Ortak Ebeveyn Yetkisi Ebeveynliği Otomatik Olarak Geri Kazandırır mı?

Hayır. Ortak ebeveyn yetkisi ebeveynin hukuki statüsünü veya önemli kararlar üzerindeki yetkisini güçlendirebilir, ancak bu değişiklik çocuğun ebeveynle ne kadar yaşadığını, ne kadar zaman geçirdiğini, gündelik bakım görevlerini kimin üstlendiğini, bilgiye erişimi veya ilişkinin niteliğini otomatik olarak değiştirmez.

Çalışmanın çıkış noktası, “joint custody” ifadesinin farklı hukuk sistemlerinde ve araştırmalarda birbirinden farklı olgular için kullanılabilmesidir. Bazı bağlamlarda bu terim büyük kararlar üzerinde ortak yetkiyi, bazı çalışmalarda çocuğun gecelerinin belirli bir oranını her iki ebeveynde geçirmesini, bazılarında yaklaşık eşit ikameti, bazılarında ise yalnızca boşanma sonrasında ebeveyn statüsünün sürmesini anlatabilmektedir.

Bu kavramsal sıkıştırma, hukuki bir kuralın gerçek aile davranışının göstergesi olarak kullanılmasına yol açtığında politika değerlendirmelerini yanıltabilir. Bir ebeveyn okul, sağlık veya taşınma gibi temel kararlarda söz sahibi olabilir fakat çocuğun günlük okul hazırlığı, ulaşımı, sağlık takibi veya duygusal bakımına sınırlı ölçüde katılabilir. Bunun tersi de mümkündür: ebeveyn ciddi miktarda bakım emeği üstlenmesine rağmen bazı önemli hukuki kararlarda eşit yetkiye sahip olmayabilir.

Altı boyutlu çerçeve

Kaynaktaki Şekil 1 de aynı temel ilkeyi vurgulamaktadır: biçimsel yetki, ikamet ve zaman, fiilî bakım, karar katılımı, bilgiye erişim ve ilişkisel kalite ayrı ayrı raporlanmalı; hukuki statüden gündelik bakım düzeyi otomatik olarak çıkarılmamalıdır.

Üç farklı restorasyon biçimi

Statü restorasyonu, ebeveynin tanınmasını veya önemli kararlar üzerindeki hukuki yetkisini artırır. Bu değişiklik sembolik açıdan da önem taşıyabilir; ebeveynin çocuğun yaşamında resmen söz sahibi olduğunun tanınmasını sağlayabilir.

İşlevsel restorasyon, gündelik bakım, ebeveynle geçirilen zaman, bilgiye erişim veya karar süreçlerine fiilî katılım gibi davranışsal alanlarda gerçekleşen değişimi ifade eder. Çalışmanın ana kavramsal ayrımı, statü restorasyonunun işlevsel restorasyonu garanti etmediğidir.

Öznel restorasyon, ebeveynin yerinden edilmiş veya ebeveynliğinden koparılmış hissetmesinin azalması ve anlamlı bir ebeveyn kimliğini yeniden kurabilmesiyle ilgilidir. Bu boyut hukuki statüden veya zaman paylaşımından etkilenebilir, fakat onlara indirgenemez.

Ayrılık Sonrası Restorasyon Profili Neyi Gösterir?

Ayrılık sonrası restorasyon profili, ebeveynliğin tek bir toplam puanla ölçülmesi yerine yetki, ikamet, zaman, bakım, bilgi ve ilişki alanlarındaki durumu başlangıç ve takip noktalarında ayrı ayrı gösteren betimleyici bir vektördür; kaynak bu profili çocuğun refahını otomatik olarak yükselten bir “daha fazla katılım daha iyidir” endeksi olarak tanımlamamaktadır.

Çalışma profili şu biçimde ifade etmektedir:

\[ R=(\text{yetki},\ \text{ikamet},\ \text{zaman},\ \text{bakım},\ \text{bilgi},\ \text{ilişki}) \]

Bu gösterimde \(R\), altı alanın birlikte izlenmesini sağlayan kavramsal restorasyon profilidir. Kaynak bu bileşenler için tek bir sayısal ölçek veya ağırlıklandırma formülü önermemektedir. Dolayısıyla ifade matematiksel bir refah fonksiyonu değil, ölçülmesi gereken alanların vektörel olarak temsilidir.

Başlangıç ve takip profilleri karşılaştırıldığında, örneğin bir ebeveynin hukuki karar yetkisinin arttığı fakat hafta içi bakım görevlerinin değişmediği görülebilir. Başka bir durumda ebeveynin düzenli bakım süresi artabilir ancak okul veya sağlık bilgilerine erişimi aynı ölçüde artmayabilir. Çalışmanın önerdiği analitik kazanç tam olarak bu ayrışmayı görünür hâle getirmektir.

İstenen ve erişilebilir ebeveyn katılımı arasındaki fark

Yazar ayrıca restorasyon profilinin ebeveynin istediği katılım düzeyiyle karşılaştırılmasını önermektedir. Böylece genel bir “ebeveynlik kaybı” yerine alan bazlı açıklar tanımlanabilir. Örneğin zaman açığı küçükken bilgiye erişim açığı büyük olabilir veya hukuki statü eşitlenmiş olmasına rağmen bakım katılımı arzu edilen düzeyin altında kalabilir.

Ancak bu yaklaşım ebeveynin arzu ettiği katılım düzeyini otomatik olarak çocuğun yararıyla eşitlemez. Çalışma özellikle güvenlik, istismar, zorlayıcı kontrol, çocuğun tercihi, yaş, coğrafi mesafe, engellilik ve ebeveyn kapasitesi gibi etkenlerin bazı alanlarda asimetrik düzenlemeleri haklı kılabileceğini belirtmektedir. Ebeveynin öznel olarak “yeniden ebeveyn hissetmesi”, çocuğun istikrarının önüne geçirilemez.

Karşılaştırmalı Avrupa verileri ne gösteriyor?

Çalışma, Hakovirta ve çalışma arkadaşlarının 2021 EU-SILC modülünü kullanarak 17 Avrupa ülkesindeki ayrılmış ailelerin çocuklarını sınıflandırdığı sonuçları aktarmaktadır. Bu sınıflandırmada çocukların %12,5'i eşit ortak fiziksel bakım, %8,2'si eşit olmayan ortak fiziksel bakım ve %79,3'ü tek ebeveyn ağırlıklı fiziksel bakım düzeninde yer almaktadır.

Claessens ve Mortelmans'ın daha sonraki bir EU-SILC sürümüne dayanan analizinde ortak fiziksel bakım oranı İsveç için %53,7, Danimarka için %39,9 ve Polonya için %2,3 olarak aktarılmaktadır. Kaynağın önemli uyarısı, bu oranların ortak hukuki ebeveyn yetkisi oranı olmadığı ve paylaşımlı fiziksel düzen içindeki bütün ailelerde bakımın eşit olduğu anlamına gelmediğidir.

Çalışmada aktarılan ABD boşanma kohortu verileri de ortak fiziksel bakımın yaklaşık olarak 1985 öncesinde %13 düzeyinden 2010-2014 döneminde %34'e çıktığını göstermektedir. Ancak eyalet mevzuatı ve uygulamadaki farklılıklar nedeniyle bu ulusal eğilim tek tip bir hukuki rejimin sonucu olarak yorumlanamaz.

Hukuk sistemleri neden dikkatli karşılaştırılmalıdır?

Makale Kanada, İngiltere ve Galler, Avustralya ve Japonya örneklerini hukuki kategori ayrımının önemini göstermek için kullanmaktadır. Temel amaç bu sistemlerin birbirine eşdeğer olduğunu ileri sürmek değil; ebeveyn yetkisi, karar verme sorumluluğu, ikamet, bakım zamanı ve çocuğun günlük bakım düzeninin ayrı hukuki veya pratik kategoriler olabileceğini göstermektir.

Bu nedenle bir ülkede “ortak ebeveyn yetkisi” kuralının bulunması, çocuğun iki ev arasında eşit zaman geçirdiği veya bakım emeğinin eşit paylaşıldığı şeklinde yorumlanamaz.

Çalışma tasarımı

Bu çalışma deney, klinik araştırma, saha müdahalesi veya yeni bir veri seti analizi değildir. Kaynak kendisini kavramsal bir makale olarak tanımlamakta ve aile çalışmaları, aile hukuku ile psikolojiyi bir araya getiren karşılaştırmalı bir boyutsal çerçeve önermektedir.

Yöntemsel yapı üç katmandan oluşmaktadır: önce “ortak velayet” olarak sıkıştırılan kavramlar ayrıştırılmakta; ardından mevcut Avrupa, ABD ve ebeveyn katılımı literatüründen seçilmiş bulgular bu ayrımın neden gerekli olduğunu göstermek için kullanılmakta; son olarak altı boyutlu restorasyon profili ve gelecekte test edilmek üzere altı önerme geliştirilmektedir.

Temel kavramsal önerme

Makalenin temel sonuç cümlesi şudur: hukuki ebeveynlik, paylaşımlı ikamet ve fiilen yerine getirilen bakım birbirleriyle ilişkili olabilir, fakat aynı değişken değildir. Ortak ebeveyn yetkisi ebeveynliğin bir bölümünü geri kazandırabilir; hangi bölümün değiştiğini ancak boyutları ayrı ayrı inceleyen bir profil gösterebilir.

Kaynakta sunulan altı araştırma önermesi

1. P1: Ortak ebeveyn yetkisinin karar statüsünü, ikamet veya bakım zamanından daha güvenilir biçimde öngörmesi beklenmektedir.
2. P2: Hukuki yetki ile işlevsel bakım arasındaki ilişkinin eş-ebeveynlik kalitesi, coğrafi yakınlık, çalışma esnekliği ve hukuki düzenlemenin uygulanabilirliği tarafından değiştirileceği öne sürülmektedir.
3. P3: Alan bazında istenen ve mevcut katılım arasındaki açıkların, öznel restorasyonu yalnızca hukuki statüden daha iyi açıklayabileceği öne sürülmektedir.
4. P4: Ülkeler arasındaki paylaşımlı ikamet farklılıklarının yalnızca hukukla değil; kurumlar, sosyoekonomik seçilim ve toplumsal normlarla birlikte açıklanacağı öne sürülmektedir.
5. P5: Bilgiye erişimin zaman bakımından düşük yoğunluklu olsa bile ebeveynlik restorasyonu açısından yüksek öneme sahip bir alan olabileceği öne sürülmektedir.
6. P6: Çocuk sonuçlarının yalnızca zaman veya ikamet paylaşımına değil, bakım kalitesine ve çatışmaya maruz kalma düzeyine de bağlı olacağı öne sürülmektedir.

Bu altı madde kaynak tarafından doğrulanmış deneysel sonuçlar değil, gelecekteki araştırmaların sınayabileceği önerme niteliğindedir.

Paylaşımlı Fiziksel Bakımda Daha İyi Çocuk Sonuçları Nedenselliği Kanıtlar mı?

Hayır. Çalışmada aktarılan literatürde paylaşımlı fiziksel bakım düzenindeki çocukların bazı ortalama sonuçlarının tek ebeveyn ağırlıklı fiziksel bakım gruplarından daha iyi görünebildiği belirtilmektedir; ancak ailelerin bu düzenlemelere rastgele dağılmaması nedeniyle gözlenen farklar ortak fiziksel bakımın tek başına nedensel etkisi olarak yorumlanamaz.

Seçilim problemi

Paylaşımlı fiziksel bakım; maddi kaynakları daha güçlü, birbirine coğrafi olarak yakın yaşayan, çalışma programları uyumlu, ayrılık öncesinde her iki ebeveynin de aktif olduğu ve iletişimin daha işlevsel olduğu ailelerde daha sık görülebilir. Dolayısıyla iki bakım düzenini doğrudan karşılaştırmak, başlangıçta zaten farklı olan aile özelliklerinin etkisini ortak bakım düzenlemesinin etkisiyle karıştırabilir.

Kaynak bu nedenle doğru karşı-olgusal sorunun “ulusal ortalamada hangi düzen daha iyi?” olmadığını; belirli bir çocuk için gerçekten uygulanabilir alternatif düzenlerin karşılaştırılması gerektiğini savunmaktadır.

Temas sıklığı ile ebeveynlik kalitesi aynı şey değildir

Çalışmanın aktardığı Adamsons ve Johnson (2013) meta-analizinde, birlikte yaşamayan babaların çocuklarıyla ilişkilerinde niteliksel katılım ve otoritatif ebeveynlik davranışlarının çocuk iyilik hâliyle yalnızca temas sıklığından daha tutarlı biçimde ilişkili olduğu belirtilmektedir.

Bu sonuç “zamanın önemsiz” olduğu anlamına gelmez. Çalışma, zamanın anlamının bakım kalitesi, ebeveynler arası çatışmaya maruz kalma, çocuğun gelişim dönemine uygunluk ve ilişkinin sürekliliği gibi bağlamsal unsurlara bağlı olduğunu vurgulamaktadır.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Hukuki ebeveyn yetkisi ile fiziksel bakım aynı kavram değildir.
• Paylaşımlı fiziksel bakımın yaygınlığı ülkeler arasında önemli ölçüde farklılaşmaktadır.
• Geceleme sayısı gündüz bakımı, koordinasyon ve zihinsel bakım yükünün tamamını ölçmez.
• İlişkinin ve ebeveyn katılımının niteliği, yalnız temas sıklığından daha fazla bilgi sağlayabilir.
• Paylaşımlı bakım ile çocuk sonuçları arasındaki gözlemsel karşılaştırmalarda seçilim dikkate alınmalıdır.
• Ebeveynlik restorasyonunun farklı alanları ayrı ayrı raporlanmalıdır.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• Ortak ebeveyn yetkisinin otomatik olarak eşit ikamet oluşturduğu sonucu desteklenmemektedir.
• Eşit ikametin otomatik olarak eşit bakım emeği anlamına geldiği sonucu desteklenmemektedir.
• Daha fazla ebeveyn zamanı her çocuk ve her aile için otomatik olarak daha iyi kabul edilmemektedir.
• Paylaşımlı fiziksel bakımın daha iyi çocuk sonuçlarına doğrudan neden olduğu gösterilmemiştir.
• Her ülkede aynı ebeveynlik düzeninin uygulanması gerektiği ileri sürülmemektedir.
• Bir ebeveynin öznel restorasyonunun çocuğun güvenliği veya istikrarının önüne geçmesi gerektiği savunulmamaktadır.

Politika ve araştırma açısından önerilen ölçüm yaklaşımı

Kaynak, idari verilerin yalnız mahkeme kararlarını veya hukuki statüyü kaydetmekle yetinmemesi gerektiğini savunmaktadır. Gelecekteki çalışmaların hukuki kararları zaman kullanımı günlükleri, okul ve sağlık süreçlerine katılım verileri ve uzunlamasına anketlerle ilişkilendirmesi önerilmektedir.

Ülkeler arası karşılaştırmalarda paylaşımlı bakım için kullanılan eşiklerin uyumlaştırılması ve farklı tanımlar altında sonuçların ne kadar değiştiğini gösteren duyarlılık analizlerinin yayımlanması önerilmektedir.

Politikaların da hedeflerini açık biçimde belirtmesi gerektiği savunulmaktadır. Bir reformun hedefi hukuki eşitlik, fiilî bakım katılımı, öngörülebilirlik, çocuk-ebeveyn ilişkisini destekleme veya çatışmayı azaltma olabilir. Bir reform bu hedeflerden birinde başarılı olurken başka bir hedefte başarısız olabilir.

Sınırlılıklar

Yazar, altı boyutlu çerçevenin mali katkıyı, geniş aile ve akrabalık ilişkilerini veya kültürel tanınmayı doğrudan içermediğini belirtmektedir. Ayrıca aynı aile hakkında ebeveynlerin ve çocukların değerlendirmeleri birbirinden farklı olabilir.

Ülkeler arası oranlar kullanılan anket, tanım ve eşiklere bağlıdır. Gecelerin sayılması gündüz bakımını, planlama emeğini veya ebeveynler arasındaki koordinasyonu eksik temsil edebilir.

En önemli yöntemsel sınırlılık, çalışma içinde de “zayıf kanıt” alanı olarak belirtilen konudur: hukuki reformların günlük ebeveyn bakımını ne ölçüde nedensel olarak değiştirdiğine ilişkin uyumlaştırılmış karşılaştırmalı kanıt sınırlıdır.