Гео-Виртуалдык Вулканизмди Изилдөө (Geo-Virtual Volcanism Exploration, GVVE) — Mount Kelud жана анын айланасындагы вулкандык процесстерди 3D моделдер, 360 даражалык виртуалдык изилдөө, санариптик карталар, анимациялар жана мультимедиалык мазмун аркылуу изилдөөгө мүмкүндүк берген, Spatial.io платформасында иштеген веб-негизиндеги Виртуалдык Окуу Чөйрөсү (Virtual Learning Environment, VLE). Изилдөөнүн максаты GVVEни жөн гана санариптик мазмун көрсөтүүчү каражат катары эмес, окуучуларды жөнөкөй мейкиндиктик таануудан татаалыраак мейкиндиктик көрсөтүү, ой жүгүртүү жана трансформация тапшырмаларына багыттаган окутуучу колдоо катары кантип түзүүгө болорун изилдөө.
Изилдөө Research and Development (R&D) иши болуп, продуктуну иштеп чыгуу процессинде ADDIE ыкмасы колдонулган. Изилдөөнүн окуучулар менен жүргүзүлгөн колдонмо бөлүгү Индонезиядагы SMA Negeri 1 Kediri City мектебинде 16-17 жаштагы XI класстын коомдук илимдер/география багытындагы 31 окуучусу менен өткөрүлгөн. Окуучулар максаттуу тандоо жолу менен тандалган; тандоонун себеби — алардын буга чейин “Литосферанын динамикасы жана анын жашоого тийгизген таасири” бөлүмүн бүтүргөн болушу. Иштелип чыккан продукт ошондой эле медиа адиси жана предмет/материал адиси тарабынан бааланып, андан кийин мугалим жана окуучу колдонмосуна өткөрүлгөн.
Булакта медиа адисинин баалоосу %83, материал адисинин баалоосу %88,6, география мугалиминин/мугалимдеринин колдонмо баалоосу %91,1 жана 31 окуучунун баалоосу %86,6 деп билдирилген. Изилдөөдө колдонулган классификация боюнча %76-100 аралыгы эң жогорку ылайыктуулук категориясына кирет. Бул жыйынтыктар GVVE каралган контекстте колдонууга жана ишке ашырууга ылайыктуу окуу чөйрөсү катары оң бааланганын көрсөтөт.
Бирок бул пайыздар түздөн-түз “окуучулардын мейкиндиктик ой жүгүртүү жөндөмү ушунчага өстү” дегенди билдирбейт. Изилдөөдө стандартташтырылган мейкиндиктик ой жүгүртүү жетишкендик тестине негизделген алдын ала тест-кийинки тест салыштыруусу, контролдук топ, кокустук эксперименттик бөлүштүрүү, p мааниси же эффект өлчөмү жок. Изилдөөнүн күчтүү түз сандык далили негизинен продуктунун ылайыктуулугу, колдонуучунун кабылдоосу жана колдонууга жарактуулугу боюнча; мейкиндиктик ой жүгүртүүдөгү өнүгүү болсо байкоолор, окуучулардын жооптору жана автордун сапаттык чечмелөөлөрү аркылуу талкууланат.
Булактын кыскача мазмунунда окуучулар “автономдуу 3D мейкиндиктик анализ” боюнча %87,5 ийгилик көрсөткөнү айтылат. Бирок кеңири 10-таблица каралганда %87,5 мааниси окуучулардын “окуу чөйрөсү вулканизм материалын талдоого жардам берет” деген Ликерт тибиндеги өзүн-өзү билдирүү пунктуна туура келген 3,5/4 орточо көрсөткүчтөн алынганы көрүнөт. Ошондуктан %87,5 көз карандысыз аткаруу экзаменинин ийгилик көрсөткүчү катары эмес, окуучулар кабыл алган аналитикалык колдоонун упайы катары чечмелениши керек.
Гео-Виртуалдык Вулканизмди Изилдөө (GVVE) Деген Эмне?
Гео-Виртуалдык Вулканизмди Изилдөө (GVVE) — окуучулар вулканизм жана литосфера процесстерин жалпак карталар же эки өлчөмдүү схемалар аркылуу гана эмес, веб-браузерде ачыла турган 3D моделдер, 360 даражалык сүрөттөр, анимациялар, карталар жана жерге негизделген окуялык мазмундар аркылуу изилдөөсү үчүн иштелип чыккан виртуалдык географиялык окуу чөйрөсү; система атайын VR көз айнегин милдеттүү кылбастан Spatial.io негизиндеги веб-чөйрөдө иштөө үчүн долбоорлонгон.
Изилдөө чечүүгө аракет кылган билим берүү көйгөйү
Макаланын баштапкы жүйөсү — литосфера жана вулканизмди окутууда маанилүү процесстер үч өлчөмдүү жана динамикалуу болгонуна карабастан, класстагы окуу материалдары көбүнчө эки өлчөмдүү жана статикалык. Плиталардын кыймылы, магманын кыймылы, вулкан конусунун ички түзүлүшү, кратердин геометриясы же убакыттын өтүшү менен өзгөргөн топография сыяктуу процесстер жалпак сүрөт аркылуу гана көрсөтүлсө, окуучуга тереңдик, багыт, көлөм жана өзгөрүү ортосундагы байланышты акылында түзүү кыйын болушу мүмкүн.
Макала өзгөчө “вертикалдык ой жүгүртүү” зарылдыгын баса белгилейт. Бул жердеги вертикалдык ой жүгүртүү картадан түндүк-түштүк же чыгыш-батыш багытын көрүү гана эмес, жер бетинин астында жана үстүндө болуп жаткан үч өлчөмдүү байланыштарды акылда түзө билүү. Магманын жер кыртышынын ичиндеги кыймылын, плита чек араларын же вулкандын кратер-лава күмбөзү байланышын көлөмдүү система катары элестетүү — буга мисал.
Spatial-TPACK эмнени билдирет?
TPACK — Technological Pedagogical Content Knowledge, башкача айтканда Технологиялык Педагогикалык Мазмундук Билим алкагы. Негизги ой — технологиянын билим берүүдө жөн гана “колдонулушу” жетишсиз. Колдонулган технология окутула турган илимий мазмунга жана окуучунун үйрөнүү жолуна шайкеш келиши керек.
Макала бул ыкманы мейкиндиктик ой жүгүртүү менен бириктирип, Spatial-TPACK контекстинде колдонот. Мисалы, кратердин түзүлүшүн түшүндүрүү үчүн 3D моделди колдонуу жөн гана визуалдык кызыктуулук жаратпастан, окуучуга масштаб, багыт алуу, форма, айлантуу, көлөмдүк өзгөрүү жана мейкиндиктик байланыш сыяктуу конкреттүү когнитивдик тапшырмаларды аткарууга жардам бериши керек.
Виртуалдык Окуу Чөйрөсү (VLE) деген эмне?
Virtual Learning Environment (VLE) — сабактын мазмуну физикалык класста гана берилбеген, окуучу санариптик чөйрө аркылуу материалга жетип, белгилүү окуу аракеттерин аткара алган технология аркылуу уюштурулган окуу чөйрөсү. GVVEде VLE жөн гана файл же видео сактагыч эмес; окуучу виртуалдык мейкиндикте жүрөт, шилтемелерди ачат, 3D беттерди изилдейт, карталар менен сүрөттөрдүн ортосунда өтөт жана Mount Kelud айланасындагы белгилүү окуу пункттарын табат.
Jo жана Bednarz Мейкиндиктик Ой Жүгүртүү Таксономиясы GVVEде Кантип Колдонулат?
GVVE окуучуну жайгашкан жерди таанууга гана багыттаган бир баскычтуу карта иш-аракетинин ордуна мейкиндиктик таануу, көрсөтүү, ой жүгүртүү, трансформация жана процесстерди түшүнүү баскычтарына жеткирген окуу түзүмүн куруу үчүн Jo жана Bednarzдын мейкиндиктик ой жүгүртүү алкагын колдонот; ар бир баскыч ар башка мейкиндиктик параметрлер жана ар башка санариптик мазмун түрлөрү менен шайкеш келтирилген.
| Мейкиндиктик ой жүгүртүү тармагы | Булакта берилген параметрлер | GVVEдеги дал келүүсү | Окуучудан күтүлгөн когнитивдик аракет |
|---|---|---|---|
| Мейкиндиктик Таануу | Жайгашуу, таралуу | Индонезия архипелагындагы вулкандык субдукция зоналарын көрсөткөн интерактивдүү карталар | Объект же окуя кайда экенин жана мейкиндикте кандай таралганын аныктоо |
| Мейкиндиктик Көрсөтүү | Масштаб, багыт алуу, форма | Плита тектоникасынын өзгөрүүлөрү менен вулкандардын макро таралышын көрсөткөн анимациялар жана инфографикалар | Географиялык түзүлүштүн формасын, багытын жана ар башка масштабдардагы көрсөтүлүшүн түшүндүрүү |
| Мейкиндиктик Ой Жүгүртүү | Аралык, байланыштуулук | Жарака түзүлүштөрү жана плита чек арасынын динамикасына байланыштуу симуляциялар | Географиялык объекттер менен процесстердин ортосундагы мейкиндиктик байланыштарды талдоо |
| Мейкиндиктик Трансформация | Айлантуу, көлөмдүк өзгөрүү | Кратердин пайда болушун 3D моделдөө жана Mount Kelud лава күмбөзүн 360 даража акылда айлантуу | Объектти ар башка көз караштан акылда трансформациялоо жана форма/көлөм өзгөрүүсүн түшүнүү |
| Мейкиндиктик Процесстер | Улануучулук, эволюция/өзгөрүү | Магманын экструзиясын жана топографиянын убакыт боюнча өзгөрүшүн көрсөткөн динамикалык анимациялар | Географиялык формалардын бир учурдагы абалын гана эмес, убакыт боюнча өнүгүшүн баалоо |
Акылда айлантуу деген эмне?
Акылда айлантуу (mental rotation) — үч өлчөмдүү объектти физикалык түрдө айлантпай туруп, анын ар башка багыттардан кандай көрүнөрүн акылда элестете алуу процесси. Вулканизмди окутууда окуучу кратерди, лава күмбөзүн же тоо массивин бир гана камера бурчунан көрбөстөн, ар башка бурчтардан карап, жер бетинин формаларынын өз ара байланышын жакшыраак түшүнө алат.
Көлөмдүк өзгөрүү деген эмне?
Көлөмдүк өзгөрүү географиялык түзүлүштүн картадагы контуру гана эмес, анын үч өлчөмдүү формасы да убакыт өткөн сайын же процесстин натыйжасында өзгөрүшүн билдирет. Кратердин кеңейиши, лава күмбөзүнүн пайда болушу же жок болушу жана каптал геометриясынын өзгөрүшү бул изилдөөдө окуу мазмунуна айландырылган мисалдардын катарына кирет.
ADDIE иштеп чыгуу логикасы
ADDIE — окуу материалдарын иштеп чыгууда колдонулган Analysis, Design, Development, Implementation жана Evaluation баскычтарынын баш тамгаларынан түзүлгөн системалуу иштеп чыгуу ыкмасы. Изилдөө бул жалпы түзүмдү өзүнүн продуктуну иштеп чыгуу агымында муктаждыктарды талдоо, маалыматтарды талдоо, дизайн, иштеп чыгуу/текшерүү, GVVE продуктусун түзүү, колдонуу жана акыркы продукт баскычтарына бөлөт.
Муктаждык талдоосу кантип жүргүзүлгөн?
Биринчи баскычта окуучулардын муктаждыктары онлайн сурамжылоолор, география мугалимдеринин пикирлери болсо маектер аркылуу бааланган. Булак XI класс окуучулары вулканизм боюнча негизги теориялык билимге ээ болгонун, бирок GIS куралдарына, 3D симуляцияларга жана реалдуу контексттеги вулкандык окуялык изилдөөлөргө мурдагы жеткиликтүүлүгү чектелүү болгонун билдирет.
Изилдөөчүнүн чечмелөөсү боюнча салттуу эки өлчөмдүү материалдар реалдуу географиялык контекстти жана татаал вулкандык процесстерди жетиштүү чагылдыра албагандыктан, окуучулардын мейкиндиктик ой жүгүртүүсүн колдоодо чектелүү. GVVE дизайны ушул муктаждык талдоосунун негизинде түзүлгөн.
GVVE кайсы технологияларды бириктирет?
Булак GVVE веб-негизиндеги Spatial.io чөйрөсүн борбор катары алып, ар түрдүү медиа жана географиялык визуалдаштыруу куралдарын бириктирерин билдирет. Мазмунда 3D топографиялык моделдер, кыска анимациялар, видеолор, интерактивдүү карталар жана тышкы веб-ресурстар колдонулат.
| Технология / формат | Изилдөөдөгү ролу |
|---|---|
| Spatial.io | Окуучу веб аркылуу кирген виртуалдык окуу жана изилдөө мейкиндигин түзүү |
| 3D карталоо | Mount Kelud жана анын айланасындагы топографияны көлөмдүү түрдө көрсөтүү |
| Blender / Sketchfab | Булакта айрым 3D вулкан моделдерин даярдоо же көрсөтүү менен байланышкан колдонмолор |
| GLB | 3D моделдерди веб жана мобилдик чөйрөдө жеңилирээк өткөрүү үчүн колдонулган файл форматы |
| Google Earth | Географиялык жайгашууну жана топографияны санариптик карта аркылуу изилдөө |
| Google Street View | Окуучунун аймакты 360 даражалык сүрөттөр аркылуу виртуалдык изилдөөсү |
| Видео / инфографика / сызыктуу баяндоо | Плиталардын кыймылын, вулкандык процесстерди жана өзгөрүүлөрдү убакыт ырааты менен түшүндүрүү |
GLB — 3D сахна маалыматтарын бир бинардык файлда сактай алган glTF форматы. Изилдөөдө GLB тандалышынын себеби — жогорку тыгыздыктагы 3D мазмунду веб жана мобилдик түзмөктөрдө башкарууга ыңгайлуураак кылуу. Автор, өзгөчө өткөрүү жөндөмдүүлүгү чектелген шартта визуалдык деталдарды азайтуу техникалык оптималдаштыруу гана эмес, ашыкча когнитивдик жүктү азайткан окутуучу колдоо да болушу мүмкүн экенин талкуулайт.
GVVEнин виртуалдык бөлмө түзүлүшү
Булак GVVE окуу чөйрөсүн негизинен эки виртуалдык бөлмө жана үч окуу темасы түрүндө уюштурат. Окуучу биринчи бөлмөдө вулканизмдин негизги түшүнүктөрүнөн баштап Индонезия жана Явадагы вулкандардын таралышына өтүшү, экинчи бөлмөдө болсо Mount Kelud динамикасын кеңири 3D жана мейкиндиктик анализдер аркылуу изилдеши көздөлгөн.
| Аймак | Тема | Негизги окуу мазмуну | Мейкиндиктик деңгээл |
|---|---|---|---|
| Бөлмө 1 | Тема 1: Вулканизм | Вулканизмдин негизги түшүнүктөрү; магманын интрузиясы жана экструзиясы; визуалдык жана видео түшүндүрмөлөр | Негизги мейкиндиктик таануу |
| Бөлмө 1 | Тема 2: Индонезия жана Явадагы вулкандар | Индонезиядагы вулкандардын таралышы, От Шакеги контексти, субдукция жана плиталардын кыймылы | Көрсөтүү жана орто деңгээлдеги мейкиндиктик байланыш |
| Бөлмө 2 | Тема 3: Mount Kelud динамикасы | 3D Mount Kelud, пайда болуу процесси, геологиялык өзгөчөлүктөр, кратер, коркунуч картасы, тарыхый атылуулар жана айлана-чөйрөгө таасирлер | Өркүндөтүлгөн мейкиндиктик трансформация жана анализ |
Интрузия жана экструзия деген эмне?
Магманын интрузиясы — магманын жер кыртышынын ичинде жылып, жер бетине чыкпай туруп тоо тектеринин арасына жайгашышы менен байланышкан процесстерди; магманын экструзиясы болсо вулкандык материалдын жер бетине чыгышы же бетинде топтолушу менен байланышкан процесстерди билдирет. Бул түшүнүктөр GVVEнин вулканизм мазмунунда окуучуга жер астындагы жана жер бетиндеги формалардын байланышын түшүнүүгө жардам берүү үчүн колдонулат.
Mount Kelud эмне үчүн жерге негизделген окуя катары тандалган?
Mount Kelud окуучулар жашаган Kediri аймагына географиялык жакындыгы жана окуучулар мурунку чоң атылуулар тууралуу жергиликтүү контекст менен тааныш болушу мүмкүн экендиги үчүн изилдөөнүн борбордук окуялык аймагы болуп саналат. Макала жергиликтүү реалдуу географиялык мисал аркылуу абстракттуу литосфера түшүнүктөрүн окуучу жашаган чөйрө менен байланыштыруу максатын көздөйт.
GVVEдеги төрт негизги изилдөө пункту
| Окуу пункту | Булакта берилген жайгашуу маалыматы | Негизги колдонулган медиа | Окуу багыты |
|---|---|---|---|
| Kediri Regency борбору | Болжол менен 7,80°-8,15° Т; 111,90°-112,50° Ч аралыгы | Окуу видеосу, геологиялык карта, Google Street View | Административдик жайгашуу, ландшафт, геологиялык шарттар жана табигый ресурстардын мейкиндиктик байланышы |
| Mount Kelud | Булактын 6-таблицасындагы координата уячасы жетишпеген/бузулган түрдө басылган; жаңы координата түзүлгөн эмес. | Түшүндүрмө сүрөт, санариптик карта | Ландшафтты, геологиялык түзүлүштү жана тоо тектерин изилдөө |
| Mount Kelud Кратери | 7,936° Т; 112,315° Ч | Окуу видеолору, Street View, 3D карта, коркунуч картасы | Магманын экструзиясы, вулкандык процесстер жана кратердин пайда болушу |
| Punggung Naga / Dragon's Back | 7,930° Т; 112,316° Ч | Окуу видеолору, визуалдык материалдар, Google Street View жана 360 даражалык изилдөө | Вулкандык топтолуу түзгөн топографиялык формалардын пайда болуу процесси |
Кратер бөлүмүндө окуучу эмнени изилдейт?
Булак Mount Kelud кратери вулкандык активдүүлүктүн борбордук аймагы катары колдонуларын билдирет. Окуучу 3D модель, видео жана инфографикалар аркылуу кратер дубалын, лава күмбөзүн, пирокластикалык чөкмөлөрдү, тарыхый морфологиялык өзгөрүүлөрдү жана вулкандык коркунуч карталарын бирге баалай алат.
Пирокластикалык материал — жарылма вулкандык активдүүлүк учурунда майдаланып айланага тараган катуу вулкандык заттардын жалпы аталышы. Булак бул контекстте күл, лапилли жана вулкандык бомбаларды мисал келтирет.
Макала ошондой эле Mount Kelud кратеринде 2014-жылга чейин кратер көлү болгонун, 2007-жылы лава күмбөзү пайда болгонун жана кийинки чоң атылуулар менен кратер морфологиясы өзгөргөнүн окуу мазмунундагы убакыт-мейкиндик салыштыруусунда колдонот. Бул жердеги тарыхый геологиялык маалыматтар изилдөөнүн жаңы геологиялык табылгалары эмес; алар GVVEдеги окуу мазмунунун бөлүктөрү.
Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары
Изилдөө дизайны жана катышуучулар
| Өзгөчөлүк | Булакта билдирилген маалымат |
|---|---|
| Изилдөө ыкмасы | Research and Development (R&D) |
| Иштеп чыгуу алкагы | ADDIE |
| Колдонуу мектеби | SMA Negeri 1 Kediri City, Индонезия |
| Окуучулардын саны | 31 |
| Класс деңгээли | XI класс |
| Жашы | 16-17 |
| Тандоо | Максаттуу тандоо |
| Алдын ала шарт | Литосферанын динамикасы жана анын жашоого тийгизген таасири бөлүмүн мурда бүтүргөн болушу |
| Медиа адиси | Alfyananda Kurnia Putra, S.Pd., M.Pd. |
| Материал/тармак адиси | Syamsul Bachri, S.Si., M.Sc., Ph.D. |
| Маалымат талдоосу | Сандык сүрөттөөчү пайыздык талдоо жана сапаттык түшүндүрмө |
| Контролдук топ | Жок |
| Алдын ала тест-кийинки тест жетишкендик өлчөөсү | Жок |
| Инференциалдык статистика | Билдирилген эмес |
Пайыздык упай кантип эсептелген?
Булакта Ликерт тибиндеги баалоо жыйынтыктары адегенде пайызга айландырылат. Формула математикалык жактан төмөнкүдөй окулат:
\[ P= \frac{\text{Anketten elde edilen puan}} {\text{Maksimum mümkün puan}} \times100\% \]
Бул жерде \(P\) — баалоо пайызы. Мисалы, бир пункттагы максималдуу упай 4 жана орточо упай 3,5 болсо:
\[ P=\frac{3.5}{4}\times100=87.5\% \]
Бул амал окуу жетишкендигинин модели эмес; сурамжылоо упайын пайыз түрүнө айлантат. Демек, пайыз кайсы сурамжылоо пункту бааланганына жараша “ылайыктуулук”, “колдонуу кабылдоосу”, “пайда кабылдоосу” же ушуга окшош өзүн-өзү билдирүү жыйынтыгын билдирет.
| Пайыз аралыгы | Булак категориясынын кыргызча дал келүүсү |
|---|---|
| %76-%100 | Абдан ылайыктуу / эң жогорку ылайыктуулук категориясы |
| %51-%75 | Ылайыктуу |
| %26-%50 | Ылайыктуу эмес |
| %0-%25 | Такыр ылайыктуу эмес |
Мейкиндиктик ой жүгүртүү үчүн кайсы баалоо өлчөмдөрү колдонулган?
Булакта GVVE окуучунун мейкиндиктик ой жүгүртүүсүн колдойбу-жокпу баалоо үчүн беш өлчөм аныкталат:
| Өлчөм | Булакта бааланган маани |
|---|---|
| Визуалдаштыруу | Объекттердин форма жана жайгашуу өзгөрүшүн визуалдаштырууга жардам берүү |
| Мейкиндиктик багыт алуу | Картадагы объекттердин жайгашуусун жакшыраак аныктай алуу |
| Акылдагы багыт алуу | Объекттердин айлантылган абалдарын акылда элестете алуу |
| Мейкиндиктик байланыштарды түшүнүү | Объекттердин ортосундагы аралык жана багыт байланыштарын түшүнүү |
| Мейкиндикте объектти манипуляциялоо | Объект жылдырылганда же айлантылганда форма жана жайгашуу өзгөрүшүн түшүнө алуу |
Эксперт жана колдонуучу баалоолорунун негизги жыйынтыктары
| Баалоо тобу | Алынган упай | Максимум | Булак пайызы | Түздөн-түз өлчөгөн нерсе |
|---|---|---|---|---|
| Медиа адиси | 40 | 48 | %83 | Интерфейс, визуалдаштыруу, медиа интеграциясы, жеткиликтүүлүк жана колдонууга ылайыктуулук |
| Материал адиси | 39 | 44 | %88,6 | Мазмундун окуу программасына, тил деңгээлине жана өз алдынча окууга ылайыктуулугу |
| География мугалими/мугалимдери | 62 | 68 | %91,1 | Мазмун, практикалык колдонуу жана окуучуга берген кабылданган пайда |
| 31 окуучу | 58,9 | 68 | %86,6 | Мазмун, практикалык колдонуу жана окуучунун кабыл алган пайдасы |
Медиа адисинин баалоосу
Медиа адиси жалпы 12 пункт боюнча 40/48 упай берген жана булак муну %83 деп билдирген. Эң жогорку %100 упай берилген тармактарга интерфейстин кызыктуулугу, түстөрдүн ылайыктуулугу, вулканизм процессинин ачык көрсөтүлүшү жана виртуалдык талаа окуусун көрсөтүүгө жардам берүү кирет.
%75 деңгээлинде бааланган пункттарга мазмунду берүү формасы, интернет аркылуу жеткиликтүүлүк, негизги медиа компоненттеринин тууралыгы/иштеши, YouTube-Google Street View-Google Earth-TikTok сыяктуу колдоочу чөйрөлөрдүн интеграциясы, тексттин окулушу, барак түзүлүшү жана жогорку деңгээлдеги мейкиндиктик ой жүгүртүүнү колдоо кирет. Автор талкуу бөлүмүндө бул салыштырмалуу төмөн упайлар айрыкча интернетке көз карандылык менен жогорку тактыктагы 3D мазмунду веб аркылуу берүү ортосундагы техникалык компромисске ишара кылат деп эсептейт.
Материал адисинин баалоосу
Материалды баалоо 11 пункттан туруп, жалпы жыйынтык 39/44, башкача айтканда %88,6 болгон. Булак окуу программасына шайкештик, мазмундун системалуу түзүлүшү, колдонулган тилдин түшүнүктүүлүгү, сүйлөмдөр маанилик бүдөмүктүк жаратпашы, тилдин окуучулардын ой жүгүртүү деңгээлине ылайыктуулугу жана мейкиндиктик ой жүгүртүүнү колдоо сыяктуу ар түрдүү пункттарда %100 деп билдирет.
Окуучунун онлайн материалды түшүнүшү, табигый тектонизм мазмунунун деңгээлге ылайыктуулугу, айрым түшүндүрмөлөрдүн түшүнүктүүлүгү, виртуалдык талаа окутуусун жеңилдетүү жана өз алдынча окууга жардам берүү пункттарынын бир бөлүгү %75 деп бааланган. Булак эксперттик пикирден кийин айрыкча вулканизм аныктамасы оңдолгонун билдирет.
Мугалим колдонмосунун жыйынтыгы
Мугалимдин баалоосунда булак жалпы 62/68 упай жана %91,1 ылайыктуулук деп билдирет. Мазмундун ылайыктуулугу, визуалдык-материалдык байланыш, түшүндүрмөлөрдүн ачыктыгы, жеткиликтүүлүк, интерфейс функцияларын колдонуу, окуу максаттары менен байланыш, окуучунун кызыгуусу, мейкиндиктик ой жүгүртүүнү колдоо жана онлайн окуу сыяктуу көптөгөн пункттар булак таблицасында %100 деңгээлинде көрсөтүлгөн.
Булак ичиндеги таблица катасы: 9-таблицанын 4-пунктунда максималдуу упай 4 жана упай 4 болуп басылганына карабастан, пайыз тилкесинде %75 деп жазылган. Ошол эле таблицанын жалпы суммасында 62/68 упай колдонулгандыктан, 4 упай жалпы эсепте сакталган. Verianla бул уячаны унчукпай %100гө өзгөртпөйт, аны булак ичиндеги эсептөө/терүү дал келбестиги катары белгилейт.
31 окуучунун баалоо жыйынтыктары
| No | Окуучу баалаган өзгөчөлүк | Орточо / 4 | Булак пайызы |
|---|---|---|---|
| 1 | Интерфейстин кызыгуу жаратышы | 3,6 | %90 |
| 2 | Окуу чөйрөсүнүн жаңы билим/көз караш бериши | 3,4 | %85 |
| 3 | Сүрөттөр жана видеолор вулканизм материалын түшүнүүнү жеңилдетиши | 3,4 | %85 |
| 4 | Колдонулган тилдин оңой түшүнүлүшү | 3,4 | %85 |
| 5 | Булакта “мени таң калтырган/чаташтырган бир нече сөз же термин бар” деп жазылган пункт | 3,2 | %80 |
| 6 | GVVEден кийин вулканизм материалын түшүнүү жеңилирээк болушу | 3,3 | %82 деп басылган |
| 7 | Айланада болуп жаткан вулканизм процесстери жөнүндө көбүрөөк маалымат алуу | 3,4 | %85 |
| 8 | Интерактивдүү чөйрө вулканизм процесси жөнүндө жалпы түшүнүк бериши | 3,4 | %85 |
| 9 | Окуу чөйрөсүн колдонуу жеңилдиги | 3,1 | %77,5 |
| 10 | Виртуалдык талаа окуусу айланадагы вулканизм мисалдарын изилдөөнү жеңилдетиши | 3,3 | %82,5 |
| 11 | Чөйрө байкоо жана окуу жагынан кызыктуу болушу | 3,5 | %87,5 |
| 12 | Жайгашуу түзүмүн оңой көрүп жана окуй алуу | 3,4 | %85 |
| 13 | Вулканизм материалына кызыгуунун өсүшү | 3,7 | %92,5 |
| 14 | Окуу чөйрөсү вулканизм материалын талдоого жардам бериши | 3,5 | %87,5 |
| 15 | Жаңы окуу тажрыйбасын сунушташы | 3,6 | %90 |
| 16 | Онлайн окуу процессине жардам бериши | 3,3 | %82,5 |
| 17 | Айлана-чөйрөнү коргоодо активдүү роль ойноого жардам бериши | 3,4 | %85 |
Окуучулардын жоопторунда эң жогорку пункт %92,5 менен вулканизм материалына кызыгуунун өсүшү болгон. Эң төмөн жыйынтык %77,5 менен окуу чөйрөсүн колдонуу жеңилдиги боюнча пункт. Бул айырма окуучулар мазмунду жалпысынан оң баалаганы менен, техникалык колдонуу ыңгайлуулугунда жакшыртууга мүмкүнчүлүк бар экенин көрсөтөт.
Булак ичиндеги упайлоо эскертүүсү: 6-пунктта орточо 3,3/4 болгондуктан түз пайыздык эсеп %82,5 болот; булак таблицасында бул %82 деп жазылган. Мындан тышкары, 5-пункт терс мааниде жазылган: жогорку упай сөздөр/терминдер чаташтырганын билдириши мүмкүн. Булак бул пункт тескери коддолгонбу же жокпу түшүндүрбөйт. Ошондуктан жалпы упайды өлчөө жагынан кайра өндүрүү үчүн шкаланын коддоо процедурасы кеңири баяндалышы керек.
Бул Изилдөөдөгү %87,5 Жыйынтык Чыныгы Мейкиндиктик Ой Жүгүртүү Жетишкендик Тестиби?
Жок. Булак кыскача мазмунунда %87,5 мааниси “автономдуу 3D мейкиндиктик анализ” ийгилиги сыяктуу берилгени менен, кеңири жыйынтык таблицасында бул маани окуучулардын GVVE вулканизм материалын талдоого жардам берет деген Ликерт тибиндеги өзүн-өзү билдирүү пунктунун 3,5/4 орточо упайынан алынат; ал көз карандысыз бааланган 3D тапшырма, стандартташтырылган мейкиндиктик ой жүгүртүү тести же алдын ала тест-кийинки тест жетишкендик жыйынтыгы эмес.
Бул айырма маанилүү. Окуучу “бул чөйрө мага анализ кылууга жардам берди” деген билдирүүгө жогорку упай бере алат жана бул билим берүү жагынан баалуу жыйынтык. Бирок ошол эле маалымат окуучунун өлчөнгөн мейкиндиктик жөндөмү белгилүү өлчөмдө өскөнүн өз алдынча далилдебейт.
Байкоо жыйынтыктары эмнени айтып турат?
Автор колдонуу учурунда окуучулар тармакка көбүрөөк мүнөздүү географиялык терминдерди колдоно баштаганын, субдукция зоналары, пирокластикалык агымдар жана магманын экструзиясы сыяктуу процесстерди кеңири талкуулаганын билдирет. Бул байкоолор окуучулардын сабакка катышуусунда жана концептуалдык сүйлөөсүндө болгон сапаттык өзгөрүү катары берилет.
Бирок бул байкоолор үчүн коддоо схемасы, байкоочунун ишенимдүүлүгү же контролдук класс менен сандык салыштыруу билдирилген эмес. Автор өзү да жаңылык эффекти мотивацияга таасир этиши мүмкүн экенин жана контролдук шарт жок болгондуктан бул жыйынтык этият чечмелениши керек экенин белгилейт.
3D Immersive Scaffolding алкагы эмнени билдирет?
Талкуу жана жыйынтык бөлүмүндө автор 3D Immersive Scaffolding деп атаган окутуучу алкакты сунуштайт. Бул алкакта окуучуну дароо эң татаал 3D тапшырмага таштабастан, адегенде мейкиндиктик таануу жана көрсөтүү сыяктуу негизги тапшырмалардан баштап, андан соң ой жүгүртүү жана көлөмдүк трансформация тапшырмаларына өтүү максат кылынат.
Автор бул ыкманы Когнитивдик Жүк Теориясы жана социомаданий “scaffolding”, башкача айтканда окутуучу колдоо принциптери менен байланыштырат. Scaffolding — окуучу өз алдынча аткарууда кыйналган когнитивдик тапшырманы баскычтуу жардам аркылуу аткарууга жардам берген убактылуу окутуучу колдоо.
Ашыкча когнитивдик жүк (extraneous cognitive load) — үйрөнүлө турган илимий теманын өзүнөн эмес, начар долбоорлонгон көрсөтүү, керексиз деталдар же татаал интерфейс сыяктуу факторлордон келип чыккан акыл-эс жүгү. Булак GLB оптималдаштыруу жана визуалдык ызы-чууну азайтуу окуучунун чектелүү жумушчу эс тутумун татаалыраак мейкиндиктик аракеттерге багыттоого жардам бериши мүмкүн деп сунуштайт.
Бул “3D Immersive Scaffolding” алкагы изилдөө сунуштаган теориялык чечмелөө болуп саналат. Аны өзүнчө контролдук топ менен же ар башка мектептерде текшерилген, калыптанган билим берүү теориясы катары баалабоо керек.
Изилдөө түздөн-түз колдогон жыйынтыктар
- GVVE аттуу веб-негизиндеги 3D географиялык окуу чөйрөсү ADDIE негизиндеги R&D процесси аркылуу иштелип чыккан.
- GVVE Jo-Bednarz мейкиндиктик ой жүгүртүү параметрлерин вулканизм мазмуну менен шайкеш келтирген түзүмдүү окуу дизайнына ээ.
- Медиа адиси продуктуну %83, материал адиси %88,6 ылайыктуулук деңгээлинде баалаган.
- Мугалим баалоосу жалпы %91,1, 31 окуучунун баалоосу %86,6.
- Окуучулар арасындагы эң жогорку пункт упайы вулканизм темасына кызыгуу боюнча %92,5.
- Окуучулардын “вулканизм материалын талдоого жардам берет” деген пункту %87,5.
- Булак байкоолору окуучулар колдонуу учурунда көбүрөөк так географиялык терминологияны колдонгонун жана виртуалдык чөйрөгө активдүү катышканын билдирет.
- Веб-негизиндеги ыкма атайын VR көз айнегин талап кылбастан 3D/360 даражалык мазмунга жетүүнү камсыз кылууну көздөйт.
Изилдөө түздөн-түз колдобогон жыйынтыктар
- GVVE окуучулардын мейкиндиктик ой жүгүртүү тест упайларын белгилүү бир пайызга жогорулатканы көрсөтүлгөн эмес.
- %86,6 окуучу упайы академиялык жетишкендик көрсөткүчү эмес.
- %87,5 мааниси көз карандысыз 3D мейкиндиктик анализ экзаменинин ийгилик пайызы эмес.
- GVVE салттуу эки өлчөмдүү окутуудан статистикалык жактан жогору экени контролдук топтуу эксперимент менен көрсөтүлгөн эмес.
- Себептик таасирди баалаган p мааниси, ишеним аралыгы же эффект өлчөмү билдирилген эмес.
- Узак мөөнөттүү билимдин сакталышы өлчөнгөн эмес.
- Акылда айлантуу жөндөмү убакыт өткөн сайын туруктуу өнүккөнү текшерилген эмес.
- Жыйынтыктар ар башка өлкөлөрдөгү же ар башка социалдык-экономикалык шарттагы окуучулар үчүн бирдей болору көрсөтүлгөн эмес.
- Интернет инфраструктурасы чектелүү бардык аймактарда 3D мазмун көйгөйсүз иштей турганы далилденген эмес.
Изилдөөнүн чектөөлөрү
Автор үч негизги чектөөнү ачык баса белгилейт. Биринчиси, колдонуу болгону 31 окуучудан турган пилоттук тандоодо жүргүзүлгөн. Бул жагдай жыйынтыктарды ар башка мектептерге, окуучуларга жана географиялык контексттерге жалпылоону чектейт.
Экинчи чектөө — интернет инфраструктурасы. GVVE атайын VR жабдуусун талап кылбаса да, веб-негизиндеги 3D мазмун тармак байланышы менен көз каранды. Айылдык же инфраструктурасы чектелүү аймактарда жогорку деталдуу моделдерди өткөрүү кыйын болушу мүмкүн. Макалада GLB форматы бул көйгөйдү азайтуу үчүн техникалык оптималдаштыруу ыкмасы катары колдонулат; бирок байланыш көйгөйүн толугу менен жойгону көрсөтүлгөн эмес.
Үчүнчү чектөө — изилдөө реалдуу окуу көрсөткүчүнөн көбүрөөк колдонууга жарактуулук сурамжылоолоруна жана кабыл алынган өз алдынча натыйжалуулук/колдонуу жоопторуна таянат. Узак мөөнөттүү билимдин сакталышы, мейкиндиктик трансформация жөндөмүнүн туруктуулугу же VLEнин жаңылык эффекти өткөндөн кийинки окуу абалы бааланган эмес.
Автор сунуштаган келечектеги изилдөөлөр
Булак келечектеги изилдөөлөр үчүн үч негизги багыт сунуштайт. Биринчиси — 3D GVVE колдоого алынган окутууну салттуу 2D окутуу менен түз салыштыра турган, таасир берүүчү жана контролдук шарттарды камтыган күчтүүрөөк эксперименттик же квази-эксперименттик изилдөөлөр.
Экинчиси — окуучулардын мейкиндиктик көрсөткүчтөрү бир нече академиялык мезгил бою көзөмөлдөнгөн узак мөөнөттүү изилдөөлөр аркылуу акылда айлантуу жана вертикалдык мейкиндиктик ой жүгүртүү жетишкендиктери туруктуубу же убактылуу жаңылык эффектисиби экенин изилдөө.
Үчүнчүсү — GVVEни ар башка географиялык жана демографиялык мектеп чөйрөлөрүндө, өзгөчө интернет инфраструктурасы чектелүү аймактарда колдонуу. Муну менен жалпылоо мүмкүнчүлүгү да, платформанын реалдуу техникалык жеткиликтүүлүгү да ишенимдүүраак бааланат.
Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү
Түпнуска аталыш: How Geo-Virtual Volcanism Exploration Scaffolds Spatial Thinking in Secondary Geography Students?
Автор: Muhammad Happy Nugroho.
Авторлордун тартиби: Бир авторлуу изилдөө.
Тең салым: Бир авторлуу изилдөө болгондуктан тең биринчи/тең салым абалы колдонулбайт.
Жооптуу автор: Muhammad Happy Nugroho; PDFтин биринчи бетинде corresponding-author белгиси бар.
Аффилиация: Department of Geography, Universitas Negeri Malang, Malang, Indonesia.
Журнал: Future Space: Studies in Geo-Education.
Басмачы: CV Bumi Spasial / Bumi Spasial.
Том / номер: Vol. 03 No. 03 (2026). PDFтин кийинки беттеринин төмөнкү бөлүктөрүндө No. 02 деп жазылышы булак ичиндеги терүү дал келбестиги; DOI жана библиографиялык жазуу No. 03тү тастыктайт.
Беттер: 310-336.
DOI: 10.69877/fssge.v3i3.123
E-ISSN: 3031-9927.
P-ISSN: 3032-6974.
Жөнөтүлгөн күнү: 23 Январь 2026.
Кайра кароо жүктөлгөн күнү: 8 Июнь 2026.
Акыркы кабыл алуу күнү: 16 Июнь 2026.
Библиографиялык жарыя күнү: Garuda жазуусу 6 Июль 2026 күнүн көрсөтөт.
Булактын түрү: Scientific Paper; ADDIE негизиндеги Research and Development билим берүү технологиясы изилдөөсү жана сүрөттөөчү колдонууга жарактуулук баалоосу.
Рецензиялоо: Журнал DOAJ жазуусунда double-anonymous peer review колдонгон рецензияланган журнал катары тизмеленген.
Лицензия: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). PDFтин биринчи бетинде ачык көрсөтүлгөн.
Изилдөө контексти: XI класс мектеп географиясында литосфера жана вулканизмди окутуу; жерге негизделген окуя — Mount Kelud жана анын айланасы.
Тандоо: 31 окуучу; 16-17 жаш; XI класс коомдук илимдер тобу; SMA Negeri 1 Kediri City.
Тандоо ыкмасы: Максаттуу тандоо. Окуучулардын тиешелүү литосфера бөлүмүн мурда бүтүргөнү тандоонун себеби болгон.
Эксперттик текшерүү: Медиа адиси Alfyananda Kurnia Putra, S.Pd., M.Pd.; материал адиси Syamsul Bachri, S.Si., M.Sc., Ph.D.
Мугалим тандоосу: Булак мугалим колдонмосу жөнүндө айтат, бирок баалоочу мугалимдердин так санын метод бөлүмүндө ачык билдирбейт. Таблицадагы маанилерден респонденттердин саны болжолдонгон эмес.
Маалымат чогултуу: Окуучулардын муктаждык сурамжылоолору, мугалим маектери, медиа жана материал адисинин текшерүү формалары, мугалим колдонмо сурамжылоосу, 31 окуучунун колдонмо сурамжылоосу жана колдонуу учурундагы сапаттык байкоолор.
Маалымат талдоосу: Сандык сүрөттөөчү упай жана пайыз талдоосу; жыйынтыктарды сапаттык түшүндүрүү. Булак статистикалык маанилүүлүк тестин, p маанисин, ишеним аралыгын же эффект өлчөмүн билдирбейт.
Контролдук топ: Жок.
Объективдүү мейкиндиктик ой жүгүртүү алдын ала тест-кийинки тест өлчөөсү: Билдирилген эмес.
Негизги чечмелөө чеги: Изилдөө GVVEнин продукт ылайыктуулугу, колдонууга ыңгайлуулугу жана окуучулар/мугалимдер кабыл алган пайдасы боюнча оң далил берет. GVVE мейкиндиктик ой жүгүртүү жөндөмдөрүндө себептик жана сандык окуу жетишкендигин контролдук топтуу аткаруу маалыматтары менен далилдебейт.
%87,5 жыйынтык эскертүүсү: Булак кыскача мазмунунда “автономдуу 3D мейкиндиктик анализдин ийгилик деңгээли” катары чечмеленген %87,5 маани кеңири окуучу таблицасында 3,5/4 упай алган өзүн-өзү билдирүү пункту менен байланыштуу. Ошондуктан Verianla бул маанини аткаруу экзаменинин жыйынтыгы деп аныктабайт.
Булак ичиндеги таблица дал келбестиктери: 9-таблица 4-пунктта 4/4 упайга каршы %75 деп жазылган. 10-таблица 6-пунктта 3,3/4 упай үчүн %82 берилген, түз эсеп болсо %82,5. 10-таблицадагы терс мааниде жазылган “чаташтырган терминдер” пункту тескери коддолгонбу же жокпу түшүндүрүлгөн эмес.
Каржылоо: Жүктөлгөн PDFте өзүнчө каржылоо билдирүүсү жок.
Кызыкчылыктардын кагылышы: Жүктөлгөн PDFте өзүнчө кызыкчылыктардын кагылышы тууралуу билдирүү көрүнбөйт.
Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Жүктөлгөн PDFте өзүнчө маалыматтардын жеткиликтүүлүгү тууралуу билдирүү жок.
CRediT / автордун салымдары: Бир авторлуу макалада өзүнчө CRediT салым бөлүмү билдирилген эмес.
Пикир калтырыңыз
E-mail дарегиңиз жарыяланбайт. Милдеттүү талаалар * менен белгиленген