Санариптик технологиялар узак убакыт бою демократия, катышуу, эркиндешүү жана горизонталдуу уюшуу убадасы менен түшүндүрүлүп келген. Интернет маалыматты демократиялаштырат, социалдык тармактар иерархияларды алсыратат, Web 2.0 жарандык катышууну күчөтөт, DAO сыяктуу борбордон ажыратылган түзүмдөр аркылуу адамдар өздөрүн кыйла рационалдуу жана адилет жол менен башкара алат деп күтүлгөн. Бирок натыйжа көп учурда башкача болду: манипуляция, көзөмөл, көңүлдү эксплуатациялоо, поляризация, төмөн катышуу, элиталардын үстөм катышуусу жана бийликтин жаңыча топтолушу пайда болду.

Бул изилдөө санариптик утопиялардын ийгиликсиздигин компаниялардын интернетти басып алышы же технологиянын туура эмес колдонулушу менен гана түшүндүрбөйт. Ал мындан да түпкү ката бар экенин жактайт: санариптик башкаруу долбоорлору адамды чындыгындагыдан да рационалдуу, автономдуу, маалыматты көбүрөөк иштете алган жана узак убакыт талкууга ачык субъект катары кабыл алган жаңылыш адам моделине курулган.

Автор бул катаны “антропологиялык туура эмес аныктоо” катары карайт. Антропологиялык туура эмес аныктоо — система долбоорлонуп жатканда адамдын чыныгы когнитивдик, эмоциялык жана социалдык түзүлүшү жаңылыш моделденишин билдирет. Санариптик утопиялар адамдын чектелген көңүлүн, топтук таандыктыгын, эмоциялык реакцияларын, когнитивдик бир жактуулуктарын жана татаалдык алдындагы алсыздыгын жетиштүү эсепке алган эмес. Ал эми платформалар тескерисинче иш кылды: адам жүрүм-турумунун чыныгы биосоциалдык архитектурасын маалымат, көңүл жана кайтарым байланыш циклдери аркылуу абдан натыйжалуу пайдаланды.

Маселе эмнеде?

Изилдөөнүн негизги маселеси мындай: эмне үчүн ар башка мезгилдерде, ар башка идеологияларда жана ар башка технологияларда ошол эле санариптик утопиялык ката кайра-кайра кайталанган?

Project Cybersyn сыяктуу кибернетикалык социализм долбоорлору туура маалымат агымы түзүлсө, жумушчулар менен институттар рационалдуу жамааттык чечимдерди кабыл алат деп ойлошкон. Калифорниялык идеология санариптик тармактар иерархиядан тышкаркы эркин адамдарды өзүн өзү жөнгө салган коомчулуктарга айлантат деп болжолдогон. Электрондук демократия кыймылы интернет жарандык катышууну жеңилдетип, өкүлдөр менен өкүлчүлүк кылынгандардын ортосундагы аралыкты азайтат деп жактаган. Web 2.0 болсо горизонталдуу байланыш жана колдонуучу өндүргөн мазмун аркылуу демократиялашуу үмүтүн күчөткөн.

Бирок бул толкундардын көбүндө катышуу төмөн бойдон калды, чечим кабыл алуу процесстери элиталык топтор тарабынан үстөмдүккө алынды, платформалар жаңы иерархияларды жаратты жана колдонуучулардын жүрүм-туруму рационалдуу жаран моделине караганда кыйла татаал болуп чыкты. Изилдөөгө ылайык, маселе куралдардын начар долбоорлонушунда гана эмес; алардын негизинде жаңылыш адам жөнүндө божомол жатканында.

Бул жаңылыш божомол мындай: адамдарга көбүрөөк маалымат, ачыгыраак тармактар жана катышуунун төмөнүрөөк чыгымы берилсе, алар табигый түрдө кыйла рационалдуу, кызматташууга даяр жана демократиялуу жүрүм-турум көрсөтөт. Текст бул божомол тарыхый жактан кайра-кайра кайталанганын, бирок адам когнициясы, топтук психология жана платформа динамикасынын алдында жетишсиз болгонун жактайт.

Ыкма эмнени сунуштайт?

Изилдөө эксперименттик маалымат талдоосун же статистикалык моделдөөнү сунуштабайт. Анын ордуна теориялык, тарыхый жана концептуалдык талдоо ыкмасын колдонот. Адегенде санариптик утопиялык толкундарды тарыхый жактан салыштырат: кибернетикалык социализм, Калифорниялык идеология, электрондук демократия, Web 2.0, социалдык тармактар, платформа башкаруусу жана DAO тажрыйбалары бир эле линиянын ичинде бааланат.

Экинчиден, когнитивдик илимге таянат. Когнитивдик илим — адам акылы кантип ойлоноорун, чечим кабыл аларын, ката кетирерин жана айлана-чөйрө менен кандайча өз ара аракеттенерин изилдеген тармак. Текст чектелген рационалдуулук, когнитивдик бир жактуулуктар, интуитивдүү чечим кабыл алуу, топтук таандыктык жана социалдык үйрөнүү сыяктуу түшүнүктөрдү санариптик демократия талкуусуна алып келет.

Үчүнчүдөн, кибернетикага таянат. Кибернетика — системалардагы кайтарым байланыш, башкаруу, маалымат агымы жана ыңгайлашуу процесстерин изилдеген дисциплина. Изилдөө өзгөчө экинчи тартиптеги кибернетикага көңүл бурат. Экинчи тартиптеги кибернетика байкоочу системанын сыртында эмес, ичинде экенин айтат. Башкача айтканда, башкарган, көзөмөлдөгөн же долбоорлогон субъект да жөнгө салууга аракет кылып жаткан системанын бир бөлүгү.

Төртүнчүдөн, саясий теория менен байланыш түзөт. Hobbes, Hume жана Kant аркылуу реалисттик адам түшүнүгү менен нормативдик демократиялык идеалдардын ортосундагы чыңалууну талкуулайт. Тексттин негизги мамилеси демократиядан баш тартуу эмес; тескерисинче, демократияны адамдын чыныгы жүрүм-турумун кыйла чынчыл эсепке алган институттар аркылуу кайра ойлонуу.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

Бул изилдөө формулаларга таянган техникалык макала эмес. Текстте түздөн-түз математикалык теңдемелердин сериясы жок. Бирок кибернетикадан келген негизги байланыш, айрыкча Ashbyнин “зарыл көп түрдүүлүк мыйзамы” аркылуу концептуалдык түрдө берилет. Бул мыйзамды жөнөкөй тил менен мындайча түшүндүрүүгө болот: башкаруу системасы өзү башкарган чөйрөнүн татаалдыгына жооп бере ала тургандай жетиштүү көп түрдүүлүккө жана иштетүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болушу керек.

Төмөнкү көрсөтүү — тексттеги концептуалдык идеяны Verianla окурмандары үчүн жөнөкөйлөштүрүлгөн символдук баяндоо; PDFте дал ушул формада жазылган формула эмес.

Бул жерде V_control башкаруучу системанын көп түрдүүлүк жана жооп кайтаруу мүмкүнчүлүгүн, ал эми V_environment башкарылып жаткан чөйрөнүн татаалдыгын билдирет. Санариптик башкаруу жагынан мааниси мындай: эгер коом, платформалар, маалымат агымдары жана колдонуучу жүрүм-туруму өтө тез татаалдашса, аларды башкара турган институттар, колдонуучулар жана демократиялык механизмдер да жок дегенде ошончолук татаал жоопторду жарата алышы керек.

Изилдөө “governability gap” деп атаган башкарылуучулук ажырымы да ушул байланыш менен түшүндүрүлөт. Башкарылган системанын татаалдыгы аны башкара турган когнитивдик жана институционалдык мүмкүнчүлүктөн ашканда, система күтүлбөгөн натыйжаларды чыгара баштайт.

Бул да редакциялык жөнөкөйлөштүрүү. Мааниси мындай: санариптик платформалар тездеткен маалымат агымынын, кайтарым байланыш циклинин жана социалдык жүрүм-турумдун татаалдыгы жарандар, институттар жана демократиялык долбоорлор иштете ала турган мүмкүнчүлүктөн ашса, система демократиялык убадалардан алыстайт.

Платформалардын иштөө логикасын да кайтарым байланыш цикли менен кыскача көрсөтүүгө болот:

Бул цикл платформалар адам жүрүм-турумун жөн гана байкабай турганын, өлчөнгөн жүрүм-турумга жараша чөйрөнү өзгөртүп, кийинки жүрүм-турумду кайра калыптандырарын түшүндүрөт. Ошондуктан платформалар демократиялык санариптик долбоорлорго караганда натыйжалуураак болуп калат: алар рационалдуу жаранга кайрылбастан, чыныгы адамдын көңүл, ачуулануу, таандыктык, жактырылууга умтулуу жана жаңылык издөө сыяктуу механизмдери менен иштейт.

График, таблица жана схеманын негизги билдирүүсү

Изилдөөдө классикалык маанидеги чоң график, эксперименттик таблица же статистикалык сүрөт жок. Анын ордуна текст тарыхый жана концептуалдык агымды түзөт. Бул агым үч негизги катмардан турат.

Биринчи катмар — санариптик утопиялык толкундар. Кибернетикалык социализм, электрондук демократия, Web 2.0, социалдык тармактар жана DAO башкаруусу ар башка идеологиялык шарттарда жаралганы менен, жалпы бир божомолду бөлүшөт: маалыматка жеткен жана тышкы тоскоолдуктардан бошонгон адамдар рационалдуу түрдө өзүн өзү уюштурат.

Экинчи катмар — адамдын чыныгы архитектурасы. Адам акылы чексиз маалымат иштете алган бейтарап эсептегич эмес. Көңүл чектелген, чечимдер интуитивдүү жолдор менен кабыл алынат, топтук таандыктык баалоого таасир этет, эмоциялар саясий мамилени калыптандырат жана татаалдык өскөн сайын адамдар көп учурда жөнөкөйлөштүрүүчү белгилерге таянат.

Үчүнчү катмар — платформалардын ийгилиги. Платформалар санариптик утопиялар көз жаздымда калтырган ушул чыныгы адам архитектурасын абдан жакшы пайдаланат. Алар жүрүм-турум маалыматтарын чогултат, кайтарым байланыш циклдерин түзөт, көңүлдү өлчөйт, мазмун агымын өзгөртөт жана колдонуучунун жүрүм-турумун кайра калыптандырат. Ошондуктан платформалар демократиялык долбоорлордон натыйжалуураак көрүнөт; себеби алар идеалдуу жаран менен эмес, чыныгы биосоциалдык адам менен иштейт.

Эксперименттер кандай жүргүзүлгөн?

Бул изилдөө эксперименттик эмес. Анда лабораториялык эксперимент, сурамжылоо, талаа изилдөөсү же сандык моделдөө берилбейт. Анын ордуна теориялык салыштыруу жана концептуалдык талдоо жүргүзүлөт.

Автор адегенде санариптик утопизмдин ар кандай тарыхый мисалдарын карайт. Project Cybersyn, Калифорниялык идеология, электрондук демократия, Web 2.0, социалдык тармактар жана DAO башкаруусу бир эле маселенин айланасында бааланат. Бул мисалдарда технологиялар, акторлор жана саясий ниеттер ар башка болгону менен, окшош субъект модели кайталанат.

Андан соң бул субъект модели когнитивдик илим жана саясий теория менен салыштырылат. Herbert Simonдун чектелген рационалдуулук мамилеси, Kahnemanдын когнитивдик бир жактуулуктар боюнча эмгектери, Haidtтин моралдык интуиция жана топтук таандыктыкка басымы, Henrichтин батыштык-рационалдуу субъект универсалдуу адам тиби эмес деген талкуулары жана Tomaselloнун чакан топтук координацияга басымы аркылуу санариптик утопиялардын жетишсиз адам модели сындалат.

Акыркы этапта платформалар экинчи тартиптеги кибернетика түшүнүгү аркылуу чечмеленет. Платформалар колдонуучуга жөн гана курал бербейт; алар колдонуучунун маалымат чөйрөсүн, көңүл тартибин, өздүгүн калыптандыруу ыкмасын жана чечим кабыл алуу шарттарын өзгөртөт. Ошондуктан санариптик чөйрө пассивдүү курал эмес, адам жүрүм-турумун кайра түзгөн кайтарым байланыштуу система.

Натыйжалар эмнени көрсөтөт?

Изилдөөнүн биринчи жыйынтыгы — санариптик утопиялардын ийгиликсиздигин түзүмдүк жактан алдын ала болжолдоого мүмкүн болгон. Себеби бул долбоорлор адамдын чыныгы когнитивдик жана социалдык архитектурасын эмес, идеалдаштырылган рационалдуу субъектти негиз кылган.

Экинчи жыйынтык — платформалар санариптик утопияны жөн гана бузган эмес; анын адам моделиндеги жетишсиздикти ачыкка чыгарган. Платформалар рационалдуу жаранга кайрылуунун ордуна жүрүм-турумдук кайтарым байланыш, көңүл циклдери, социалдык жактыруу, ачуулануу, жаңылык издөө жана топтук иденттүүлүк сыяктуу чыныгы адам механизмдери менен иштейт. Ошондуктан алар натыйжалуураак болуп калат.

Үчүнчү жыйынтык — стандарттуу чечим сунуштары да ошол эле катаны кайталоо коркунучуна ээ. Платформаларды жөнгө салуу, санариптик сабаттуулук жана демократиялык долбоорлоо маанилүү болушу мүмкүн, бирок алар дагы эле “жакшыраак маалымат берилсе, жакшыраак куралдар долбоорлонсо, адамдар рационалдуураак жүрүм-турум көрсөтөт” деген божомолго таянса, түзүмдүк маселени толук чечпеши мүмкүн.

Төртүнчү жыйынтык — демократия менен реалисттик адам моделинин ортосунда оңой чечилбеген чыңалуу бар. Адам жүрүм-турумун толук реалисттик түрдө кароо кээде Hobbesчул мажбурлоочу тартип идеясына жакындашы мүмкүн. Ал эми толугу менен идеалдаштырылган адам модели реалдуу институттарда кайталанган ийгиликсиздиктерге алып келиши мүмкүн. Изилдөө ушул эки чектин ортосунда кыйла чынчыл институционалдык долбоорго муктаждык бар экенин жактайт.

Бул эмне үчүн маанилүү?

Бул изилдөө санариптик демократия талкуусуна маанилүү эскертүү киргизет: маселе начар платформаларда, жетишсиз жөнгө салууда же санариптик сабаттуулуктун төмөндүгүндө гана болбошу мүмкүн. Андан да терең маселе — системалар адамды кандай деп болжолдой турганында.

Эгер санариптик башкаруу системасы колдонуучуларды узун тексттерди окуй турган, татаал аргументтерди таразалай турган, манипуляцияга туруштук бере турган, топтук басымдан көз карандысыз ой жүгүртө турган жана туруктуу катыша турган адамдар катары долбоорлосо, анда ал чыныгы колдонуучу жүрүм-туруму менен кагылышышы мүмкүн. Бул кагылыш система жаман ниеттүү болбосо да пайда болушу мүмкүн.

Платформа демократиясы боюнча талкууда тексттин салымы мындай: платформалардын күчү алардын техникалык инфраструктурасынан гана эмес, чыныгы адам жүрүм-турумуна ыңгайлашканынан келип чыгат. Көңүл экономикасы, ачуулануу циклдери, иденттүүлүк жаңжалдары жана социалдык жактыруу механизмдери кокустук кошумча таасирлер эмес; платформалардын натыйжалуулугун күчөткөн кайтарым байланыштуу жүрүм-турум системалары.

Ошондуктан келечекте ден соолугу чың санариптик институттар долбоорлонсо, жакшыраак алгоритм же ачыгыраак платформа гана жетишсиз болушу мүмкүн. Адам көңүлүнүн чектелүүлүгү, когнитивдик чарчоо, эмоциялык реакциялар, топтук психология жана катышуудагы теңсиздик долбоорлоонун баштапкы чекитине коюлушу керек.

Көңүл бурула турган жагдайлар

Изилдөө теориялык жана сынчыл долбоор болгондуктан, эмпирикалык далил деңгээли чектелүү. Текст ар башка тарыхый мисалдардын ортосунда күчтүү концептуалдык байланыштарды курат, бирок бул байланыштардын ар бири өзүнчө тарыхый жана эмпирикалык жактан талкууланышы мүмкүн.

“Платформалар чыныгы адам менен иштейт, демократиялык санариптик долбоорлор идеалдуу адам менен иштейт” деген айырманы түшүндүрмө катары колдонууга болот, бирок аны ашыкча кескин окубоо керек. Платформалардын да ар башка долбоорлору, жөнгө салуу формалары жана колдонуу ыкмалары болушу мүмкүн. Демократиялык санариптик долбоорлор да толугу менен аңкоо эмес; айрымдары адам жүрүм-турумундагы чектөөлөрдү эсепке алууга аракет кылат.

Тексттеги адам модели боюнча сын демократия мүмкүн эмес дегенди билдирбейт. Тескерисинче, изилдөө демократияны туруктуу сактоо үчүн адам жана институттар тууралуу реалисттүүрөөк теория керек экенин жактайт.

Бул мазмун укуктук, мамлекеттик саясат же платформаларды жөнгө салуу боюнча кеңеш эмес. Санариптик башкаруу жана платформаларды жөнгө салуу сыяктуу маселелер боюнча реалдуу чечимдер өлкөнүн контекстин, укук системасын, сөз эркиндигин, атаандаштык түзүлүшүн, маалыматтарды коргоо принциптерин жана демократиялык өкүлчүлүк процесстерин эске алуу менен бааланышы керек.

Жыйынтык

“Санариптик утопиянын антропологиялык тузагы” деген сөз айкашы санариптик демократия долбоорлорунун адамды жаңылыш кабыл алуу маселесине ишарат кылат. Изилдөөгө ылайык, ийгиликсиздиктин себеби технологиянын туура эмес колдонулушунда гана эмес, адамдын чыныгы когнитивдик, эмоциялык жана социалдык түзүлүшүнүн долбоордон тышкары калтырылышында.

Санариптик утопиялар адамдарга маалымат жана байланыш берилсе, алар эркин, рационалдуу жана демократиялуу түрдө уюшулат деп болжолдогон. Ал эми платформалар адамдар чындыгында көңүлдү кантип бөлөрүн, кантип ачууланарын, жактырылууну кантип издей турганын, кантип топтолоорун жана кантип багытталышы мүмкүн экенин үйрөндү. Ошондуктан платформалар демократиялык долбоорлордон натыйжалуураак болуп калды; бирок бул натыйжалуулук демократиялык ийгилик эмес, көп учурда платформа демократиясынын кризиси.

Verianla үчүн бул изилдөө технология талкууларында көп учурда унутулган суроону борборго коёт: система долбоорлоодо биз кандай адамды болжолдойбуз? Эгер долбоорлонгон санариптик институт чыныгы адамдын чектелген көңүлүн, эмоциялык реакцияларын жана социалдык байланыштарын эсепке албаса, эң жакшы ниет менен түзүлгөн санариптик демократия долбоору да өз кризисин күчөтүшү мүмкүн.

Булак жана ыкма жөнүндө эскертүү

Бул макала Tatiana Arden тарабынан даярдалган “The Anthropological Trap of Digital Utopia: From Cybernetic Socialism to the Crisis of Platform Democracy” аттуу Working Paper – Draft 1.0 негизинде даярдалды. Изилдөө санариптик утопизм, платформа демократиясы, экинчи тартиптеги кибернетика, когнитивдик илим, саясий теория жана башкарылуучулук ажырымы түшүнүктөрү аркылуу теориялык талкуу жүргүзөт.

Бул мазмун сөзмө-сөз котормо эмес; изилдөөнүн негизги идеясы Verianlaнын жарыялоо багытына ылайык жөнөкөйлөштүрүлүп, өз алдынча кыргызча редакциялык макалага айландырылган.

Бул мазмун мамлекеттик саясат, укук же платформаларды жөнгө салуу боюнча кеңеш эмес. Санариптик башкарууга байланышкан бөлүмдөр каралып жаткан изилдөөнүн теориялык аргументтерин түшүнүктүү кылып берүү максатында сунушталды.