Бул изилдөө, оор жүк тибиндеги жана карыштырыжы беслемели бир суутек учкун менен от алдырылуучу кыймылдаткычда мейдана гелен артка жалыннин гана алуу коллектору басым сигнали кулланыларак ошол эле цикл ичинде аныктала алабы же жокпу инжелемектедир. Артка жалын, цилиндр ичинде күйүүсы герекен суутек-аба жалынинин алуу убактысы сырасында терс йөнде илерлейерек алуу коллекторуна улашмасы жана манифолд ичинде булунан йаныжы карышымы тутуштурмасыдыр. Карыштырыжы типи системлерде суутек жана хава алуу клапанындан өнже карыштырылдыгы үчүн манифолдун чоң бөлүмү сүрекли йаныжы карышым ичермекте; бу неденле артка жалын, порт енжексийонлу системлере ылайык дагы жогорку басым йүклери олуштурабилмектедир.

Изилдөөчүлөр, 11 литрелик алты цилиндрли оор жүк тибиндеги бир дизел кыймылдаткычу тек актиф цилиндрли суутек учкун менен от алдырылуучу тажрыйба кыймылдаткычуна дөнүштүрмүштүр. Актиф цилиндр хажми 1.841 жм³, сыкыштырма ораны 13:1 жана тажрыйба деври 1.800 айлануу/мүнөтдыр. Емме портунун болжол менен 50 мм өнүне йерлештирилен жогорку бант генишликли пиезоелектрик басым сенсөрү 200 кХз менен үлгүлөнгөн; артка жалын сигнали убакыт аймагындаки хызлы басым йүкселишийле жыштык аланындаки кең тилкелүү енержи артышынын бирликте дегерлендирилмесийле белирленмиштир.

Инжеленен беш артка жалын олайында алуу коллектору тепе басынжы 251–635 кПа арасында дегишмиш, хесапланан басым артышы манифолд ичиндеки суутек йүкүнүн болжол менен йүзде 79,6–89,3’үнүн күйүүсына каршы гелмиштир. Артка жалын цикли, нормал цикллер арасында тек бир ашыры уч маани оларак белиргин бичимде айрылмыштыр. Уйарланабилир CUSUM/Page–Хинклей аныктагычсы алармы, ошол эле цикл ичинде жана манифолд басынжы максимума улашмадан 4–16 милисанийе өнже үретмиштир.

Басынч изинден йениден олуштурулан егзоз супабы ачылма анындаки калдык газ сыжаклыгы, карышым зенгинлештикче болжол менен 600 К’ден 784–791 К дүзейине йүкселмиштир. Бу температура аралыгы, изилдөөдө кулланылан суутек-аба өзүнөн өзү тутануу сыныры олан болжол менен 773–793 К менен өртүшмектедир. Изилдөөчүлөр бу сонужу, сыжак калдык газларын же егзоз супабы жана бужи чевресиндеки дагы сыжак жергиликтүү бөлгелерин алуу коллекторундаки карышымы йениден тутуштурдугу термал меканизманын каныты оларак йорумламактадыр.

ошондой болсо да сонучлар беш артка жалын олайыйла, тек кыймылдаткыч геометрисийле жана гана 1.800 айлануу/мүнөт кошулуйла сынырлыдыр. Өнерилен алгылама системи үретим типи бир кыймылдаткыч контрол үнитесинде уйгуланмамыш, йанлыш аларм ораны көз карандысыз бир ырастоо маалымат күмесинде өлчүлмемиш жана калдык газ сыжаклыгы түздөн-түз температура сенсөрүйле догруланмамыштыр. Чалышма хакем баалоосинден гечмемиш бир препринттир.

Артка жалын недир?

Нормал бир учкун менен от алдырылуучу кыймылдаткычда суутек-аба карышымынын күйүүсы цилиндр ичинде, бужинин атешлемесийле башламалы жана күйүү одасында тамамланмалыдыр. Артка жалынде исе жалын же тутушма кайнагы алуу клапаны үзеринден терс йөнде илерлейерек емме портуна жана манифолда улашыр. Манифолд ичинде йаныжы карышым булунуйорса күйүү цилиндр дышында девам едер.

Бу олай ашагыдаки сонучлара йол ачабилир:

• Емме манифолдунда ани жана жогорку басым олушмасы,
• Газ келебеги, карыштырыжы, сенсөр жана канал билешенлеринде меканик жүк мейдана гелмеси,
• Манифолд ичиндеки тазе карышымын йер дегиштирмеси жана хажимсел веримин дүшмеси,
• Сонраки цикллерде детонация же супер детонация рискинин артмасы,
• Моторун еришебилежеги жүк жана гүч тыгызлугунун сынырландырылмасы,
• Текрарланан олайларда донаным хасары жана гүвенлик риски олушмасы.

Суутекин төмөн тутушма енержиси, жогорку жалын ылдамдыгы жана гениш йанабилирлик аралыгы бу риски артырмактадыр. Чалышмада суутек үчүн минимум тутушма енержиси 0,02 мЖ, стокийометрик ламинер жалын ылдамдыгы 3,51 м/с жана йанабилирлик аралыгы хажимсел оларак йүзде 4,7–75 оларак верилмектедир.

Карыштырыжы типи системлер неден дагы хассастыр?

Суутек кыймылдаткычларында үч негизги йакыт беслеме дүзени бар:

1. Түздөн-түз инъекция: Суутек түздөн-түз цилиндр ичине гөндерилир.
2. Порт йакыт енжексийону: Суутек емме портунда жана алуу клапанына йакын бир ноктада пүскүртүлүр.
3. Харижи карыштырма же өн карышымлы емме: Суутек, алуу клапанындан дагы йукарыда хавайла карыштырылыр.

Порт енжексийонунда пүскүртме заманламасы, суутекин емме портунда булундугу сүрейи кысалтабилир. Харижи карыштырмалы системде исе суутек-аба карышымы манифолдун маанилүү бөлүмүнде сүрекли бар. Герийе илерлейен жалынин еришебилежеги йаныжы карышым хажми дагы чоң олдугундан басым дарбеси де дагы агыр олабилир.

Бу системлер басит жана гөреже төмөн малийетли олмалары неденийле оор жүк тибиндеги догал газ кыймылдаткычларынын суутеке дөнүштүрүлмесинде өнемини корумактадыр. Чалышманын ендүстрийел өнеми, артка жалын рискинин жогорку олдугу бу мимарийи чыныгы оор жүк тибиндеги кыймылдаткыч бойутларында инжелемесинден кайнакланмактадыр.

Адабиятта кайсы боштук бутага алынган?

Өнжеки араштырмаларда артка жалын; манифолд басынжы, цилиндр басынжы, кыймылдаткыч титрешими, акустик сигнал, ийон акымы жана оптик OH/OH* гөрүнтүлеме йөнтемлерийле изилденген. Оптик йөнтемлер тутушманын физиксел конумуну гөстеребилмекте, факат шеффаф еришим пенжерелери жана лаборатувар донанымы геректирмектедир. Силиндир ичи пиезоелектрик басым сенсөрлери жогорку догрулук сагласа да сери үретим жана узун сүрели саха кулланымы үчүн пахалы жана дайаным ачжылуулукндан сынырлы олабилир.

Стандарт манифолд басым сенсөрлери үретим кыймылдаткычларында колдонууга жарактуу олмакла бирликте бант генишликлери хызлы шок жана акустик билешенлери айрынтылы бичимде кайдетмейе йетмейебилир. Изилдөөчүлөр, 200 кХз өрнекленен хызлы манифолд басынжыйла артка жалыннин хем заман хем жыштык өзелликлерини тек цикл ичинде бирлештирмейи амачламыштыр.

Чалышманын үч негизги каткы иддиасы шөйледир:

• Тек манифолд сенсөрүйле ошол эле цикл ичинде артка жалын алгыламак,
• Басынч артышындан олайын шиддетини хажимден көз карандысыз бир оранла хесапламак,
• Артка жалын сынырыны калдык газ сыжаклыгыйла илишкилендирен термал меканизмайы гөстермек.

Деней кыймылдаткычу насыл хазырланмыштыр?

Деней платформунун темели, сыралы алты цилиндрли, турбошаржлы жана түздөн-түз енжексийонлу 11.046 жм³ оор жүк тибиндеги дизел кыймылдаткычдур. Алты цилиндрден гана бири актиф быракылмыштыр. Дигер беш пистон үзеринде деликлер ачылмыш жана бу цилиндрлерин емме-егзоз супаплары чыкарыларак тазе карышымын девре дышы цилиндрлере гирмеси енгелленмиштир.

Өзгүн дизел енжектөр чыкарыларак йерине бужи йерлештирилмиштир. Сыкыштырма ораны, пистон чанагы йениден ишленерек 17:1’ден 13:1’е дүшүрүлмүштүр. Мотор согутма суйу чыгуу сыжаклыгы харижи алмаштыргычле 80°Ж’де тутулмуштур.

Деней дүзенеги ханги акымлары жана сенсөрлери ичерийорду?

Деней дүзенегини гөстерен шемада суутек түпү, басым регүлатөрү, күтлесел чыгым контролөрү, хава филтреси, електрикли газ келебеги, алуу коллектору, тек цилиндрли кыймылдаткыч, егзоз анализ системи, кыймылдаткыч контролөрү жана маалымат жалпыа билгисайары ошол эле агым үзеринде гөстерилмектедир. Суутек менен хава, алуу коллекторундан өнже бирлешмектедир.

Хызлы манифолд сенсөрүнүн 200 кХз үлгүлөө ылдамдыгы 100 кХз Нйqуист жыштыкы сагламыштыр. Бу бант генишлиги, артка жалын басым дарбесинин гана йаваш басым йүкселишини дегил, акустик жана шок жепхеси билешенлерини де инжелемек амажыйла тандалган.

Емме хавасы насыл өлчүлмүштүр?

Йанма сырасында олушан чоң манифолд басым далгаланмаларына рагмен хедефленен аба чыгымыни карарлы тутмак үчүн критик агым орифислеринден олушан бир демет колдонулган. Орифислер реферанс дебиметрейле калибре едилмиш жана хава күтлесел дебиси үчүн шу регресйон багынтжылуулук елде едилмиштир:

\[ \dot{m}_a = 4.444\times10^{-7}\left(\frac{P_0}{T_0^{0.5}}\right)+1.189\times10^{-5} \]

• \(\dot{m}_a\): Хава күтлесел дебиси, кг/с,
• \(P_0\): Орифис өнжесиндеки мутлак басым, Па,
• \(T_0\): Орифис өнжесиндеки мутлак температура, К’дир.

Ханги изилдөө шарттары дененмиштир?

Мотор деври бүтүн тажрыйбалерде 1.800 айлануу/мүнөтда тутулмуштур. жүк, аба ашыкчалык коэффициенти жана от алдыруу убактысыны капсайан дөрт тажрыйба сети колдонулган.

Таблодаки негатиф кывылжым ачылары үст өлү ноктадан өнжеки атешлемейи, позитиф дегерлер исе үст өлү ноктадан сонраки атешлемейи билдирет. λ дегеринин 1’ден чоң олмасы карышымын стокийометрик карышымдан дагы факир олдугуну гөстерир. Чалышмада “зенгинлештирме”, λ дегеринин өрнегин 3,0’дан 2,2’йе дүшүрүлмесидир; карышым йине де стокийометрийе ылайык факирдир.

Комут едилен λ дегери насыл ырасталган?

Деней дүзенегинде λ, суутек күтлесел чыгым контролөрү менен критик орифис аба чыгымынден эсептелген. Гениш бант оксижен сенсөрүнүн догрусал хесапламасы хидрокарбон йакыта ылайык айарландыгындан суутек үчүн йанлы олабилмектедир. Изилдөөчүлөр бу неденле куру егзоз оксиженини жана егзоз суутек качагыны кулланан көз карандысыз бир атом денгеси түзгөн:

\[ A=x_{O_2}-0.5x_{H_2} \]

\[ B=1-1.5x_{H_2} \]

\[ \lambda=\frac{0.5(A-B)}{cA-0.5B} \]

\[ c=\frac{K+1}{2}=2.3866,\qquad K=\frac{1-\phi}{\phi},\qquad \phi=0.2095 \]

• \(x_{O_2}\): Куру егзоздаки оксижен мол кесри,
• \(x_{H_2}\): Куру егзоздаки күйүүмыш суутек мол кесри,
• \(\phi\): Хавадаки оксижен мол кесри,
• \(\lambda\): чыныгы хаванын стокийометрик хава герексинимине ораныдыр.

Темиз верийе сахип Сет 2’де егзоз оксиженийле хесапланан λ менен комут едилен λ арасындаки рмс фарк 0,03; Сет 3’те 0,10’дур. Хидрокарбон йакыта ылайык калибре едилмиш UEGO сенсөрүнүн каршы гелен фарклары 0,07 жана 0,66’дыр. Чок факир кошулларда егзоз оксиженинин λ’йа дуйарлылыгы азалдыгындан Сет 4’те фарк 1,09’а кадар йүкселмиштир. Изилдөөчүлөр комут едилен λ’йы ана реферанс оларак кулланмыш, оксижен денгесини λ болжол менен 3,5’ин алтында көз карандысыз контрол оларак дегерлендирмиштир.

Мотор верими йүкле насыл өзгөргөн?

болжол менен λ = 3,05–3,25 аралыгында жана кывылжым заманламасы хер жүк үчүн айарланыркен нетто индикатордук жылуулук эффективдүүлүгү төмөн йүкте йүзде 45,5’тен йүкселмиш, 264–372 кПа нет IMEP живарында йүзде 48,1–48,2 менен гениш бир максимум олуштурмуш жана 815 кПа йүкте йүзде 44,7’йе герилемиштир.

Бурадаки маани нетто индикатордук жылуулук эффективдүүлүгүдир; кыймылдаткычдан алынан френ гүжүнү, бүтүн йардымжы систем кайыпларыны же арач веримини темсил етмез. Ен төмөн йүкте сабит жылуулук жана күйүү кайыпларынын үретилен ише ораны йүксектир. жүк арттыкча бу кайыпларын гөрели еткиси азалыр. дагы жогорку йүклерде исе цилиндр басынжы, температура, дубал жылуулук кайбы жана атешлеме заманыны гежиктирме герексиними верими йениден дүшүрмектедир.

IMEP дегишим коэффициентсы йүзде 2,4–3,0 аралыгында калдыгы үчүн жогорку йүктеки верим азалмасынын күйүү карарсызлыгындан зийаде термодинамик кайыпларла илишкили олдугу йорумланмыштыр.

Карышым факирлештикче күйүү насыл дегишмектедир?

λ йүкселип карышым факирлештикче суутекин жалын йайылма ылдамдыгы дүшмектедир. CA50’нин болжол менен 5 °аТДЖ’де тутулабилмеси үчүн бужи дагы еркен атешленмиштир. Хафиф йүкте λ 3,20’ден 4,40’а йүкселиркен кывылжым заманламасы −25’тен −32 °аТДЖ’йе илерлетилмиш жана йүзде 10–90 күйүү сүреси 37,4 дережеден 52,6 кранк ачжылуулук дережесине чыкмыштыр.

Карышым зенгинлештирилерек λ болжол менен 2’йе дүшүрүлдүгүнде күйүү хызланмыш, басым йүкселме ылдамдыгы жана NOx арткан. жогорку йүкте λ болжол менен 2,55 живарында NOx 87–158 ппм дүзейине чыкаркен λ 3,2 жана үзериндеки факир кошулларда 1 ппм же алтында калмыштыр.

Атешлеме заманламасынын ики тарафындаки сынырлар

Сабит жүк жана λ алтында йапылан кывылжым тарамасы, колдонулушу мүмкүн атешлеме пенжересинин ики ар башка анормал күйүү бичимийле сынырландыгыны гөстермиштир:

• Чок еркен атешлеме: Силиндир басынжы тепесине бинен жогорку жыштыклы салынымлар жана детонация,
• Чок геч атешлеме: Йанманын алуу убактысына кадар узамасы жана артка жалын.

Өрнек тарамада −22 °аТДЖ кывылжым заманында детонация гөрүлүркен −2 °аТДЖ живарында артка жалын мейдана гелмиштир. Бу сонуч, артка жалыннин гана карышымын зенгинлигийле дегил, өнжеки цикл күйүүсынын не кадар геч тамамландыгыйла да илишкили олдугуну көрсөтөт.

Артка жалыннин басым изи насылдыр?

Нормал цикллерде алуу коллектору басынжы дар бир бантта калмыштыр. Артка жалын циклинде исе басым алуу убактысы сырасында аниден йүкселмиш жана тек цикллик чоң бир дарбе түзгөн.

Беш ардышык циклин каршылаштырылдыгы графикте артка жалын циклинин манифолд басынжы болжол менен 460 кПа’йа чыкаркен ошол эле циклин цилиндр басынжы олаганүстү жогорку дегилдир. Бу айрым, олайын цилиндр ичиндеки класик детонация дегил, емме тарафында мейдана гелен күйүү олдугуну көрсөтөт.

Ики ар башка изилдөө ноктасында 300 цикл үст үсте чизилдигинде тек артка жалын цикли нормал дагылымын чок дышында калмыштыр:

• Бир олайда болжол менен 46 кПа табан басынжына каршы 251 кПа тепе,
• Дигеринде болжол менен 100 кПа табан басынжына каршы 458 кПа тепе гөрүлмүштүр.

Беш олайын тамамыны ичерен шиддет таблосунда ен жогорку тепе 635 кПа’йа улашмыштыр.

Заман-жыштык имзасы не көрсөтөт?

Артка жалын гана басым генлигийле дегил, спектрал ичеригийле де нормал цикллерден айрылмыштыр. Заман аланында кескин башлангычлы жана чоң генликли бир басым йүкселиши олушуркен гүч спектрал тыгызлугу гениш бир жыштык бандында йүкселмиштир.

Спектрограмларда жогорку енержи, алуу убактысына каршы гелен дар бир кранк ачжылуулук аралыгында тыгызлашмактадыр. Олай белирли тек бир резонанс жыштыкындан олушмамакта; кең тилкелүүлы жана замансал оларак жергиликтүүлешмиш бир гечижи дарбе нителиги көрсөтөт.

Чалышманын ар башка бөлүмлеринде жогорку жыштык бандынын алт сыныры 50 Хз, 200 Хз жана болжол менен 500 Хз оларак ар башка бичимлерде ифаде едилмектедир. Шекиллерде үст сыныр болжол менен 26–27 кХз’тир. Бу бант танымларындаки фарклылык, уйгулама өнжесинде нетлештирилмелидир.

Тек сенсөрлү аныктагыч насыл изилдөөктадыр?

Өнерилен ана аныктагыч, хызлы манифолд басынжынын 500 Хз кесим жыштыклы икинжи дережеден неденсел Буттерwортх жогорку гечирен филтреден гечирилмесийле башламактадыр. Филтреленмиш өрнек кареси алынарак жогорку жыштык енержиси олуштурулур:

\[ e_n=\left(x_n^{HP}\right)^2 \]

Бу енержинин чалышан орталамасы жана йайылымы үстел агырлыклы кыймылдуу орталамайла изленир. Макаледе стандартлаштырылмыш енержи шу бичимде йазылмыштыр:

\[ z_n=\frac{e_n-\mu_n}{v_n} \]

• \(e_n\): Кареси алынмыш жогорку гечирен манифолд сигнали,
• \(\mu_n\): Енержинин чалышан орталамасы,
• \(v_n\): Макаледе чалышан варйанс оларак танымланан терим,
• \(z_n\): Стандартлаштырылмыш енержи оларак адландырылан маани.

Ардындан Паге–Хинклей бичиминдеки CUSUM бириктирижиси кулланылыр:

\[ g_n=\max\left(0,\;g_{n-1}+z_n-k\right) \]

\[ g_n>h\quad \Rightarrow\quad alarm \]

Чалышмада бойутсуз кайма параметреси \(k=1\), аларм ешиги исе \(h=10\) оларак тандалган. Нормал сигналде бириктирижи сыфыра йакын калыркен артка жалыннин йүкселен кенарында хызла артарак ешиги гечмектедир.

Бойутсуз убакыт аймагы өзелликлери

Басынч генлиги жана йүкселме ылдамдыгы, изилдөө ноктасына баглы мутлак ешиклер йерине жергиликтүү стандарт сапмайа ылайык нормализе едилмиштир:

\[ \Pi_{swing}=\frac{P_{max}-P_{min}}{\sigma_P} \]

\[ \Pi_{grad}=\frac{\max\left|dP/dt\right|}{\sigma_P} \]

Артка жалын цикллеринде нормализе басым салынымы жана басым йүкселме градйаны жергиликтүү нормал орталаманын болжол менен 23 стандарт сапма үзеринде аныкталган.

Спектрал дүзлүгүн хесапланмасы

Тек циклин спектрал дүзлүгү, спектрал дегерлерин геометрик орталамасынын аритметик орталамасына ораныдыр:

\[ SFM=\frac{\exp\left(\frac{1}{N}\sum_k\ln S_k\right)}{\frac{1}{N}\sum_k S_k} \]

Чалышмада айрыжа дүртүсел жана дураган олмайан сигналлере дуйарлы спектрал басыклык колдонулган. Бир циклин артка жалын оларак ишаретленмеси үчүн убакыт аймагындаки басым/рисе-рате тестинин жана жыштык аланындаки тестин ошол эле циклде анлашмасы амачланмыштыр.

Бу ортак кошулун герекчеси шөйледир:

• Йаваш жүк дегишимлери чоң басым дегишими олуштурса биле жогорку йүкселме ылдамдыгы жана кең тилкелүү енержи тестини гечмейебилир.
• Тек өрнекли електриксел же сенсөр кайнаклы дарбелер заман тестини гечсе биле бекленен физиксел спектрал йапыйы ташымайабилир.
• Ики көз карандысыз өзеллигин ошол эле анда кулланылмасы йанлыш аларм оласылыгыны азайта алат.

Артка жалын шиддети насыл эсептелген?

Изилдөөчүлөр олайын шиддетини, өлчүлен манифолд басым артышынын ошол эле манифолд йүкүнүн сабит хажимде, адйабатик жана тамамен күйүүсы хâлинде олушажак курамсал басым артышына ораны оларак танымламыштыр:

\[ \eta=\frac{\Delta P_{meas}}{\Delta P_{pred}} \]

• \(\eta\): Йанма тамамланма ораны,
• \(\Delta P_{meas}\): Өлчүлен манифолд басым йүкселиши,
• \(\Delta P_{pred}\): Там күйүү үчүн тахмин едилен басым йүкселиши.

Там күйүү басым таваны шу денклемле эсептелген:

\[ \Delta P_{pred}=P_0\left(\frac{N_bT_{ad}}{N_uT_0}-1\right) \]

• \(P_0\): Башлангыч манифолд басынжы,
• \(N_u\): Йанмамыш карышымын мол сайжылуулук,
• \(N_b\): Йанмыш үрүнлерин мол сайжылуулук,
• \(T_0\): Башлангыч карышым сыжаклыгы,
• \(T_{ad}\): Адйабатик жалын сыжаклыгыдыр.

Мол сайылары жана адйабатик жалын сыжаклыгы NASA-7 термодинамик полиномларыйла эсептелген. Басынчларын ораны кулланылдыгы үчүн манифолд хажми денклемден дүшмектедир. Бу өзеллик, чыныгы манифолд хажминин кесин билинмедиги дурумларда салыштыруулы бир шиддет гөстергеси сагламактадыр.

бирок \(\eta\), түздөн-түз кимйасал түр өлчүмүнден елде едилен чыныгы йанмыш суутек фраксийону дегилдир. Сабит хажим, адйабатик күйүү, текдүзе башлангыч дуруму жана басым далгасынын өлчөө ноктасындаки темсили гиби варсайымлара дайанан модел табанлы бир басым векилидир.

Беш артка жалын олайынын шиддети

Беш олайда манифолд йүкүнүн чоң бөлүмү йанмыштыр. ошондой болсо да тамамланма ораны λ менен текдүзе бичимде дегишмемектедир. Бунлар контроллү бир шиддет тарамасындан зийаде ар башка кошулларда олушан беш көз карандысыз олайдыр.

Артык газ сыжаклыгы насыл эсептелген?

Артка жалыннин термал өнжүлүнү араштырмак үчүн цилиндр басым изинден ики температура йениден түзүлгөн. Силиндирде хапсолмуш масса, алуу клапанынын капанма дурумундан эсептелген:

\[ mR=\frac{P_{IVC}V_{IVC}}{T_{IVC}} \]

Тепе басым анындаки йанмыш газ сыжаклыгы:

\[ T_b=T_{IVC}\frac{P_{max}V\left(\theta_{P_{max}}\right)}{P_{IVC}V_{IVC}} \]

Егзоз супабынын ачылма анындаки орталама калдык газ сыжаклыгы:

\[ T_{EVO}=T_{IVC}\frac{P_{EVO}V_{EVO}}{P_{IVC}V_{IVC}} \]

• \(T_b\): Тепе басым анындаки ики бөлгели йанмыш газ сыжаклыгы,
• \(T_{EVO}\): Егзоз супабы ачылыркен цилиндрдеки масса орталамалы калдык газ сыжаклыгы,
• \(T_{IVC}\): Емме супабы капаныркен карышым сыжаклыгы,
• \(P\) жана \(V\): Илгили кранк ачжылуулукндаки цилиндр басынжы жана хажмидир.

Басит идеал газ хесабы, ики бөлгели айырма жана билешим дүзелтилмиш NASA-7 хесабыйла чапраз контрол едилмиштир. NASA-7 сонучлары болжол менен йүзде 10 дагы төмөн олмакла бирликте λ менен дегишим егилими айныдыр.

Исыл меканизма үчүн булунан сонучлар

Карышым зенгинлештикче хем йанмыш газ хем калдык газ сыжаклыгы дүзенли бичимде йүкселмиштир. Артка жалын олайларында масса орталамалы \(T_{EVO}\) дегери 784–791 К’йе улашмыштыр. Чалышмада верилен суутек-аба минимум өзүнөн өзү тутануу сыжаклыгы болжол менен 773–793 К’дир.

Егзоз супабы же бужи йакынындаки жергиликтүү сыжак нокталарын масса орталамасындан 100–200 К дагы сыжак олабилежеги; бунларын болжол менен 950 К оларак верилен жергиликтүү сыжак нокта сынырына улашабилежеги белиртилмиштир. Буна ылайык өнерилен меканизма шөйледир:

1. λ азалдыкча карышым зенгинлешир жана күйүү сыжаклыгы йүкселир.
2. Йанма сонунда цилиндрде калан калдык газ дагы сыжак хâле гелир.
3. Егзоз жана емме заманлары арасындаки газ дегишими сырасында сыжак калдык газ же жергиликтүү сыжак нокта емме тарафына улашыр.
4. Манифолдда хазыр булунан суутек-аба карышымы кендилигинден тутушур.
5. Алев манифолд бойунжа терс йөнде илерлер жана чоң басым дарбеси олуштурур.

Бу сонуч меканизмайы кувветле колдойт; бирок сыжак нокта түздөн-түз гөрүнтүленмемиш же хызлы термометрейле өлчүлмемиштир. Артка жалын цикллеринде йаваш маалымат жалпыа кайды булунмадыгы үчүн хапсолмуш масса ен йакын карарлы изилдөө ноктасындан λ менен өлчекленмиштир. Бу неденле температуралар түздөн-түз өлчөө дегил, басым темелли йениден олуштурмадыр.

Алгылайыжынын перформансы

Тек параметре сети беш артка жалын изилдөөсүна колдонулган. Хер изилдөөдө 300 цикл бар. Артка жалын цикли хем CUSUM хем де спектрал басыклыкта ен жогорку скору үретмиштир.

CUSUM ешиги артка жалын циклинин алуу убактысында, −273 менен −214 °аТДЖ арасында ашылмыштыр. Аларм манифолд басынжы тепейе улашмадан 4–16 мс, йани 1.800 айлануу/мүнөтда болжол менен 44–172 кранк ачжылуулук дережеси өнже үретилмиштир.

Бу сүре курамсал оларак ашагыдаки мүдахалелере оланак саглайабилир:

• Суутек агымынын кесилмеси,
• Кывылжымын кесилмеси же йениден заманланмасы,
• Газ келебеги йа да емнийет валфинин йөнетилмеси,
• Манифолд басым тахлийе йолунун ачылмасы,
• Мотор йүкүнүн дүшүрүлмеси.

бирок бу мүдахалелер эксперименттик оларак уйгуланмамыш жана артка жалын хасарыны герчектен азалттыклары гөстерилмемиштир. Чалышма алгылама үчүн кулланылабилежек заман пенжересини белирлемектедир.

Графиклерин бирликте анлаттыгы физиксел сүреч

• Деней дүзенеги шемасы: Суутек жана хаванын алуу коллекторундан өнже бирлештигини, хызлы манифолд басынжы менен цилиндр басынжынын ошол эле кранк ачжылуулук темелинде кайдедилдигини гөстерир.
• λ ырастоо графиги: Егзоз оксиженийле хесапланан λ дегерлеринин темиз тажрыйба сетлеринде комут едилен дегерлере йакын олдугуну гөстерир.
• Верим графиги: болжол менен λ = 3’те нет индике веримин төмөн жана чок жогорку йүклер арасында парт-лоад бөлгесинде максимум олуштурдугуну гөстерир.
• Йанма танымлайыжылары: Факирлешмейле күйүү сүресинин узадыгыны жана кывылжымын дагы еркене алынмасы геректигини гөстерир.
• Беш цикллик басым графиги: Артка жалыннин гана бир циклде манифолд тарафында чоң басым артышы олуштурдугуну гөстерир.
• 300 цикл топлулугу: Артка жалын циклинин йүктен көз карандысыз бичимде олаган дагылымын чок дышында калдыгыны гөстерир.
• Атешлеме тарамасы: Еркен атешлемеде детонация, геч атешлемеде артка жалын олушарак гүвенли заманлама пенжересини ики тарафтан сынырлар.
• PSD жана спектрограмлар: Артка жалыннин дар бантлы резонанс йерине кең тилкелүүлы жана алуу убактысында жергиликтүүлешмиш бир дарбе олдугуну гөстерир.
• Сыжаклык графиги: λ азалдыкча \(T_b\) жана \(T_{EVO}\) дегерлеринин йүкселдигини, артка жалын нокталарынын суутек өзүнөн өзү тутануу бандына улаштыгыны гөстерир.
• CUSUM графиклери: Беш олайын тамамында артка жалын циклинин аларм ешигини чок чоң фаркла гечтигини жана алармын басым тепесинден өнже олуштугуну гөстерир.

Изилдөөнүн күчтүү жактары

• Артка жалынйи йапай оларак олуштурулан кичине бир дүзенек йерине чыныгы оор жүк тибиндеги кыймылдаткыч геометрисинде инжелемектедир.
• Карыштырыжы типи суутек беслемесиндеки чоң манифолд йүкүнү түздөн-түз баалооктедир.
• 200 кХз манифолд басынжы сайесинде заман жана жыштык билгисини бирликте кулланмактадыр.
• Алгылама, шиддет өлчүмү жана меканизма инжелемесини ошол эле тажрыйба маалымат күмесинде бирлештирмектедир.
• Мутлак басым ешиги йерине нормализе едилмиш жана уйарланабилир өзелликлер кулланмайы максат кылат.
• Алгылайыжынын гана цикли дегил, цикл ичиндеки аларм заманыны да рапорламактадыр.
• Йанма тамамланмасы ораны манифолд хажмине жебирсел оларак баглы олмайан бир шиддет гөстергеси сунмактадыр.
• Артык газ сыжаклыгы менен артка жалын сыныры арасында ики айры жүк тарамасында ошол эле егилими көрсөтөт.
• Алгылайыжынын беш айры артка жалын олайында ошол эле параметрелерле гүчлү айрым сагладыгыны көрсөтөт.
• Йакыт түрүне багымлы UEGO өлчүмүнү егзоз оксижен атом денгесийле чапраз контрол етмектедир.

Изилдөөнүн негизги чектөөлөрү

• гана беш артка жалын олайы айрынтылы оларак бааланган.
• Бүтүн тажрыйбалер 1.800 айлануу/мүнөтда йүрүтүлмүштүр; ар башка девирлерде ырастоо жок.
• Мотор, алты цилиндрли үретим кыймылдаткычунун гана бир актиф цилиндрли лаборатувар сүрүмүдүр.
• Карыштырыжы типи тек манифолд геометриси, тек сыкыштырма ораны жана тек бужи конуму колдонулган.
• Алгылайыжы үретим типи кыймылдаткыч контрол үнитесинде чыныгы заманлы оларак уйгуланмамыштыр.
• Хесаплама сүреси жана ишлемжи йүкү сайысал оларак рапорланмамыштыр.
• STFT пенжере узунлугу, пенжере типи жана өртүшме ораны белиртилмемиштир.
• Алгылайыжы үчүн дуйарлылык, өзгүллүк, кесинлик, йанлыш аларм ораны же ROC егриси верилмемиштир.
• Ешиклер көз карандысыз тест маалымат күмесинде догруланмамыштыр.
• “Калибрасйонсуз” ифадесине рагмен ешик, изилдөө зарфындаки ен көтү нормал цикл скоруна ылайык сечилмектедир.
• Артык газ сыжаклыгы түздөн-түз өлчүлмемиштир.
• Артка жалын цикллериндеки хапсолмуш масса, ен йакын карарлы кошулдан өлчекленмиштир.
• Йанма тамамланмасы сабит хажим жана адйабатик там күйүү варсайымларына дакүйүүктадыр.
• Басынч табанлы шиддет гөстергеси чыныгы парча хасары, герилме же йорулма өлчүмлерийле илишкилендирилмемиштир.
• Хам жогорку хызлы верилер жана анализ коду пайлашылмамыш; гана талеп үзерине сагланажагы белиртилмиштир.
• Чалышма рецензиядан өтө элек.

Изилдөө эмнени колдойт?

• Карыштырыжы типи оор жүк суутек кыймылдаткычында артка жалыннин алуу коллектору басынжында тек цикллик чоң бир дарбе олуштурдугуну колдойт.
• Артка жалыннин кең тилкелүүлы жана заман ичинде жергиликтүүлешмиш спектрал имзайа сахип олдугуну көрсөтөт.
• Уйарланабилир жогорку жыштык енержиси темелли CUSUM йөнтеминин инжеленен беш олайда артка жалынйи басым тепесинден өнже алгылайабилдигини көрсөтөт.
• Манифолд басым йүкселишинин олай шиддети үчүн салыштыруулы бир векил оларак колдонулушу мүмкүн экенин колдойт.
• Карышым зенгинлештикче калдык газ сыжаклыгынын йүкселерек суутек өзүнөн өзү тутануу бөлгесине улаштыгыны көрсөтөт.
• Чок еркен кывылжымын детонация, чок геч кывылжымын исе артка жалын сыныры олуштурдугуну көрсөтөт.
• болжол менен λ = 3 жана орта жүк бөлгесинин инжеленен кыймылдаткычда жогорку нет индике веримле артка жалынсиз изилдөө саглайабилдигини көрсөтөт.

Изилдөө эмнени далилдебейт?

• Алгылайыжынын бүтүн суутек кыймылдаткычларында ошол эле ешикле чалышажагыны далилдебейт.
• Ешигин ар башка кыймылдаткыч девирлеринден герчектен көз карандысыз олдугуну гөстермемектедир.
• Стандарт сери үретим MAP сенсөрүнүн 200 кХз лаборатувар сенсөрүйле ошол эле алгылама башаржылуулукны саглайажагыны гөстермемектедир.
• Артка жалыннин бүтүн дурумларда гана калдык газ тарафындан башлатылдыгыны далилдебейт.
• Йаг дамлажыгы, карбон бирикинтиси, бужи електроду же сыжак метал кенар гиби дигер жергиликтүү тутушма кайнакларыны дышламамактадыр.
• Аларм сонрасында йакыт же кывылжым кесменин олайын меканик еткисини өнлейежегини эксперименттик оларак гөстермемектедир.
• Йанма тамамланмасы оранынын чыныгы меканик хасарла догрусал илишкили олдугуну далилдебейт.
• Йүзде 48 живарындаки нет индике веримин френ термик верими же арач верими олдугуну гөстермемектедир.
• Суутек кыймылдаткычларынын жалпы оларак сыфыр йашам дөнгүсү карбон емисйонуна сахип олдугуну гөстермемектедир.
• Хакемли билимсел узлашы же тижари систем ырастоосы сунмамактадыр.

Ендүстрийел жана текноложик анламы

Чалышманын уйгулама ачжылуулукндан ен маанилүү сонужу, манифолд басынжынын гана артка жалын олдуктан сонра кайыт йапан бир сенсөр дегил, олай бүйүркен мүдахале сигнали саглайабилежек бир контрол гирдиси олабилежегидир. Басынч тепесинден өнжеки 4–16 мс кыса бир сүре олса да жогорку хызлы кыймылдаткыч контролү үчүн анламлы олабилир.

Йөнтемин үретим системине ташынабилмеси үчүн дагы төмөн малийетли сенсөрлерде бант генишлиги, сенсөр йерлешими, титрешим багышыклыгы, електроманйетик гүрүлтү, сүрекли изилдөө дайанымы жана ECU хесаплама йүкү бааланышы керек. ар башка кыймылдаткыч девирлери, чок цилиндрли атешлеме сыралары, турбошарж басынжы, EGR, ар башка манифолд хажимлери жана порт енжексийонлу системлер үзеринде көз карандысыз ырастоо йапылмалыдыр.

Гележекте алгылама сигнали капалы цикл контролле бирлештирилебилир. Систем аларм сонрасы суутек агымыны азайта алат, атешлемейи гечижи оларак дурдурабилир, λ хедефини йүкселтебилир же жүк талебини сынырландырабилир. бирок бу мүдахалелерин заманламасы жана гүвенлиги айры тажрыйбалерле догруланмалыдыр.

Изилдөөнүн методу жана жыйынтыктары

Текник йөнтем өзети

Беш олайын алгылама сонучлары

негизги нижел булгулар

Алгылама жана меканизма зинжири

1. Суутек жана хава манифолд ичинде өнжеден карышмыш дурумдадыр.
2. Карышым зенгинлештикче цилиндр күйүү жана калдык газ температуралары йүкселир.
3. Геч күйүү же сыжак жергиликтүү газ, емме олайы сырасында манифолда улашыр.
4. Манифолд карышымы тутушарак кең тилкелүүлы жана хызлы бир басым дарбеси үретир.
5. жогорку гечирен манифолд енержиси CUSUM ешигини ашар.
6. Заман аланындаки хызлы йүкселиш менен жыштык аланындаки кең тилкелүү енержи ошол эле циклде догруланыр.
7. Аларм басым тепесинден өнже үретилир.
8. Басынч артышынын там күйүү таванына ораны олай шиддети үчүн хесапланыр.

Уйгуламадан өнже герекли ырастоолар

• ар башка кыймылдаткыч девирлеринде ешик актарылабилирлиги,
• Чок цилиндрли кыймылдаткычда цилиндр кайнагынын белирленмеси,
• Үретим типи төмөн малийетли басым сенсөрлерийле бант генишлиги йетерлилиги,
• көз карандысыз маалымат күмесинде йанлыш позитиф жана йанлыш негатиф оранлары,
• Мотор титрешими, супап дарбелери жана електриксел паразит алтында дайаныклылык,
• Ардышык же текрарланан артка жалын олайларында уйарланабилир табанын давранышы,
• Йакыт жана кывылжым кесме комутунун чыныгы корума еткиси,
• ар башка манифолд хажимлери жана турбошарж басымларында шиддет өлчеги,
• түздөн-түз температура же оптик өлчүмле термал меканизманын догруланмасы.

Булак жана метод эскертүүсү

Чалышманын түп нуска аталышы: Бажкфире ин а хеавй-дутй миxер-тйпе хйдроген спарк-игнитион енгине: детежтион, северитй qуантифижатион, анд тхе ресидуал-гас тхермал мечанисм

Авторлор жана тартиби: Сеонгсу Ким; Хйунwоок Парк; Сеунгмоок Ох; Жхангуп Ким; Йонггйу Лее; Жунсун Лее; Жунгхwан Ким.

Еш каткы билгиси: PDF’де еш каткы же еш биринжи йазарлык бейаны жок.

Сорумлу йазар: Жунгхwан Ким.

Сорумлу йазар е-постасы: jkim77@cau.ac.kr

Курумлар:

1. Департмент оф Енергй Сйстемс Енгинееринг, Жхунг-Анг Университй, 84 Хеуксеок-ро, Сеоул, Републиж оф Кореа 06974.
2. Департмент оф Енгине Ресеарч, Кореа Институте оф Мачинерй анд Материалс, 156 Гажунгбук-ро, Даежеон, Републиж оф Кореа 34103.

Йазар-курум ешлештирмеси: Сеонгсу Ким жана Жунгхwан Ким, Жхунг-Анг Университй; Хйунwоок Парк, Сеунгмоок Ох, Жхангуп Ким, Йонггйу Лее жана Жунсун Лее, Кореа Институте оф Мачинерй анд Материалс.

DOI: 10.2139/ссрн.6945147

Кайнак түрү: Агыр хизмет типи суутек кыймылдаткычунда йүрүтүлен эксперименттик араштырма жана сигнал ишлеме препринти.

Рецензия абалы: Бул изилдөө бир препринттир жана рецензиядан өтө элек.

Йайын платформу: SSRN.

SSRN йүкленме тарихи: 15 Хазиран 2026.

Сайфа сайжылуулук: 37.

Дерги: Хакемли бир дерги ады же кабул едилмиш нихаи йайын билгиси догруланамамыштыр.

Йайыневи дуруму: Чалышма бир дерги макалеси оларак йайымланмамыштыр. SSRN, Елсевиер бүнйесинде ишлетилен бир еркен араштырма жана препринт пайлашым платформудур; бу дурум изилдөөнын хакемли бир Елсевиер дерги макалеси олдугу анламына гелмез.

расмий баглантылар:SSRN кайыт сайфасы жана DOI баглантжылуулук.

каржылоо: Чалышма, Коре Тижарет, Санайи жана Енержи Баканлыгы тарафындан финансе едилен Течнологй Инноватион Програм 20018148 капсамында дестекленмиштир.

кызыкчылыктар кагылышы: Йазарлар, изилдөөйы еткилейебилежек билинен финансал чыкар же кишисел илишки булунмадыгыны бейан етмиштир.

маалымат жеткиликтүүлүгү: Верилерин талеп үзерине сагланажагы белиртилмиштир. Ана PDF менен бирликте хам 200 кХз басым вериси, анализ коду же чыныгы заманлы контрол йазылымы пайлашылмамыштыр.

Йазар каткылары: Сеонгсу Ким тажрыйба, бичимсел анализ жана илк таслак йазымыны; Хйунwоок Парк тажрыйба, маалымат дүзенлеме жана гөрселлештирмейи; Сеунгмоок Ох каржылоо жана проже йөнетимини; Жхангуп Ким каврамсаллаштырмайы; Йонггйу Лее йөнтеми; Жунсун Лее тажрыйба жана кайнаклары; Жунгхwан Ким каврамсаллаштырма, данышманлык жана метин инжелемесини үстленмиштир.

Бу Түркче макале, йүкленен 37 сайфалык PDF’нин метни, денклемлери, тажрыйба шемалары, басым графиклери, спектрал тыгызлук графиклери, спектрограмлары, CUSUM сонучлары жана бүтүн таблолары инжеленерек хазырланмыштыр. PDF’де булунмайан жаңы эксперименттик сонуч, гүвенлик гарантиси, тижари колдонууга жарактуулик же кыймылдаткыч дайаныклылыгы иддиасы екленмемиштир. Дыш кайнаклар гана DOI, SSRN йүкленме тарихи, илетишим йазары жана платформа кимлигини ырастоок үчүн колдонулган.

Метинде белирленен ич тутарсызлыклар жана йениден үретилебилирлик сорунлары

• Хыздан көз карандысыз ешик иддиасы: Өзет жана гириште алгылама ешигинин жүк жана кыймылдаткыч девринден көз карандысыз олдугу белиртилмектедир. бирок бүтүн тажрыйбалер 1.800 айлануу/мүнөтда йүрүтүлмүштүр. ар башка девирлерде эксперименттик ырастоо йапылмадан хыздан багымсызлык гөстерилмиш сайыламаз.
• “Калибрасйонсуз” ифадеси: Алгылайыжынын изилдөө ноктасына ылайык айры калибрасйон таблосу геректирмедиги догрудур. ошондой болсо да бойутсуз ешиклерин изилдөө зарфындаки ен көтү нормал цикл скоруна ылайык сечилдиги белиртилмектедир. Бу неденле йөнтем тамамен калибрасйонсуз дегил, изилдөө ноктасына өзгү олмайан ортак ешикли бир йаклашымдыр.
• Тек сенсөрле неден тешхиси иддиасы: Артка жалын алгылама жана шиддет хесабында манифолд басынжы кулланылмактадыр. бирок калдык газ сыжаклыгы жана неден анализи цилиндр ичи басым изине дакүйүүктадыр. Бу неденле манифолд сенсөрүнүн тек башына хем алгылама, хем шиддет, хем де неден тешхиси сагладыгы ифадеси йөнтемле там уйумлу дегилдир.
• З-скору денклеминдеки варйанс: Номенклатүрде \(v_n\) чалышан варйанс оларак танымланмыш жана теңдеме 6’да енержи фаркы \(v_n\)’йе бөлүнмүштүр. Стандарт бир з-скорунда фаркын варйанса дегил стандарт сапмайа, йани \(\sqrt{v_n}\)’йе бөлүнмеси бекленир. \(v_n\) герчекте стандарт сапмайы темсил едийорса адландырма; варйансы темсил едийорса теңдеме бойутсал ачыдан дүзелтилмелидир.
• Спектрал дүзлүк йоруму: Денклемде верилен геометрик орталама/аритметик орталама ораны, жалпы оларак дүз жана кең тилкелүүлы спектрумда 1’е; тонал же кескин тепели спектрумда 0’а йаклашыр. Метинде бунун терси ифаде едилмектедир. Артка жалын верилеринде кулланылан дБ дегери жана бант сечими бу жалпы танымдан ар башка бир давраныш олуштуруйорса ачыкланмалыдыр.
• Ексик STFT параметрелери: Пенжере узунлугу жана өртүшме ораны үчүн “параметре оптимизасйону тамамландыгында белиртилежек” ифадеси бар. Бу ачык бир таслак йер тутужусудур жана спектрограмларын көз карандысыз йениден үретимини енгеллер.
• Фреканс банды тутарсызлыгы: Метнин ар башка бөлүмлеринде кең тилкелүү анализи үчүн болжол менен 50 Хз–26 кХз, 200 Хз–26/27 кХз жана 0,5–26 кХз аралыклары кулланылмактадыр. жогорку гечирен филтре исе 500 Хз’дир. Нихаи алгылама банды тек жана ачык бичимде танымланмамыштыр.
• Тепе басынжы өзети: Натыйжа бөлүмүнде манифолд басынжынын болжол менен 250–460 кПа’йа улаштыгы йазмактадыр. Беш олайын йер алдыгы таблица 7’де исе 547 жана 635 кПа тепе дегерлери де бар. Натыйжа жүмлеси гана ики өрнек графиги йансытмакта, бүтүн олай аралыгыны йансытмамактадыр.
• таблица 7’де булунмайан суутек күтлеси: Метин, таблица 7’де 1,5 литрелик манифолд варсайымыйла суутек күтлелеринин де рапорландыгыны белиртмектедир. Гөрүнен таблода бөйле бир сүтун жок.
• чыныгы заманлы уйгулама ексиклиги: Карар агым шемасы жана цикл башына хесаплама малийети сонраки ревизйона быракылмыштыр. Бу неденле ECU үзеринде чыныгы заманлы колдонууга жарактуулик түздөн-түз гөстерилмемиштир.
• Сыныфландырма перформансы: Беш олайда гүчлү айрым гөстерилсе де көз карандысыз тест күмеси, йанлыш аларм сайжылуулук, дуйарлылык, өзгүллүк жана гүвен аралыгы рапорланмамыштыр.
• Термал неденин долайлы олушу: \(T_{EVO}\) сыжаклыгы түздөн-түз өлчөө дегил, идеал газ жана басым изи темелли масса орталамасыдыр. Артка жалын изилдөөлары үчүн масса ен йакын карарлы кошулдан өлчекленмиштир. Натыйжа калдык газ меканизмасыны дестеклер, бирок жергиликтүү тутушма кайнагыны түздөн-түз гөзлемлемез.
• Шиддет өлчүтүнүн физиксел варсайымлары: Манифолд күйүүсы герчекте сабит хажимли жана там адйабатик дегилдир; супап, канал, жылуулук кайбы жана басым далгасы еткилери вардыр. Бу неденле \(\eta\), түздөн-түз йанмыш суутек фраксийону йерине модел табанлы шиддет векили оларак чечмелениши керек.
• Дүзенлеме хатасы: Алгылайыжы йөнтеминин сонунда жүмленин ортасында башлайан жана өнжеки ачыкламайы текрар еден бозук бир метин парчасы бар. Бу дурум препринтин нихаи едиторйал контролден гечмедигини көрсөтөт.

Бу сорунлар, манифолд басынжы сигналинин артка жалын алгыламасында гүчлү бир билги кайнагы олдугуну гөстерен эксперименттик булгулары ортадан калдырмамактадыр. бирок ар башка хызларда, ар башка кыймылдаткычларда, дагы фазла олайла жана көз карандысыз ырастоо верилерийле чалышылмадан йөнтемин евренсел же үретиме хазыр олдугу сонужуна варылмамалыдыр.