлөрүн түзөт. Аскердик кийлигишүү, санкция, чек ара талашы же суверенитет талабы укуктук тил аркылуу легитимдештирилүүгө аракет кылынышы мүмкүн. Мындай баяндар соттордо гана эмес, дипломатиялык тексттерде, расмий билдирүүлөрдө, эл аралык уюмдарда же медиа мейкиндигинде да түзүлүшү мүмкүн.

Үчүнчү чөйрө — юрисдикциялык күч. Эгер мамлекет өз укугун чет өлкөлүк адамга, компанияга же ишмердикке чейин жеткире алса, анын укуктук күчү өсөт. Экстратерриториялык укук колдонмолору, санкциялар, экспорттук көзөмөлдөр, маалыматты жөнгө салуу, атаандаштык укугу же финансылык жөнгө салуулар ушул чөйрөгө кириши мүмкүн. Бирок бул чөйрө жаңжал да жаратышы мүмкүн; анткени бир мамлекеттин укугун чек арадан тышкары жайылтуусу башка мамлекеттер тарабынан суверенитетке кийлигишүү катары кабылданышы мүмкүн.

Төртүнчү чөйрө — норма коюу күчү. Эгер өлкө өзүнүн укуктук стандарттарын башка өлкөлөргө, аймактык түзүмдөргө же эл аралык институттарга кабыл алдыра алса, узак мөөнөттүү таасир орнотот. Бул кээде мажбурлоо, кээде экономикалык стимул, кээде техникалык экспертиза, кээде легитимдүүлүк жана жагымдуулук аркылуу ишке ашат. Европа Бирлигинин жөнгө салуучу таасири же АКШнын согуштан кийинки эл аралык институттарга тийгизген таасири бул талкууда маанилүү мисалдар.

Эксперименттер кантип жүргүзүлгөн?

Бул эмгек эксперименттик изилдөө эмес. Жаңы маалымат топтому, сурамжылоо, талаа эксперименти же статистикалык анализ сунушталбайт. Ыкма — укуктук доктрина, эл аралык мамилелер теориясы, окуялык мисалдарды талдоо жана концептуалдык классификация.

Макала алгач укуктук күчтү аныктайт. Андан соң укуктук күчтүн төрт түрүн мисалдар менен түшүндүрөт. Кийин Кытайдын акыркы жылдардагы тышкы мамилелер укугун жана чет өлкөлүк укук боюнча мүмкүнчүлүгүн өнүктүрүү аракеттерин изилдейт. Бул бөлүмдө Кытайдын чет өлкөлүк укук боюнча билими, сот реформалары, узун колдуу юрисдикцияга каршы чаралары, санкцияга каршы механизмдери, коммерциялык соттору, арбитраж демилгелери жана эл аралык норма процесстериндеги ишмердиги укуктук күч куруу катары чечмеленет.

Акыркы бөлүмдө жалпы суроолорго кайрылат: Укуктук күч кайсы ресурстарга таянат? Мамлекет укуктук күчтү кантип курат? Укуктук күч глобалдык системада бирдей бөлүштүрүлгөнбү? Макала бул суроолорго так өлчөө моделин эмес, теориялык жана салыштырма баштапкы алкакты сунуштайт.

Жыйынтыктар эмнени көрсөтөт?

Эмгектин биринчи жыйынтыгы — укукту азыркы геосаясатта өз алдынча күч өлчөмү катары кароо керек. Укук күчтү чектеген механизм гана эмес; ал ошол эле учурда күчтү өндүргөн, ташыган жана легитимдештирген курал.

Экинчи жыйынтык — укуктук күч ар башка формада көрүнөт. Соттук доо күчү, баяндоо күчү, юрисдикциялык күч жана норма коюу күчү бири-биринен ажыратылат; бирок практикада алар көбүнчө бири-бирин колдойт. Мисалы, мамлекет сотко доо берип, ошол доону эл аралык баян үчүн колдонуп, өз юрисдикциясын кеңейтип жана кийин бул ыкманы эл аралык нормага айландырууга аракет кыла алат.

Үчүнчү жыйынтык — Кытай акыркы жылдары укуктук күчүн системалуу түрдө арттырууга аракет кылууда. Макала бул процессти жөн гана “lawfare” деп атоо жетишсиз деп эсептейт. Анткени Кытайдын демилгелери укукту курал сыяктуу колдонуудан гана турбайт; алар юридикалык билим берүү, сот мүмкүнчүлүгү, чет өлкөлүк укук боюнча экспертиза, жөнгө салуучу куралдар, эл аралык институттар жана норма өндүрүү сыяктуу кеңири күч курууну камтыйт.

Төртүнчү жыйынтык — укуктук күч күчтүү мамлекеттердин арасында да бирдей бөлүштүрүлгөн эмес. АКШ узак убакыт укуктук күч жагынан гегемондук позицияда болгон. Мунун себеби аскердик же экономикалык күч гана эмес; доллардын глобалдык ролу, америкалык соттордун таасири, юридикалык фирмалар, санкциялык мүмкүнчүлүк, юридикалык билим берүү, жөнгө салуучу жетүү жана эл аралык институттар менен түзүлгөн байланыштар.

Бешинчи жыйынтык — укуктук күчтү курууга болот, бирок аны оңой көчүрүп алуу мүмкүн эмес. Өлкө мыйзам чыгаруу аркылуу укуктук күчүн белгилүү даражада көбөйтө алат; бирок соттун аброю, юридикалык кадрлар, укуктук маданият, эл аралык ишеним, рыноктун көлөмү жана институционалдык мүмкүнчүлүк узак мөөнөттө калыптанат. Ошондуктан укуктук күч мыйзам чыгаруу менен гана эмес, ишенимдүү укуктук инфраструктура менен да байланыштуу.

Бул эмне үчүн маанилүү?

Бул эмгек азыркы геосаясатты түшүнүү үчүн маанилүү терезе ачат. Ири державалардын атаандаштыгы эми аскердик базалар, соода тарифтери же технологиялык жарыштар аркылуу гана жүрбөйт. Мамлекеттер санкция тизмелери, сот чечимдери, эл аралык арбитраждар, маалыматты жөнгө салуу, адам укуктары боюнча доолор, деңиз укугу боюнча талаптар, инвестициялык көзөмөлдөр жана стандарт белгилөө процесстери аркылуу да атаандашат.

Укуктук күч түшүнүгү бул чачыранды көрүнгөн окуяларды бир аналитикалык алкакка жайгаштырат. Өлкөнүн чет өлкөлүк сотто күчтүү коргонуу жүргүзө алышы, өз компанияларын чет өлкөлүк доолордо коргой алышы, эл аралык стандарттарга таасир эте алышы же өз жөнгө салууларын глобалдык рынокторго кабыл алдыра алышы эми улуттук күчтүн бир бөлүгү.

Бул ыкма чакан жана орто мамлекеттер үчүн да маанилүү. Укуктук күч ири мамлекеттердин гана мейкиндиги эмес. Айрым өлкөлөр белгилүү тармактарда күчтүү соттук стратегиялар, адистешкен укуктук институттар, ишенимдүү арбитраж борборлору же аймактык норма өндүрүү аркылуу таасирин көбөйтө алат. Бирок глобалдык деңгээлде эң кеңири укуктук күч көбүнчө экономикалык жана институционалдык мүмкүнчүлүгү жогору өлкөлөрдө топтолот.

Макала укуктун үстөмдүгү боюнча талкуу үчүн да маанилүү. Укуктук күч укуктук тартип күч саясатынын ичинде колдонулушу мүмкүн экенин көрсөтөт. Бул дайыма терс эмес; күчтүү укуктук мүмкүнчүлүк эл аралык институттарды колдой алат. Бирок укук геосаясий куралга гана айланып калса, анын теңдик, легитимдүүлүк жана чектөө функцияларына зыян келиши мүмкүн.

Көңүл буруучу жагдайлар

Эмгек укуктук күчтү сүрөттөөчү түшүнүк катары сунуштайт. Демек, мамлекеттин укуктук күчүн көбөйтүшү автоматтык түрдө жакшы же жаман эмес. Укуктук күч укуктун үстөмдүгүн колдоо үчүн да, басым, санкция, мажбурлоочу юрисдикция же легитимдүүлүк өндүрүү үчүн да колдонулушу мүмкүн.

Ошондуктан укуктук күч түшүнүгүн нормативдик жактан этият колдонуу керек. Өлкөнүн чет өлкөлүк акторлорго өз укугун көбүрөөк колдонушу техникалык жактан анын укуктук күчүн арттырышы мүмкүн; бирок бул эл аралык укук, суверенитет, өз ара мамиле же адам укуктары жагынан көйгөйлүү натыйжаларга алып келиши мүмкүн.

Макаланын Кытай мисалы күчтүү; бирок Кытайдын укуктук күч куруусун баалоодо бир тараптуу окуудан качуу керек. Айрым демилгелер коргонуу мүнөзүндө, айрымдары активдүү, айрымдары экономикалык, айрымдары саясий, дагы айрымдары институционалдык мүмкүнчүлүктү өнүктүрүүгө багытталган болушу мүмкүн. Ошондуктан ар бир курал өз контекстинде каралышы керек.

АКШнын укуктук күчү тууралуу талкуу да этияттыкты талап кылат. Макала АКШ дагы эле маанилүү артыкчылыктарга ээ экенин, бирок айрым саясаттар эл аралык укук жана институттар менен болгон байланышты алсыратуу аркылуу бул артыкчылыкты жоготушу мүмкүн экенин ырастайт. Бул билдирүү учурдагы тышкы саясат тандоолоруна жараша талашка ачык.

Бул мазмун юридикалык же дипломатиялык кеңеш эмес. Укуктук күч түшүнүгү мамлекеттердин укукту кантип колдонорун түшүнүүгө жардам берген түшүндүрмө алкак берет; ал белгилүү бир өлкөнүн саясаты боюнча түз сунуш дегенди билдирбейт.

Жыйынтык

Бул эмгек азыркы дүйнөдө укук норма, эреже же чектөө гана эмес, ошол эле учурда улуттук күч куралы экенин көрсөткөн күчтүү концептуалдык алкак сунуштайт. Укуктук күч — мамлекеттердин соттор, укуктук баяндар, юрисдикция жана норма коюу процесстери аркылуу башка акторлорго таасир этүү жөндөмү.

Макаланын эң баалуу жагы — “lawfare” сыяктуу тар жана көбүнчө терс мааниге ээ түшүнүктөрдөн ары өткөнүндө. Укук дайыма согуш куралы эмес. Кээде ал коргонуу, кээде ынандыруу, кээде институт куруу, кээде нормаларды жайылтуу, кээде экономикалык күчтү укуктук формага салуу куралы.

Verianla окурманы үчүн негизги билдирүү мындай: ири державалардын атаандаштыгын түшүнүү үчүн эми аскердик жана экономикалык көрсөткүчтөргө гана кароо жетишсиз. Өлкөнүн соттору, адвокаттары, юридикалык билим берүү системасы, жөнгө салуучу мүмкүнчүлүгү, эл аралык норма өндүрүүсү жана юрисдикциясын чек арадан тышкары жайылта алуу жөндөмү да геосаясий күчтүн бир бөлүгү. Укук заманбап дүйнөдө тартип түзгөн да, күч ташыган да мейкиндик.

Булак жана ыкма жөнүндө эскертүү

Бул макала Mark Jia тарабынан даярдалган “LAW POWER” аттуу жана University of Pennsylvania Journal of International Law журналында жарыяланары көрсөтүлгөн укуктук макаланын негизинде жазылган. Макала укуктук күч, соттук доо күчү, укуктук баяндоо күчү, юрисдикциялык күч, норма коюу күчү, Кытайдын тышкы мамилелер укугу боюнча реформалары, АКШнын укуктук күчү жана геосаясий укуктук атаандаштык түшүнүктөрүн талкуулайт.

Бул мазмун сөзмө-сөз котормо эмес; эмгектин негизги идеясы Verianla басылма багытына ылайык жөнөкөйлөштүрүлүп, өз алдынча кыргызча редакциялык макалага айландырылган.

Бул мазмун юридикалык, дипломатиялык же саясий кеңеш эмес. Эл аралык укук жана мамлекеттик саясат боюнча баалоолор каралып жаткан академиялык макаланын теориялык аргументтерин түшүнүктүү кылуу максатында берилген.