Bu tədqiqat cəza hüququ nəzəriyyəsi, hüquq fəlsəfəsi, əxlaq fəlsəfəsi və cəzalandırmanın etik legitimliyi sahələrinin kəsişməsində yer alan akademik hüquq məqaləsidir. Mətn dövlətin cinayət törətmiş şəxsə niyə zərər və ya yük tətbiq edə biləcəyini müzakirə edir. Buradakı “zərər” gündəlik qisas mənasında deyil; həbs, azadlıqdan məhrumetmə, ağır sanksiya və ya hüquqi yük kimi dövlət tərəfindən tətbiq olunan cəza mənasındadır.

Məqalənin əsas sualı budur: Dövlət vətəndaşlarını qorumaq və onların xeyrinə fəaliyyət göstərmək üçün mövcud hesab edilirsə, cinayət törətmiş vətəndaşa niyə şüurlu şəkildə zərər verə bilər? Bu sual xüsusilə cəza fəlsəfəsi baxımından vacibdir; çünki eyni hərəkət fərdi şəxs tərəfindən edildikdə ədalətsizlik kimi göründüyü halda, dövlət tərəfindən qanuni proses və məhkəmə qərarından sonra tətbiq edildikdə çox vaxt “cəza” kimi qəbul olunur.

Müəllif ənənəvi iki cəza əsaslandırmasının kifayət etmədiyini müdafiə edir. Utilitarizm cəzanı ümumi ictimai faydanı artırdığı üçün əsaslandırır; lakin nəzəri olaraq günahsız bir şəxsin cəzalandırılmasına yol aça bilər. Haqq edilmiş cəza mənasındakı retributivizm isə cəzalandırma intuisiyalarına söykənir; lakin güclü emosiyaların əxlaqi həqiqətlərə niyə etibarlı çıxış verdiyini kifayət qədər izah etmir.

Məqalənin orijinal töhfəsi cəzanı “disavowal”, yəni cəmiyyətin ağır cinayəti öz dəyərlərindən açıq şəkildə kənarlaşdırması kimi şərh etməsidir. Buna görə ağır cinayət yetərincə güclü şəkildə rədd edilməzsə, ağlabatan müşahidəçi cəmiyyətin bu cinayəti öz dəyərləri ilə uyğun hesab etdiyini düşünə bilər. Müəllifin əsas iddiası budur ki, ağır cinayətlərdə bu dərəcədə güclü rədd yalnız cinayəti törədən şəxsin cəzalandırılması ilə mümkündür.

Bu məzmun hüquqi məsləhət deyil. Cəza hüququ, cinayət, cəza, təqsirkarın hüquqları, zərərçəkmişin hüquqları və dövlətin cəzalandırma səlahiyyəti ölkədən ölkəyə və konkret hadisəyə görə dəyişir. Buradakı məqsəd tədqiqatın akademik arqumentini sadə və qərəzsiz şəkildə izah etməkdir.

Məqalə cəzanın niyə etik baxımdan icazəli sayıla biləcəyini yenidən düşünməyə çağırır. Qonşunuz səhv etdiyinizi əsas gətirərək sizi bir il kiçik otaqda kilidləsə, böyük ehtimalla bunu ədalətsizlik adlandırarıq. Lakin eyni vəziyyət məhkəmə qərarı və qanuni prosesdən sonra dövlət əməkdaşı tərəfindən tətbiq edilərsə, insanların çoxu bunu cəza kimi qəbul edir. Müəllif bu qəbulun sadəcə vərdişdən ibarət olub-olmadığını sorğulayır.

Tədqiqat cəzanın ənənəvi iki əsaslandırmasını qeyri-kafi hesab edir. Utilitar əsaslandırmaya görə cəza cəmiyyətin ümumi faydasını artırdığı üçün legitimdir. Lakin bu məntiq bəzi ifrat ssenarilərdə hətta günahsız şəxsin cəzalandırılmasını qəbul edilə bilən hala gətirə bilər. Retributivist əsaslandırmaya görə isə təqsirkar törətdiyi cinayətə görə cəzanı haqq edir. Ancaq bu yanaşma çox vaxt güclü cəzalandırma hisslərinə söykənir və emosiyaların niyə etibarlı əxlaqi bələdçi olduğu kifayət qədər göstərilmir.

Müəllif daha sonra ekspressiv cəza nəzəriyyələrinə keçir. Ekspressiv nəzəriyyəyə görə cəza cəmiyyətin cinayəti qınamasıdır. Lakin mövcud ekspressiv nəzəriyyələr iki güclü etirazla üzləşir. Birincisi, ağır cinayətlərin niyə mütləq qınanmalı olmasıdır. İkincisi isə cinayət qınanacaqsa, bunun niyə məhz cəza yolu ilə edilməli olmasıdır.

Məqalənin təklif etdiyi yeni yanaşma cəzanı “qınama yolu ilə rədd etmə” kimi düşünür. Ağır cinayətlər cəmiyyətin həyat, azadlıq, mülkiyyət və insan ləyaqəti kimi əsas dəyərləri ilə uyğun gəlmir. Cəmiyyət bu cinayətləri yetərincə güclü şəkildə rədd etməzsə, kənardan baxan ağlabatan şəxs cəmiyyətin əslində bu cinayətlərə laqeyd qaldığını və ya onları dolayı şəkildə qəbul etdiyini düşünə bilər. Müəllifə görə ağır cinayətlərdə belə yetərli rəddin ən güclü forması təqsirkarın cəzalandırılmasıdır.

Problem Nədir?

Cəza əxlaqi baxımdan izah tələb edən bir praktikadır. Çünki dövlət cəza verərkən bir şəxsə şüurlu şəkildə zərər və ya yük tətbiq edir. Həbs azadlığı məhdudlaşdırır; pul cəzası əmlakı azaldır; bəzi sanksiyalar şəxsin sosial həyatına, bədəninə, psixologiyasına və ya gələcəyinə təsir göstərə bilər. Normal halda bir şəxsə zərər vermək yanlışdırsa, dövlətin bunu niyə edə bildiyi ayrıca əsaslandırılmalıdır.

Utilitar yanaşma bu suala nəticələr üzərindən cavab verir. Cəza gələcək cinayətləri azaldırsa, ictimai təhlükəsizliyi artırırsa, insanların qorxusunu azaldırsa və ya ümumi rifahı yüksəldirsə, legitim sayıla bilər. Lakin müəllif bu yanaşmanın əsas zəifliyinə diqqət çəkir: Əgər ümumi faydanı artıracaqsa, günahsız şəxsin cəzalandırılması belə nəzəri olaraq haqlı sayıla bilər. Bu, hüquq və əxlaq anlayışlarının çoxu üçün qəbuledilməz nəticədir.

Haqq edilmiş cəza mənasındakı retributivizm isə təqsirkarın etdiyi yanlış hərəkətə görə cəzanı haqq etdiyini bildirir. Ağır cinayət nümunələri qarşısında bir çox insan güclü cəzalandırma intuisiyaları yaşaya bilər. Lakin müəllif bu hisslərin öz-özlüyündə kifayət qədər əsaslandırma olmadığını qeyd edir. İnsanlar qəzəb, şok, ikrah və ya qisas hissi ilə sonradan yanlış hesab edəcəkləri qərarlar verə bilərlər. Buna görə “belə hiss edirik” demək cəzanın etik legitimliyini təkbaşına qurmur.

Ekspressiv cəza nəzəriyyələri daha incə izah təklif edir. Bu yanaşmaya görə cəza yalnız çəkindirmə və ya qisas deyil; cəmiyyətin cinayəti ictimai şəkildə qınamasıdır. Lakin burada da iki sual yaranır. Birincisi, ağır cinayətlərin niyə mütləq qınanmalı olmasıdır. İkincisi isə qınamanın söz, simvol, etiraz, kompensasiya, uzaqlaşdırma və ya başqa üsullarla deyil, niyə məhz cinayəti törədən şəxsin cəzalandırılması ilə həyata keçirilməli olmasıdır.

Məqalənin əsas problemi bu iki etirazı həll etməkdir. Müəllif cinayəti yalnız zərərçəkmişin statusuna hücum və ya normanın pozulması kimi deyil, cəmiyyətin əsas dəyərlərini kənardan oxuna bilən hala gətirən bir sınaq kimi görür. Cəmiyyətin reaksiyası onun əslində nəyə dəyər verdiyini göstərir. Buna görə cəza müzakirəsi yalnız təqsirkarla deyil, cəmiyyətin özünü necə müəyyənləşdirməsi ilə də bağlıdır.

Metod Nə Təklif Edir?

Tədqiqat eksperimental hüquq araşdırması deyil. Sorğu, statistik model, sahə işi və ya məhkəmə qərarları üzrə verilənlər bazası təhlili təqdim etmir. Metod hüquq fəlsəfəsi və əxlaq fəlsəfəsi daxilində konseptual arqument qurmaqdan ibarətdir.

Birinci mərhələdə müəllif iki ənənəvi cəza əsaslandırmasını araşdırır: utilitarizm və haqq edilmiş cəza əsaslı retributivizm. Utilitarizm cəzanın ümumi faydanı artırmasını mərkəzə qoyur. Retributivizm isə təqsirkarın haqq etdiyi cəzaya fokuslanır. Müəllif hər iki yanaşmanın ciddi fəlsəfi problemlər daşıdığını müdafiə edir.

İkinci mərhələdə ekspressiv cəza nəzəriyyələri qiymətləndirilir. Igor Primoratz, Antony Duff, Jean Hampton və Joshua Kleinfeld kimi mütəfəkkirlərin yanaşmaları müzakirə olunur. Bu nəzəriyyələr ümumilikdə cəzanın qınama, ünsiyyət, statusun bərpası və ya normanın yenidən təsdiqlənməsi funksiyasını daşıdığını müdafiə edir. Müəllif bu yanaşmaların iki etiraza yetərincə cavab vermədiyini irəli sürür: qınamanın zəruriliyi və cəzanın bənzərsizliyi.

Üçüncü mərhələdə müəllif öz yanaşmasını inkişaf etdirir: condemnation as disavowal. Bu ifadə Azərbaycan dilində “rədd etmə kimi qınama” və ya “öz dəyərlərindən açıq şəkildə ayırma kimi qınama” şəklində başa düşülə bilər. Burada cəmiyyət ağır cinayətə “bu, bizim dəyərlərimizlə uyğun gəlmir” deyərək ictimai və güclü məsafə qoyur.

Dördüncü mərhələdə müəllif alternativ reaksiyaları ayrı-ayrılıqda araşdırır. Yalnız şifahi qınama, simvolik qınama, istintaq, sübut standartı, psixiatrik qiymətləndirmə, etiraz, günahsız şəxsin cəzalandırılması, kompensasiya, yalnız zərərsizləşdirmə və yalnız uzaqlaşdırma kimi seçimlərin ağır cinayətləri yetərincə güclü rədd etməyə kifayət etmədiyini müdafiə edir. Bu müqayisənin sonunda təqsirkarın cəzalandırılmasının ağır cinayətlərdə yetərli rəddin yeganə uyğun forması olduğu nəticəsinə gəlir.

Formullar Nəyi Göstərir?

Bu tədqiqatda riyazi formul yoxdur. Mətn hüquq fəlsəfəsi və əxlaq nəzəriyyəsi üzərindən konseptual arqument qurur. Aşağıdakı MathJax blokları məqalədəki orijinal riyazi formullar deyil; tədqiqatın əsas məntiqini sadə və izlənə bilən şəkildə göstərmək üçün hazırlanmış konseptual sxemlərdir.

Bu sxem tədqiqatda istifadə olunan əsas cəza anlayışını sadələşdirir. Cəza təsadüfi zərərvermə deyil; səlahiyyətli qurumun şəxsin yanlış hərəkət etdiyini əsas götürərək ona sanksiya tətbiq etməsidir.

Məqalənin əsas problemi budur. Dövlət vətəndaşlarına fayda vermək üçün mövcud hesab edilirsə, onlara zərər verdiyi cəza praktikası ayrıca əsaslandırılmalıdır.

Utilitar baxışda cəza ümumi faydanı artırdığı müddətdə legitim sayılır. Lakin müəllifin tənqidinə görə bu məntiq, günahsız şəxsi cəzalandırmaq cəmiyyətin ümumi faydasını artıracaqsa, nəzəri olaraq bunu da legitim saya bilər. Problem fərdin başqalarının xeyri üçün sadəcə vasitəyə çevrilməsidir.

Bu yanaşmada cəza nəticələrinə görə deyil, təqsirkarın törətdiyi cinayətə görə haqq edilir. Müəllifin etirazı budur ki, bu baxış çox vaxt güclü cəzalandırma hisslərinə söykənir və həmin hisslərin əxlaqi doğrunu niyə göstərdiyi kifayət qədər izah edilmir.

Ekspressiv nəzəriyyəyə görə cəza cəmiyyətin ağır cinayəti qınama formasıdır. Lakin müəllif mövcud ekspressiv nəzəriyyələrin iki suala yetərincə cavab vermədiyini müdafiə edir: Cinayət niyə mütləq qınanmalıdır və qınama niyə mütləq cəza yolu ilə həyata keçirilməlidir?

Bu ifadə məqalənin orijinal dəyər anlayışını göstərir. Cəmiyyətin dəyərləri yalnız rəsmi bəyanatlardan anlaşılmır. Cəmiyyətin əslində nəyə dəyər verdiyi üzvlərinin və qurumlarının necə davrandığına baxılaraq çıxarılır.

Müəllifin əsas arqumenti burada cəmlənir. Əgər bir şəxs ağır cinayətə görə məhkum edilir və cəmiyyət bunu yetərincə güclü şəkildə qınamırsa, ağlabatan müşahidəçi cəmiyyətin həmin cinayətə laqeyd qaldığını və ya onu öz dəyərləri ilə uyğun hesab etdiyini düşünə bilər.

Disavowal yalnız narazılıq bildirmək deyil. Cəmiyyətin ağır cinayəti öz dəyərlərindən açıq şəkildə ayırmasıdır. Azərbaycan dilində “rədd etmə”, “öz dəyərlərindən kənarlaşdırma” və ya “ictimai dəyərlərdən açıq ayrılma” kimi başa düşülə bilər.

Müəllif qınamanın sadəcə deyilməsini kifayət hesab etmir. Qınama cinayətin cəmiyyətin dəyərləri ilə uyğun olmadığını göstərəcək qədər güclü, inandırıcı və ictimai olmalıdır.

Məqalənin yekun nəticəsi budur. Müəllif ağır cinayətlərdə yalnız söz, simvol, etiraz, kompensasiya, uzaqlaşdırma və ya zərərsizləşdirmənin kifayət etməyəcəyini; yetərincə güclü rəddin yalnız təqsirkarın cəzalandırılması ilə qurula biləcəyini müdafiə edir.

Qrafik, Cədvəl və Sxemlərin Əsas Mesajı

Tədqiqatda klassik mənada kəmiyyət qrafiki və ya məlumat cədvəli yoxdur. Lakin mətn cəzanın əsaslandırılmasını mərhələli konseptual sxem kimi qurur. Birinci sxem ənənəvi əsaslandırmalardan başlayır: utilitarizm və retributivizm. Utilitarizm nəticələrə, retributivizm haqq edilmiş cəzaya fokuslanır. Müəllif hər iki yanaşmanın cəzanın etik legitimliyini tam qura bilmədiyini müdafiə edir.

İkinci konseptual sxem ekspressiv cəza nəzəriyyələridir. Bu nəzəriyyələr cəzanın mesaj verdiyini bildirir: cəmiyyət cinayəti qınayır, zərərçəkmişin dəyərini təsdiqləyir, normanı yenidən qurur və ya təqsirkarın üstünlük iddiasını rədd edir. Lakin müəllif bu nəzəriyyələrin cinayətlərin niyə mütləq qınanmalı olduğunu və həmin qınamanın niyə cəza yolu ilə edilməli olduğunu kifayət qədər izah etmədiyini qeyd edir.

Üçüncü əsas sxem “cəmiyyətin dəyərləri davranışdan anlaşılır” fikridir. Cəmiyyət həyatı dəyərli saydığını deyə bilər; lakin həyatın ağır şəkildə pozulmasına laqeyd qalırsa, bu bəyan inandırıcılığını itirir. Buna görə cəzalandırma müzakirəsi yalnız təqsirkarın nəyi haqq etməsi ilə deyil, cəmiyyətin hansı dəyərləri həqiqətən daşıması ilə bağlıdır.

Dördüncü sxem alternativ reaksiyaların qeyri-kafiliyini göstərir. Şifahi qınama çox asandır. Simvolik qınama ağır cinayətlər qarşısında kifayət qədər güclü deyil. İstintaq və sübut standartı qınama deyil, prosessual təminatdır. Etiraz səmimi və xərc tələb edən ola bilər; lakin ağır cinayətlər qarşısında cəmiyyətin rəsmi və yetərli rəddini əvəz etmir. Kompensasiya zərərçəkmişə fayda verə bilər; lakin həyat kimi əsas dəyərlərin pozulmasında rəddin ağırlığını daşımaqda qeyri-kafi qala bilər. Yalnız zərərsizləşdirmə və ya uzaqlaşdırma isə cinayəti qınamaqdan çox təhlükəsizliyi təmin etməyə yönəlir.

Son sxem təqsirkarın cəzalandırılmasıdır. Müəllifə görə ağır cinayətlərdə cəmiyyətin “bu hərəkət bizim dəyərlərimizlə uyğun deyil” mesajını yetərincə güclü verə bilməsi üçün sanksiya cinayəti törətmiş şəxsə yönəlməlidir. Beləliklə cəmiyyət həm cinayəti rədd edir, həm də əsas dəyərlərinə bağlılığını görünən edir.

Təcrübələr Necə Aparılıb?

Bu məqalədə laboratoriya təcrübəsi, sorğu, sahə işi və ya statistik məlumat təhlili aparılmır. Tədqiqat cəza hüququnun fəlsəfi əsaslandırılması üzrə normativ və konseptual arqument təqdim edir.

Müəllif əvvəlcə düşüncə təcrübəsi ilə başlayır. Qonşunun sizi bir il otaqda kilidləməsi ilə dövlətin qanuni prosesdən sonra sizi həbs etməsi müqayisə olunur. Bu düşüncə təcrübəsi cəzanın niyə adi və qəbul edilə bilən göründüyünü sorğulamaq üçün istifadə edilir.

Daha sonra ənənəvi cəza əsaslandırmaları araşdırılır. Utilitarizm ümumi fayda üzərindən izah olunur və günahsız şəxsin cəzalandırılması etirazı ilə tənqid edilir. Retributivizm isə güclü cəzalandırma hisslərinə söykəndiyi üçün qeyri-kafi hesab olunur.

Üçüncü mərhələdə ekspressiv cəza nəzəriyyələri qiymətləndirilir. Primoratz, Duff, Hampton və Kleinfeldin yanaşmaları ayrı-ayrılıqda müzakirə olunur. Primoratzın cəzanın qınama üçün zəruri olması iddiası, Duffın cəzanın kommunikativ və islahedici funksiyası, Hamptonun zərərçəkmişin dəyərini bərpa etmə yanaşması və Kleinfeldin normativ nizamı yenidən qurma baxışı tənqid edilir.

Dördüncü mərhələdə müəllif öz nəzəriyyəsini qurur. Cəmiyyətin əsas dəyərləri üzvlərinin və qurumlarının davranışları əsasında anlaşılır. Ağır cinayətlər bu dəyərləri sınağa çəkir. Cəmiyyət ağır cinayəti yetərincə güclü şəkildə rədd etməzsə, həmin cinayətə laqeyd qaldığı və ya onu öz dəyərləri ilə uyğun gördüyü düşünülə bilər.

Son mərhələdə alternativ reaksiyalar sınaqdan keçirilir. Müəllif şifahi və simvolik qınamanı, yalnız prosessual tədbirləri, etirazı, günahsız şəxsin cəzalandırılmasını, kompensasiyanı, zərərsizləşdirməni və uzaqlaşdırmanı ayrı-ayrılıqda qiymətləndirir. Hər birinin ağır cinayətlər qarşısında niyə qeyri-kafi qaldığını izah edərək təqsirkarın cəzalandırılmasının bənzərsiz rolunu müdafiə edir.

Nəticələr Nəyi Göstərir?

Tədqiqatın birinci nəticəsi cəzanın ənənəvi əsaslandırmalarının ciddi problemlər daşımasıdır. Utilitarizm ümumi faydanı üstün tutduğu üçün təqsirkarın hüquqlarını kifayət qədər qorumaya bilər. Haqq edilmiş cəza anlayışı isə cəzalandırma hisslərinə həddindən artıq güvənə bilər. Buna görə cəzanın legitimliyi üçün fərqli izaha ehtiyac var.

İkinci nəticə ekspressiv cəza nəzəriyyələrinin vacib, lakin natamam olmasıdır. Cəza həqiqətən mesaj daşıyır; cəmiyyətin cinayəti qınadığını göstərir. Lakin yalnız “cəza qınamadır” demək kifayət etmir. Qınama niyə zəruridir və niyə bu qınama cəza yolu ilə edilməlidir sualları ayrıca cavablandırılmalıdır.

Üçüncü nəticə cəmiyyətin dəyərlərinin yalnız sözlərdən deyil, hərəkətlərdən anlaşıldığıdır. Cəmiyyət həyat, azadlıq və mülkiyyəti əsas dəyərlər hesab etdiyini deyə bilər. Lakin bu dəyərlərə ağır hücumlar qarşısında yetərincə güclü reaksiya verməzsə, onun həqiqi dəyərlərinin nə olduğu sorğulanır.

Dördüncü nəticə ağır cinayətlərin cəmiyyət üçün dəyər sınağı yaratmasıdır. Qətl, adam oğurluğu, zorlama kimi ağır cinayətlər yalnız fərdi yanlışlar deyil; cəmiyyətin hansı dəyərləri ciddi şəkildə qoruduğunu görünən edən hadisələrdir. Bu cinayətlər qarşısında laqeyd qalmaq cəmiyyətin öz əsas dəyərləri ilə ziddiyyətə düşməsi mənasına gələ bilər.

Beşinci nəticə qınamanın yetərincə güclü olmalı olmasıdır. Yalnız sözlə qınama və ya simvolik jestlər ağır cinayətlərin cəmiyyətin dəyərləri ilə uyğun olmadığını göstərməyə kifayət etməyə bilər. Qınama ağlabatan və qərəzsiz müşahidəçini cəmiyyətin həqiqətən bu cinayəti rədd etdiyinə inandıracaq ağırlıqda olmalıdır.

Altıncı nəticə ağır cinayətlərdə alternativ reaksiyaların qeyri-kafi qalmasıdır. Kompensasiya zərərçəkmişə və ya cəmiyyətə fayda verə bilər; lakin qətl kimi ağır cinayətlərdə həyatın ən yüksək dəyərlərdən biri olduğunu göstərməkdə kifayət etməyə bilər. Etiraz səmimi ola bilər; lakin ağır və davamlı cinayətlər qarşısında cəmiyyətin rəsmi cavabı kimi davamlı və uyğun model təqdim etməyə bilər. Zərərsizləşdirmə və ya uzaqlaşdırma təhlükəsizlik verə bilər, lakin cinayəti dəyərlər səviyyəsində rədd etmir.

Yeddinci və ən mübahisəli nəticə ağır cinayətlərdə yetərli rəddin yalnız təqsirkarın cəzalandırılması ilə mümkün olmasıdır. Müəllif təqsirkarın cəzalandırılmasının cəmiyyətə bu mesajı verdiyini müdafiə edir: Bu cinayət bizim əsas dəyərlərimizlə uyğun gəlmir; biz bu hərəkəti yalnız sözlə deyil, ciddi və ictimai sanksiya ilə rədd edirik.

Bu Niyə Vacibdir?

Bu tədqiqat cəzanın yalnız təhlükəsizlik və ya qisas məsələsi olmadığını göstərir. Cəza eyni zamanda cəmiyyətin öz dəyərlərini necə müəyyənləşdirməsi ilə bağlıdır. Cəmiyyət hansı hərəkətlərə güclü reaksiya verdiyi və hansılara laqeyd qaldığı üzərindən özünü göstərir.

Hüquq fəlsəfəsi baxımından tədqiqat ekspressiv cəza nəzəriyyələrinə yeni istiqamət verir. Cəzanı yalnız təqsirkarla ünsiyyət qurmaq, zərərçəkmişin statusunu bərpa etmək və ya normanı yenidən elan etmək kimi deyil, cəmiyyətin dəyərləri ilə uyğun olmayan ağır cinayəti açıq şəkildə rədd etməsi kimi şərh edir.

Cəza hüququ baxımından tədqiqat sanksiyanın ağırlığı ilə cəmiyyətin dəyərləri arasındakı əlaqəni müzakirəyə açır. Həddən artıq yüngül reaksiya ağır cinayətin kifayət qədər ciddi qəbul edilmədiyi təəssüratı yarada bilər. Həddən artıq ağır reaksiya isə cəmiyyətin bəzi dəyərləri yanlış şəkildə şişirtdiyini və ya təqsirkarın hüquqlarını lazım olduğundan çox kiçiltdiyini göstərə bilər. Buna görə cəza həm yetərli, həm də mütənasib olmalıdır.

İctimai yaddaş baxımından tədqiqat xüsusilə vacibdir. Bəzi cinayətlərin araşdırılmaması, təqib edilməməsi və ya cəzalandırılmaması yalnız hüquq sisteminin xətası deyil; cəmiyyətin bəzi insanların həyatını, azadlığını və ya təhlükəsizliyini kifayət qədər dəyərli görmədiyi mənasına gələ bilər. Müəllifin lynching nümunəsi üzərindən müzakirə etdiyi kimi, cəzasızlıq bəzən cəmiyyətin dəyərlərinin həqiqi üzünü üzə çıxara bilər.

Verianla baxımından məqalə hüquq nəzəriyyəsinin abstrakt müzakirə olmadığını göstərir. Cəza yalnız məhkəmə qərarı və ya həbsxana sistemi deyil; cəmiyyətin “biz kimik, nəyə dəyər veririk, nəyi qəbuledilməz hesab edirik?” suallarına verdiyi institusional cavabdır.

Diqqət Edilməli Məqamlar

Bu tədqiqat normativ və fəlsəfi hüquq məqaləsidir. Yeni empirik məlumat istehsal etmir; buna görə nəticələr statistik olaraq sınaqdan keçirilmiş tapıntılar kimi oxunmamalıdır.

Məqalə yalnız ağır cinayətlər üzərində cəmlənir. Müəllif kiçik cinayətlər və ya yüngül pozuntular üçün eyni səviyyədə qınama zərurətinin daha az aydın olduğunu bildirir. Buna görə arqument hər cinayət üçün eyni ağırlıqda cəza lazım olduğu mənasına gəlmir.

Müəllifin yanaşması cəmiyyətin dəyərlərinin düzgün dəyərlər olması şərtinə bağlıdır. Əgər cəmiyyət yanlış dəyərləri müdafiə edirsə, cəza sistemi bu yanlış dəyərləri də gücləndirə bilər. Buna görə “cəmiyyətin dəyərləri” anlayışı təkbaşına kifayət etmir; dəyərlərin əxlaqi baxımdan düzgün olub-olmadığı ayrıca müzakirə edilməlidir.

Yetərli qınamanın hansı cinayətdə hansı cəza ilə təmin ediləcəyi məqalədə dəqiq ölçüyə bağlanmır. Müəllif bütün cəza növləri və cəza miqdarları üçün ətraflı nisbətləndirmə sistemi qurmur. Bu, nəzəriyyənin tətbiq sahəsində əlavə araşdırmaya ehtiyac olduğunu göstərir.

Təqsirkarın cəzalandırılması ağır cinayətlərdə yetərli rəddin yeganə yolu kimi müdafiə edilsə də, bu iddia mübahisəlidir. Bərpaedici ədalət, zərərçəkmiş mərkəzli modellər, reabilitasiya, kompensasiya və ictimai sağalma yanaşmaları hüquq fəlsəfəsinin müxtəlif çevrələrində güclü şəkildə müdafiə olunur. Məqalə bu alternativləri qiymətləndirir, lakin müzakirə tam bağlanmış deyil.

Bu məzmun hüquqi məsləhət deyil. Cəza hüququ tətbiqləri, konstitusion hüquqlar, ədalətli məhkəmə araşdırması, mütənasiblik, insan hüquqları və cəzanın icra rejimləri ixtisas tələb edən sahələrdir.

Nəticə

Məqalə cəzanın etik legitimliyini “cəmiyyətin ağır cinayəti öz dəyərlərindən açıq şəkildə kənarlaşdırması” fikri ilə yenidən qurmağa çalışır. Müəllif utilitarizmin günahsız şəxsin cəzalandırılması riskini, retributivizmin isə cəzalandırma hisslərinə həddindən artıq güvənmə problemini daşıdığını müdafiə edir. Mövcud ekspressiv nəzəriyyələr cəzanın qınama olduğunu desələr də, qınamanın niyə zəruri olduğunu və cəzanın niyə bənzərsiz rol daşıdığını kifayət qədər izah edə bilmirlər.

Pickeringin təklif etdiyi yanaşmada ağır cinayət cəmiyyətin dəyərlərini sınayan hadisədir. Cəmiyyət bu cinayəti yetərincə güclü şəkildə rədd etməzsə, ağlabatan müşahidəçi həmin cinayətin cəmiyyətin dəyərləri ilə uyğun olduğunu düşünə bilər. Buna görə ağır cinayətlərin qınanması yalnız emosional reaksiya deyil, cəmiyyətin əsas dəyərlərini qoruyan ictimai hərəkətdir.

Tədqiqatın ən güclü və mübahisəli iddiası ağır cinayətlərdə yetərincə güclü rəddin yalnız təqsirkarın cəzalandırılması ilə mümkün olmasıdır. Şifahi qınama, simvollar, etirazlar, kompensasiya və ya yalnız zərərsizləşdirmə bəzi hallarda mənalı ola bilər; lakin müəllif bunların ağır cinayətləri cəmiyyətin dəyərlərindən qəti şəkildə ayırmağa kifayət etmədiyini müdafiə edir.

Verianla baxımından bu məqalə cəza hüququnu yalnız “cinayət törədən nə qədər əziyyət çəkməlidir?” sualı ilə deyil, “cəmiyyət əslində hansı dəyərləri qoruyur?” sualı ilə düşünməyə çağırır. Ən sadə mesaj budur: Cəza qisasdan ibarət deyil; müəllifin müdafiə etdiyi çərçivədə cəza cəmiyyətin ağır cinayətə “bu, biz deyilik” demə formasıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu yazı Mark Pickering tərəfindən yazılmış “This Is Not Who We Are: Punishment Is Justified as Disavowal” başlıqlı akademik hüquq məqaləsi əsasında hazırlanmışdır. Tədqiqat cəza hüququnun etik əsaslandırılması, utilitarizm, retributivizm, ekspressiv cəza nəzəriyyəsi, qınama, disavowal, cəmiyyət dəyərləri, ağır cinayətlər və təqsirkarın cəzalandırılmasının bənzərsizliyi anlayışlarını birlikdə müzakirə edir.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; tədqiqatın əsas ideyası Verianla-nın nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilmiş və orijinal Azərbaycan dilli redaksiya məqaləsinə çevrilmişdir.

Mətn hüquq fəlsəfəsi və cəza nəzəriyyəsi üzrə akademik müzakirəni sadələşdirir. Hüquqi tətbiq, məhkəmə strategiyası, cəza siyasəti və ya qanunvericiliyin şərhi məqsədi daşımır.