Xarakter təhsili; dürüstlük, məsuliyyət, empatiya, etik mühakimə, sosial həssaslıq ve vətəndaşlıq gibi dəyərlərin təhsil yolu ilə inkişaf etdirilməsini məqsəd qoyan fənlərarası bir tədqiqat sahəsidir. Rəqəmsallaşma, sosial media, generativ süni intellekt, onlayn yanlış informasiya, akademik dürüstlük sorunları ve kiber zorakılıq gibi inkişaflar, xarakter təhsilinin yalnız ənənəvi əxlaq tədrisi ilə məhdud qala bilməyəcəyini göstərir.

Bu bibliometrik tədqiqat, xarakter təhsili literatüründeki nəşr meyllərini, önə çıxan ölkələri, müəllifləri, jurnalları, istinad alan işləri, açar söz qruplarını ve tədqiqat mövzularının bir-biri ilə əlaqəsini araşdırmağı məqsəd qoymuşdur. Scopus verilənlər bazasında 2020–2026 dövrünü əhatə edən axtarış nəticəsində başlanğıcda 15.295 qeyd əldə edilmiş, müəlliflərin bildirdiği filtrləmə əməliyyatları sonra 723 ingiliscə tədqiqat məqaləsi təhlil edilmişdir.

Verilər, R mühitində işləyən Bibliometrix paketinin veb interfeysi Biblioshiny ilə qiymətləndirilmişdir. Çalışmada illik nəşr sayları, mövzu sahələri, ölkə ve müəllif məhsuldarlığı, mənbə jurnalları, qlobal istinadlar, açar sözlərin birgə meydana çıxması, tematik xəritə ve əlaqə şəbəkələri vizuallaşdırılmışdır.

Şəkil 1’e göre nəşr sayı 2020’de təxminən 135 ikən 2021’de təxminən 110’a azalmış, 2022 ve 2023’te məhdud artım göstermiş ve 2024’te 150’nin üzerine çıkarak ən yüksək səviyyəyə çatmışdır. 2025’te təxminən 100’e, 2026’da ise sıfıra yaxın bir dəyərə düşmüşdür. Ancaq verinin götürülmə tarixi açıqlanmadığına görə 2025 ve 2026 değerleri tamamlanmamış illəri əks etdirə bilər; bu səbəbdən son iki ildəki azalma, xarakter təhsili araştırmalarında təsdiqlənmiş geriləmə olarak kimi şərh edilə bilməz.

Sənəd sahələrinin %29,9’u sosial bilimler, %13,6’sı kompüter elmləri ve %9,7’si incəsənət və humanitar elmlərlə əlaqələndirilmişdir. İndoneziya təxminən 190–200 belgeyle birinci yerdə, Çin təxminən 170 belgeyle ikinci, Amerika Birləşmiş Ştatları ise 110’un biraz üzerindeki belge sayıyla üçüncü sırada göstərilmişdir. Bu paylanma, xarakter təhsili ve ilişkili anahtar sözcüklerle taranan literatürde Asya ölkəlerinin güclü nəşr çəkisi olduğunu düşündürür.

Tədqiqat, dijital etik, sosial-emosional gelişim, yerel mədəni değerler, teknoloji dəstəkli xarakter təhsili ve bilimsel əməkdaşlıq ağlarını gelecekte önem kazanabilecek konular olarak değerlendirmektedir. Bununla belə axtarış sorgusunun genişliği, grafiklerle mətn arasındaki sayısal uyuşmazlıklar ve gerçek ortak yazarlık ağlarına ilişkin ətraflı ölçütlerin bulunmaması, sonuçların dikkatli yorumlanmasını gerektirmektedir.

Xarakter təhsili niyə yeniden önem kazanmıştır?

Dijital teknolojiler, insanların bilgiye erişme, iletişim kurma, öyrənmə ve toplumsal ilişki geliştirme biçimlerini değiştirmiştir. Məqalədə küresel internet kullanımının 2024 itibarıyla dünya nüfusunun təxminən %68’ine, İndoneziya’daki internet çıxışınin ise 2025’te təxminən %80,66’ya ulaştığı aktarılmaktadır.

Bu geniş çıxış bilgiye ve təhsile ulaşmayı kolaylaştırırken yeni etik sorunlar da ortaya çıkarmaktadır. Siber zorbalık, özel yaşamın ihlali, yanlış bilginin yayılması, akademik intihal, süni intellekt çıktılarının sorumsuz istifadəsi ve çevrim içi ortamlarda ayrımcı davranışlar, teknik bacarıqların ahlaki ve toplumsal məsuliyyəttan ayrı düşünülemeyeceğini göstərir.

Çalışmanın yaklaşımına göre xarakter təhsili, tələbələre yalnız müəyyən değerleri ezberletmek yerine şu yetkinlikleri kazandırmayı hedeflemelidir:

• Dijital mühitdə doğru ile yanlış bilgiyi ayırt edebilmek.
• Teknolojinin bireyler ve toplum üzerindeki etkilerini değerlendirmek.
• Mahremiyet ve akademik dürüstlük ilkelerini korumak.
• Empati, əməkdaşlıq ve sosial məsuliyyət geliştirmek.
• Kültürel farklılıklara saygılı şəkildə iletişim kurmak.
• Süni intellekt dəstəkli kararların etik sonuçlarını sorgulamak.

Literatürde hangi boşluk hedeflenmiştir?

Xarakter təhsili üzerine çok sayıda tədris modeli, değer təhsili programı ve yerel kültür temelli tədqiqat vardır. Buna karşılık müəlliflər, bu yayınların zaman içinde hangi temalara yöneldiğini ve araştırmacıların ölkəler, kurumlar veya fənlərarasında nasıl bağlantı kurduğunu inceleyen uzunlamasına bibliyometrik araştırmaların məhdud olduğunu müdafiə edir.

Araştırmanın hedeflediği boşluk üç bölümden oluşmaktadır:

1. Yayın üretiminin yıllara ve disiplinlere göre nasıl değiştiğinin belirlenmesi.
2. Ülkeler, müəlliflər ve mənbə jurnalları arasındaki bilimsel üretim yapısının incelenmesi.
3. Gelişmekte olan temaların ve gelecekte araştırılması gereken konuların haritalanması.

Bibliyometrik yaklaşım, tek tek çalışmaların sonuçlarını sentezlemekten ziyade literatürün nicel yapısını inceler. Dolayısıyla bu tədqiqat, müəyyən bir xarakter təhsili programının tələbələrin davranışını ne kadar değiştirdiğini ölçmemektedir. İncelediği əsas birim, yayınların bibliyografik üstverileri ve bunlar arasındaki bağlantılardır.

Araştırmanın dört amacı

Çalışmada dört ana tədqiqat amacı tanımlanmıştır:

1. Xarakter təhsili ve əməkdaşlıq ağlarıyla ilişkili yıllık nəşr hacmini, mövzu sahələrinı, ölkə katkılarını ve əməkdaşlıq örüntülerini incelemek.
2. En üretken veya etkili müəllifləri, jurnalları ve çalışmaları nəşr ve istinad sayılarına göre belirlemek.
3. Əsas tədqiqat konularını ve anahtar sözcükler arasındaki bağlantıları haritalamak.
4. Bibliyometrik sonuçlardan hareketle gelecekteki tədqiqat konularını belirlemek.

Verilər nasıl toplanmıştır?

Araştırmanın tek bibliyografik veri kaynağı Scopus’tur. Kullanılan sorgunun əsas mantığı şu biçimdedir:

\[ (\text{“Thematic evolution”} \lor \text{“Collaboration networks”} \lor \text{“Character education”}) \]

Arama daha sonra şu filtrelerle sınırlandırılmıştır:

• Yayın yılı: 2020’den sonra ve 2027’den əvvəl.
• Belge türü: Tədqiqat makalesi.
• Dil: İngilizce.
• Kesin açar söz: “Character”, “Character Education” veya “Collaboration Network”.

İlk axtarış nəticəsində 15.295 belgeye ulaşıldığı, uygunluk süreci sonra 723 makalenin analize alındığı bildirilmiştir.

Arama sorgusunun kapsam sorunu

Arama sorgusunda “xarakter təhsili” ifadesinin yanında “tematik təkamül” ve “əməkdaşlıq şəbəkələri” ifadələrinin OR bağlacıyla kullanılması, xarakter təhsiliyle doğrudan ilgisi olmayan bibliyometri ve şəbəkə araştırmalarını da veri setine taşıyabilir.

Kesin açar söz filtresinde tek başına “Character” sözcüğünün kullanılması da kapsamı genişletmektedir. İngilizcedeki “character” sözcüğü ahlaki karakter dışında mətn karakteri, fiziksel özellik, matematiksel gösterim veya biyolojik nitelik gibi farklı anlamlarda kullanılabilir.

Şəkil 7’de en fazla istinad alan yayınların Computers & Industrial Engineering, Safety Science, Physical Review E, Journal of Technology Transfer ve Journal of Cleaner Production gibi oldukça farklı alanlardaki dergilerden gelmesi, veri setinde xarakter təhsilinin dışındaki şəbəkə ve əməkdaşlıq araştırmalarının bulunabileceğini düşündürmektedir.

Bu nedenle ortaya çıkan ağların tamamı “xarakter təhsili literatməhsulun iç yapısı” olarak kabul edilmemelidir. Bir bölümü, axtarış sorgusuna dâhil edilen genel əməkdaşlıq ve şəbəkə bilimi yayınlarının təsirini yansıtıyor olabilir.

Veri eleme süreci ne kadar açıklanmıştır?

Müəlliflər, veri eleme sürecini belgelemek için PRISMA akış diyagramı kullandıklarını belirtmektedir. Ancaq yüklenen 11 sayfalık makalede böyle bir diyagram yoxdur.

Başlangıçtaki 15.295 kaydın 723 makaleye nasıl indirildiğine ilişkin şu bilgiler açıklanmamıştır:

• Tekrarlanan kayıt sayı.
• Başlık ve özet incelemesinde elenen kayıtların sayı.
• Konu dışı kabul edilen çalışmaların ölçütleri.
• Manuel uygunluk kontrolü yapılıp yapılmadığı.
• Her eleme aşamasındaki kesin belge sayı.
• Birden fazla araştırmacının bağımsız tarama yapıp yapmadığı.
• Anlaşmazlıkların nasıl çözüldüğü.

Makale, bibliyometrik bağlamda PRISMA’nın kalite qiymətləndirmə aracı deyil, veri çıkarma ve filtreleme izleyicisi olduğunu düzgün şəkildə belirtmektedir. Bununla belə diyagramın sunulmaması, bildirilen eleme sürecinin izlenebilirliğini azaltmaktadır.

Biblioshiny ile hangi analizler həyata keçirilmişdir?

Verilər, Bibliometrix adlı R paketinin grafik arayüzü Biblioshiny ile təhlil edilmişdir. Çalışmada dört ana analiz grubu bildirilmiştir:

1. Yıllara göre nəşr üretkenliği.
2. Müəllif, jurnal ve ölkə üretkenliği.
3. Anahtar sözcük eş oluşumu ve tematik xəritəlama.
4. Ortak yazarlık ve tədqiqat bağlantılarının görselleştirilmesi.

Biblioshiny’nin sürümü, Bibliometrix paketinin sürümü ve R sürümü belirtilmemiştir. Anahtar sözcüklerin tekilleştirilmesi, eş anlamlıların birleştirilmesi, yazım farklılıklarının temizlenmesi ve müəllif adlarının ayrıştırılması için kullanılan metod de açıklanmamıştır.

Tematik haritada “collaboration network” ve “collaboration networks” ifadələrinin ayrı biçimlerde bulunması, çoğul-tekil varyasyonlarının tamamen birleştirilmediğini göstərir. Bu durum, tema yoğunluklarını ve bağlantı sayılarını parçalayabilir.

Yayın sayıları yıllara göre nasıl değişmiştir?

Şəkil 1, 2020–2026 arasındaki yıllık belge sayını göstərir. Grafikten okunabilen təxminən değerler şöyledir:

Nəticə bölümünde en yüksek nəşr sayının 2024’te olduğu düzgün şəkildə qeyd edilmişdir. Buna karşılık tartışma bölümünde önemli zirvenin 2023’te görüldüğü yazmaktadır. Bu iki ifade birbiriyle uyumlu deyildir.

Ayrıca tədqiqat Ağustos 2025’te alınmış ve Ekim 2025’te kabul edilmiştir. Veri çekim tarihi belirtilmediğinden 2026 tarihli kayıtların hangi tarihte ve hangi yöntemle veri setine eklendiği açıklanamamaktadır. Bazı erken çevrim içi makaleler gelecek yılın cilt bilgisiyle indekslenmiş olabilir; ancak bu olasılık metinde açıklanmamıştır.

Bu nedenle 2025 ve 2026’daki düşüş, araştırmacı ilgisinin azaldığına ilişkin bilimsel kanıt olarak kullanılamaz.

Disiplin paylanmaı ne göstərir?

Şəkil 2’deki Scopus konu alanı paylanmaı şöyledir:

Sosyal bilimler en büyük alan olmakla birlikte bilgisayar bilimi, mühendislik, matematik ve karar bilimlerinin yüksek toplam payı dikkat çekmektedir. Bu durum xarakter təhsilinin teknoloji, veri analizi ve dijital etik gibi alanlarla kesişimini gösterebilir.

Ancaq geniş axtarış sorgusu şəbəkə bilimi, əməkdaşlıq modeli ve teknik bibliyometri yayınlarını da içeriyorsa, bilgisayar bilimi ve mühendislik payının bir bölümü gerçek fənlərarası xarakter təhsili araştırmasından deyil, konu dışı yayınlardan kaynaklanabilir.

Hangi ölkəler daha fazla nəşr üretmiştir?

Şəkil 3’te en fazla belgeye sahip ölkəler təxminən değerlerle şöyle sıralanmıştır:

Makale grafiğin ilk 15 ölkəyi gösterdiğini söylemektedir; ancak sunulan grafikte yalnız 10 ölkə görünmektedir.

Ülke başına belge sayı, uluslararası iş birliğinin gücünü tek başına göstermez. Bir ölkə çok sayıda tek ölkəli nəşr üretmiş olabilir veya daha az yayına rağmen çok güclü uluslararası ortaklıklar kurmuş olabilir.

Çalışmada şu əməkdaşlıq ölçütleri raporlanmamıştır:

• Tek ölkəli ve çok ölkəli nəşr oranı.
• Uluslararası ortak yazarlı məqalə sayı.
• Ülkeler arası toplam bağlantı gücü.
• Ağ yoğunluğu.
• Derece, yakınlık veya aradalık merkeziliği.
• Ülke əməkdaşlıq kümeleri.

Bu nedenle Şəkil 3, ölkəlerin nəşr üretkenliğini göstermekte; uluslararası iş birliğinin yapısını doğrudan göstərmir.

Şəkil 4’teki Sankey diyagramı ne anlatmaktadır?

Şəkil 4, üç alanlı bir Sankey diyagramıdır:

• Sol bölüm: Atıf yapılan kaynaklar.
• Orta bölüm: Müəlliflər.
• Sağ bölüm: Birleştirilmiş anahtar sözcükler.

Çizgilerin kalınlığı, kaynaklar, müəlliflər ve anahtar sözcükler arasındaki göreli bağlantıları göstərir. Wasserman ve Faust’un sosial şəbəkə analizi çalışması ile Granovetter’ın zayıf bağların gücü yaklaşımı, şəbəkə araştırmalarına əsas oluşturan kaynaklar arasında göstərilmişdir.

Wang Y., Li J. ve Lamb M. gibi müəlliflər; “collaboration network”, “character education” ve “bibliometric analysis” anahtar sözcükleriyle əlaqələndirilmişdir.

Bununla belə bu şekil doğrudan bir ortak yazarlık ağı deyildir. Yazarların birbirleriyle kaç nəşr yaptığı, hangi ölkəlerin ortak çalıştığı veya əməkdaşlıq ağının hangi düğümler etrafında yoğunlaştığı bu diyagramdan belirlenemez.

En üretken müəlliflər kimlerdir?

Şəkil 5’te nəşr sayına göre öne çıkan 10 müəllif gösterilmektedir:

Belge sayı üretkenliği gösterir; bilimsel kaliteyi veya alan üzerindeki etkiyi tek başına göstermez. Yayınların istinad yaşı, müəllif sırası, ortak müəllif sayı, jurnal alanı ve çalışmanın gerçek xarakter təhsili odağı ayrıca değerlendirilmelidir.

Hangi dergiler öne çıkmıştır?

Şəkil 6, 2020–2025 dönemindeki illik nəşr saylarını beş mənbə için göstərir. Journal of Moral Education, xüsusilə 2024’te təxminən 13 belgeyle grafikteki en yüksek yıllık dəyərə çatmışdır.

Grafikte ayrıca şu kaynaklar yer almaktadır:

• Journal of Informetrics.
• Scientometrics.
• Cakrawala Pendidikan.
• International Journal of Innovation, Creativity and Change.

Metinde derginin adı “Journal of Informatics” biçiminde verilmiştir; şeklin lejantında ise bibliyometri alanındaki Journal of Informetrics adı görünmektedir.

Mətn, International Journal of Innovation, Creativity and Change için düzenli bir büyüme eğiliminden söz etmektedir. Buna karşılık grafikte bu mənbə için belirgin şəkildə görülen veri, 2020’de təxminən dokuz belgeyi gösteren tek bir noktadır. Düzenli büyüme yorumunu destekleyen yıllık seri görünmemektedir.

En fazla istinad alan belgeler

Şəkil 7’de gösterilen küresel istinad sayıları şöyledir:

Makale metni, O’Dwyer çalışmasının 50 ve Li veya Yu olarak belirtilen çalışmanın 40 istinad aldığını söylemektedir. Şəkilde ise bu değerler sırasıyla 124 ve 121’dir. Diğer alt sıralardaki belgelerin 10–30 istinad aldığı yönündeki ifade de grafikle uyuşmamaktadır; grafikte en düşük değer təxminən 79’dur.

Bu uyumsuzluk, metnin grafiğin farklı bir sürümüne göre yazılmış olması veya dəyərlərin yanlış okunmasıyla ilişkili olabilir. Tədqiqat bunun nedenini açıklamamaktadır.

Atıf sayıları nasıl yorumlanmalıdır?

Atıf sayı, bir çalışmanın bilimsel çevrede ne kadar görünür olduğunu gösteren nicel bir ölçüttür. Ancaq yüksek istinad, çalışmanın mutlaka daha doğru, daha kaliteli veya xarakter təhsili açısından daha önemli olduğu anlamına gelmez.

Atıf karşılaştırmalarında şu etkenler önemlidir:

• Yayının yaşı.
• Tədqiqat alanının ortalama istinad yoğunluğu.
• Derginin görünürlüğü.
• Açık çıxış durumu.
• Müəllif ve kurum şəbəkələri.
• Makalenin olumlu veya eleştirel nedenle istinad alması.

Çalışmada atıflar nəşr yılına veya alan ortalamasına göre normalize edilmemiştir. Bu nedenle 2020 ve 2021 tarihli nəşrlər, daha yeni yayınlara göre doğal bir zaman avantajına sahiptir.

Tematik xəritə nasıl okunmalıdır?

Şəkil 8’de temalar iki eksene göre yerleştirilmiştir:

• Merkezilik: Temanın diğer konularla ne kadar güclü bağlantı kurduğunu gösterir.
• Yoğunluk: Temanın kendi içindeki gelişmişlik ve bütünleşme düzeyini gösterir.

Şəkilde “character”, “human” ve “article” kümesi sağ üst motor tema bölgesinde yer almaktadır. “Collaboration network”, “bibliometric analysis” ve “collaboration networks” kümesi eksenlerin kesişimine yakın konumdadır.

“Character education”, “virtue” ve benzeri ifadelerin bulunduğu küme sol alt bölgede görünmektedir. Grafik bu bölgeyi “Emerging or Declining Thəmes” olarak etiketlemektedir.

Makale metni ise sol alt kümedeki konuları “Niche Thəmes” olarak sınıflandırmıştır. Bu, şeklin kendi eksen ve bölge etiketleriyle uyuşmamaktadır. Ayrıca merkez çizgilerinin üzerinde veya həmen çevresinde bulunan əməkdaşlıq ağı kümesini kesin bir motor tema olarak tanımlamak da şeklin konumundan açıkça çıkarılamamaktadır.

Arama sorgusu tematik sonucu nasıl təsir edə bilər?

“Character education”, “collaboration network” ve bunların varyasyonları doğrudan axtarış sorgusunun parçasıdır. Bu terimlerin daha sonra ana temalar olarak görünmesi kısmen beklenen bir sonuçtur.

Başka bir ifadeyle veri seti bu sözcükleri taşıyan kayıtlar seçilerek oluşturulmuş, ardınca eyni sözcüklerin veri setinde merkezi olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu durum, tədqiqat sorusu ile veri seçimi arasında döngüsel bir ilişki yaratabilir.

Daha güclü bir analiz için başlık ve özetlerdeki daha ətraflı anlayışların temizlenmesi, sorguda kullanılmayan alt temaların belirlenmesi ve tema kümelerinin zaman dilimlerine göre karşılaştırılması lazımdırdi.

Anahtar sözcük bağlantı ağı

Şəkil 9’da anahtar sözcükler düğümler, birlikte görülme ilişkileri ise bağlantılar olarak sunulmuştur. Görselde üç əsas renk kümesi vardır.

Yeşil kümede “character”, “human” ve xarakter təhsiliyle ilişkili terimler; kırmızı kümede “collaboration network” ve “decision making” gibi anlayışlar öne çıkmaktadır. Mavi düğümler daha çevresel ve dağınık bir yapı oluşturmaktadır.

“Character” ile “human” arasındaki yoğun bağlantı, bu sözcüklerin eyni belge üstverilerinde sık kullanıldığını göstərir. “Collaboration network” anlayışının geniş bir kırmızı kümenin merkezinde bulunması ise şəbəkə ve əməkdaşlıq literatməhsulun veri setinde güclü şəkildə temsil edildiğini düşündürmektedir.

Eş oluşum bağlantısı iki konunun nedensel, kuramsal veya uygulamalı olarak gerçekten bütünleştiğini kanıtlamaz. Yalnızca eyni yayınlarda birlikte yer aldıklarını gösterir.

Gerçek bir ortak yazarlık ağı sunulmuş mudur?

Makale uluslararası əməkdaşlıq ve ortak yazarlık ağlarını amaçları arasında göstərir. Ancaq sunulan əsas görseller şunlardır:

• Yıllara göre belge sayı.
• Disiplin paylanmaı.
• Ülkelere göre belge sayı.
• Mənbə-müəllif-açar söz Sankey diyagramı.
• Müəllif üretkenliği.
• Dergi üretkenliği.
• Atıf sıralaması.
• Tematik xəritə.
• Anahtar sözcük bağlantı ağı.

Bu görseller arasında müəllif-müəllif veya ölkə-ölkə ortak yazarlık ağını açık şəkildə gösteren bir xəritə yoxdur. Dolayısıyla “əməkdaşlıq şəbəkələri” tədqiqatın başlığında ve sorgusunda merkezi olsa da doğrudan əməkdaşlıq yapısı məhdud şəkildə raporlanmıştır.

Dijital etik ve sosial-emosional okuryazarlık

Özet, dijital etik ve sosial-emosional okuryazarlığı gelişmekte olan tədqiqat kümeleri arasında göstərir. Tartışma bölümünde de süni intellekt istifadəsi, mahremiyet, kiber zorakılıq, yanlış bilik ve akademik dürüstlük gibi sorunlara değinilmektedir.

Bununla belə Şəkil 8 ve Şəkil 9’da görülebilen büyük etiketler arasında “digital ethics” veya “social-emotional literacy” açık bir merkezî küme olarak gösterilmemiştir. Bu temalar daha küçük ve okunamayan düğümler arasında bulunabilir; ancak məqalə bunların sıklık, merkezilik veya yoğunluk dəyərlərini ayrı bir tabloyla sunmamıştır.

Bu nedenle dijital etik ve sosial-emosional okuryazarlığın yükselen temalar olduğu sonucu, sunulan görsellerden bağımsız olarak doğrulanamamaktadır.

Yerel mədəni değerler nasıl ele alınmıştır?

Tartışma bölümünde yerel kültürün xarakter təhsiline katılması önemli bir yönelim olarak sunulmuştur. Bali’deki Tri Hita Karana yaklaşımı; insan ile Tanrı, insan ile diğer insanlar ve insan ile doğa arasındaki uyumu əsas alan bir örnek olarak aktarılmıştır.

İndoneziya’daki İslami yatılı məktəblarda yerel Sasak kültürü ile dinî öğretinin birleştirilmesi de xarakter təhsilinin mədəni bağlamla ilişkilendirilmesine örnek göstərilmişdir. Moral knowing, moral feeling ve moral action aşamalarının birlikte kullanılmasının tələbələrin karakter oluşumunu destekleyebileceği savunulmuştur.

Bu örnekler çalışmanın 723 məqalə üzerinde hesapladığı ayrı nicel nəticələr deyildir. Tartışma bölümünde seçilmiş çalışmalara ve genel kuramsal yaklaşımlara dayalı yorumlardır.

Tartışmada kullanılan kuramsal yaklaşımlar

Məqalədə xarakter təhsili şu kuramlarla əlaqələndirilmişdir:

• Bronfenbrenner’ın Ekolojik Sistemler Kuramı.
• Piaget ve Vygotsky’nin yapılandırmacı yaklaşımları.
• Bourdieu’nün Kültürel Sermaye Kuramı.
• Kohlberg’in Ahlaki Gelişim Kuramı.
• Lickona’nın bilme, hissetme ve davranma temelli xarakter təhsili yaklaşımı.
• Castells’in sosial bağlantı yaklaşımı.
• Leopold’un çevre etiği yaklaşımı.

Bu kuramlar, bibliyometrik haritalarda ölçülen düğümler veya kümeler olarak ətraflı şəkildə gösterilmemiştir. Ayrıca kuramların bazılarının özgün kaynakları makalenin kaynakçasında açık şəkildə yer almamaktadır. Bu nedenle kuramsal tartışma, bibliyometrik sonuçlardan doğrudan türetilmiş nicel bir nəticə olarak deyil, müəlliflərin yorumlayıcı genişletmesi olarak okunmalıdır.

Teknoloji dəstəkli xarakter təhsili

Tədqiqat, sanal gerçeklik, oyunlaştırma, sosial media ve eğitsel uygulamaların xarakter təhsilinde kullanılabileceğini müdafiə edir. Sanal gerçeklik aracılığıyla tələbələrin etik ikilemleri veya başkalarının yaşantılarını deneyimlemesinin empatiya ve ahlaki muhakemeyi destekleyebileceği ileri sürülmüştür.

Gelecekteki araştırmalar için şu teknoloji alanları önerilmiştir:

• Sosyal medya ortamlarında etik davranış təhsili.
• Karakter gelişimi için oyunlaştırılmış tətbiqlər.
• Sanal gerçeklik tabanlı ahlaki karar senaryoları.
• Dijital vətəndaşlıq ve mahremiyet təhsili.
• Süni intellekt dəstəkli kişiselleştirilmiş əks əlaqə.
• Çevrim içi etkileşimlerden sosial ve emosional bacarıq analizi.

Bunlar tədqiqat tərəfindən test edilen müdahaleler deyildir. Bibliyometrik qiymətləndirmə sonra önerilen gelecek tədqiqat yönleridir.

Karakterin süni intellektyla ölçülmesi mümkün müdür?

Makale, veri analitiği ve makine öyrənməsinin tələbələrin karakter gelişimini zaman içinde izlemek için kullanılabileceğini öne sürmektedir. Çevrim içi etkileşimlerden empatiya veya sosial bacarıq göstergeleri çıkarılması ve kişiselleştirilmiş öneriler verilmesi olası bir tədqiqat alanı olarak sunulmuştur.

Bu yaklaşım önemli etik sorunlar doğurabilir:

• Karakter gibi karmaşık bir anlayışın sayısal puana indirgenmesi.
• Öğrencilerin sürekli izlenmesi.
• Kişisel konuşmaların veya davranışların mahremiyeti.
• Kültürel farklılıkların algoritma tərəfindən yanlış değerlendirilmesi.
• Önyargılı veriler nedeniyle bazı tələbə gruplarının haksız sınıflandırılması.
• Ölçümün təhsil desteği yerine disiplin veya seçme amacıyla kullanılması.

Tədqiqat bu etik sorunları ətraflı bir modelle incelememekte ve herhangi bir süni intellekt sistemi geliştirmemektedir. Veri odaklı karakter ölçümü yalnız gelecek tədqiqat önerisi düzeyindedir.

Toplum temelli xarakter təhsili

Müəlliflər, xarakter təhsilinin yalnız sınıf içinde yürütülmemesi gerektiğini müdafiə edir. Toplum hizmeti, sosial projeler, yerel kültür etkinlikleri ve farklı gruplar arasında əməkdaşlıq, tələbələrin değerleri gerçek ilişkiler içinde uygulamasına yardımcı olabilir.

Bu yaklaşım xüsusilə çok kültürlü toplumlarda empatiya, əməkdaşlıq, toplumsal məsuliyyət ve farklılıklara saygının geliştirilmesi bakımından önemli görülmektedir.

Bibliyometrik tədqiqat toplum temelli programların təsirini karşılaştırmamış; hangi yaklaşımın daha başarılı olduğunu belirlememiştir.

İklim krizi ve çevresel xarakter təhsili

Gelecek tədqiqat sahələrindən biri, xarakter təhsilinin iklim değişikliği ve çevresel krizlerle ilişkilendirilmesidir. Empati ve sorumluluğun yalnız insanlar arası ilişkilerle məhdud kalmaması; doğaya, diğer canlılara ve gelecek kuşaklara karşı sorumluluğu da içermesi önerilmektedir.

Bu yaklaşım tələbələrin şu konular üzerinde etik düşünməsini sağlayabilir:

• Tüketim alışkanlıkları.
• Doğal kaynakların istifadəsi.
• İklim adaleti.
• Gelecek kuşakların hakları.
• Toplumsal krizlerde dayanışma.
• Çevresel kararların farklı topluluklara etkileri.

Çalışmanın güclü yönleri

Araştırmanın ilk güclü yönü, xarakter təhsili literatməhsulu yalnız nəşr sayılarıyla deyil; disiplin, ölkə, müəllif, mənbə, istinad ve açar söz boyutlarıyla birlikte değerlendirmeye çalışmasıdır.

İkinci güclü yön, dijital etik ve teknoloji temelli ahlaki sorunları xarakter təhsilinin güncel kapsamına dâhil etmesidir. Bu yaklaşım, xarakter təhsilinin yalnız geleneksel davranış kurallarına indirgenmesini önlemektedir.

Üçüncü güclü yön, yerel kültür ile evrensel etik dəyərlərin birlikte ele alınmasını önermesidir. Kültürel kontekstə duyarlı xarakter təhsilinin toplumsal aidiyet ve iş birliğini destekleyebileceği savunulmaktadır.

Dördüncü güclü yön, Scopus sorgusunun ve kullanılan yazılımın açıklanmış olmasıdır. Bu bilgiler, eksikler bulunsa da tədqiqatın əsas veri toplama mantığının incelenmesini sağlamaktadır.

Çalışmanın əsas məhdudlıkları

• Yalnızca Scopus’ta indekslenen İngilizce makaleler kullanılmıştır.
• Yerel dillerdeki kitap, tez, rapor ve jurnal yayınları veri setinin dışında kalmıştır.
• Arama sorgusu xarakter təhsiliyle doğrudan ilgili olmayan şəbəkə çalışmalarını içerebilecek kadar geniştir.
• Başlangıçtaki 15.295 kaydın 723 yayına nasıl indirildiği ətraflı şəkildə gösterilmemiştir.
• Kullanıldığı belirtilen PRISMA akış diyagramı makalede yoxdur.
• Veri çekim tarihi açıklanmamıştır.
• 2025 ve 2026 kayıtlarının tamamlanma düzeyi bilinmemektedir.
• Biblioshiny, Bibliometrix ve R sürümleri belirtilmemiştir.
• Anahtar sözcük temizleme ve eş mənalı birleştirme yöntemi açıklanmamıştır.
• “Collaboration network” ve “collaboration networks” ayrı temalar hâlinde kalmıştır.
• Uluslararası ortak yazarlık oranları ve şəbəkə merkezilikleri verilmemiştir.
• Ülke üretkenliği, gerçek uluslararası əməkdaşlıq göstergesi gibi yorumlanmıştır.
• Atıf değerleri alan ve nəşr yılına göre normalize edilmemiştir.
• Grafiklerle mətn arasında çok sayıda sayısal ve sınıflandırma uyuşmazlığı vardır.
• Ham Scopus veri dosyası, analiz kodu ve tema sözlüğü paylaşılmamıştır.
• Makalenin kendi məhdudlıklar bölümünde “uzunlamasına haritalama eksikliği” belirtilmesi, yıllara göre haritalama yaptığını söyleyen tədqiqat tasarımıyla çelişmektedir.

Çalışmanın dəstəklədiyi nəticələr

• Seçilen Scopus veri setinde karakter, xarakter təhsili ve əməkdaşlıq ağıyla ilişkili nəşrlər çok sayıda disipline dağılmıştır.
• Sosyal bilimler veri setindeki en büyük konu alanıdır.
• İndoneziya, Çin ve Amerika Birləşmiş Ştatları nəşr sayı bakımından öne çıkmaktadır.
• Journal of Moral Education, incelenen kaynaklar arasında yüksek nəşr üretkenliği göstərir.
• Karakter, insan, karar verme ve əməkdaşlıq ağı anlayışları açar söz ağında bağlantılı görünmektedir.
• Teknoloji, dijital etik, mədəni değerler ve toplumsal əməkdaşlıq gelecekte araştırılabilecek alanlardır.
• Xarakter təhsili literatürü təhsil bilimleri dışındaki alanlarla bağlantılar taşımaktadır.

Çalışmanın sübut etmədiyi nəticələr

• Dünya genelindeki bütün xarakter təhsili yayınlarının 2024’te kesin olarak zirve yaptığı kanıtlanmamıştır.
• 2025 ve 2026’daki nəşr düşüşünün gerçek bilimsel ilgi kaybı olduğu gösterilmemiştir.
• İndoneziya’nın en güclü uluslararası tədqiqat əməkdaşlıq ağına sahip olduğu belirlenmemiştir.
• En fazla nəşr yapan müəlliflərin en yüksek bilimsel kaliteye sahip olduğu gösterilmemiştir.
• En çok istinad alan bütün belgelerin xarakter təhsiliyle doğrudan ilişkili olduğu doğrulanmamıştır.
• Dijital etik ve sosial-emosional okuryazarlığın haritadaki en güclü yükselen kümeler olduğu nicel değerlerle gösterilmemiştir.
• Teknoloji tabanlı xarakter təhsilinin tələbələrin davranışını geliştirdiği test edilmemiştir.
• Süni intellekt ile tələbələrin karakterinin güvenilir veya etik şəkildə ölçülebileceği kanıtlanmamıştır.
• Yerel kültüre dayalı bir xarakter təhsili modelinin diğer modellerden daha etkili olduğu karşılaştırılmamıştır.
• Bibliyometrik bağlantılar konular arasında nedensel ilişki bulunduğunu göstərmir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Bibliyometrik metod özeti

Ana sayısal nəticələr

Grafik ve mətn uyuşmazlıkları

Yöntemsel qiymətləndirmə

Tədqiqat, xarakter təhsili literatməhsulun geniş ve fənlərarası görünümünü göstermesi bakımından yararlıdır. Ancaq veri setinin konu bakımından saflığı, axtarış sorgusunun genişliği nedeniyle belirsizdir.

Bibliyometrik ağların güvenilirliğini artırmak için gelecekte şu adımlar uygulanmalıdır:

• Aramanın başlık, özet ve anahtar sözcüklerde doğrudan xarakter təhsili bağlamını zorunlu tutması.
• “Character” sözcüğünün konu dışı anlamlarının manuel olarak elenmesi.
• En az iki araştırmacının bağımsız uygunluk taraması yapması.
• PRISMA akışındaki bütün eleme sayılarının sunulması.
• Veri çekim tarihinin açıkça bildirilmesi.
• Tamamlanmamış nəşr yıllarının eğilim analizinden çıkarılması veya ayrı işaretlenmesi.
• Anahtar sözcükler için açık bir eş mənalı ve yazım temizleme sözlüğü kullanılması.
• Ülke ve müəllif ortak yazarlık ağlarının merkezilik ölçütleriyle raporlanması.
• Atıfların yıl ve disiplin etkisine göre normalize edilmesi.
• Ham Scopus dışa aktarımının, kodun ve tema sözlüğünün paylaşılması.

Mənbə ve Metod Qeydi

Çalışmanın özgün adı: Thəmatic evolution and collaboration networks in character education: A bibliometric perspective

Müəlliflər ve sıralama: Benny Prasetiya; Heri Rifhan Halili; Khoiriyah; Muhammad Alvi Syahrin; Nur Wiji Sholikin; Ahsan Hakim; Rifqi Khairul Anam; M. Jadid Khadavy.

Eş töhfə veya eş birinci yazarlık: Belirtilmemiştir.

Sorumlu müəllif: Məqalədə açıkça belirtilmemiştir.

Kurumsal bağlantı: Ahmad Dahlan Institute, Probolinggo, Indonesia.

Mənbə türü: Scopus verilerine dayalı bibliyometrik tədqiqat.

Dergi: Multidisciplinary Reviews.

Cilt ve sayı: Cilt 9, Sayı 10, 2026.

Makale numarası: e2026467.

eISSN: 2595-3982.

DOI: 10.31893/multirev.2026467.

Gönderim tarihi: 20 Ağustos 2025.

Kabul tarihi: 4 Ekim 2025.

Çevrim içi nəşr tarihi: 3 Mart 2026.

Yayıncı: Malque Publishing.

Yayın platformu: Malque Publishing Open Journal Systems platformu.

Hakemlik durumu: Dergi çift kör hakem qiymətləndirməsi uyguladığını ve uygun yazıları en az iki bağımsız uzmana gönderdiğini beyan etmektedir. Makaleye ait bireysel hakem raporları kamuya açık deyildir.

Açık çıxış durumu: Dergi açık çıxışli nəşr yapmakta ve makalelerini Creative Commons Attribution lisansıyla yayımladığını belirtmektedir.

Resmî məqalə bağlantısı:https://malque.pub/ojs/index.php/mr/article/view/12887

DOI bağlantısı:https://doi.org/10.31893/multirev.2026467

Finansman: Araştırmanın Institut Ahmad Dahlan Probolinggo tərəfindən finanse edildiği qeyd edilmişdir.

Çıkar çatışması: Müəlliflər çıkar çatışması olmadığını beyan etmiştir.

Etik qiymətləndirmə: İnsan veya hayvan katılımcı kullanılmadığı için etik değerlendirmenin uygulanabilir olmadığı qeyd edilmişdir.

Süni intellekt kullanım beyanı: Müəlliflər, Consensus adlı generativ süni intellekt aracının yalnız dil düzenleme ve dilbilgisi iyileştirmesi amacıyla kullanıldığını; tədqiqat tasarımı, veri analizi, yorum, nəticələr ve bilimsel içerik üzerinde etkili olmadığını beyan etmiştir.

Veri çıxışı: Məqalədə ham Scopus veri seti, Biblioshiny dışa aktarımı, analiz kodu veya veri deposu bağlantısı sunulmamıştır.

Bu Türkçe izah; yüklenen makalenin metni, Scopus kaynaklı dokuz şekli, bildirilen axtarış sorgusu, metod açıklaması, tartışma, beyanlar ve kaynakça əsas alınarak hazırlanmıştır. Məqalədə bulunmayan deneysel təhsil sonucu, tələbə davranış değişimi, nedensel ilişki veya karakter ölçümü eklenmemiştir.

Çalışmanın en önemli məhdudlıkları; geniş ve konu dışı yayınlara açık sorğu yapısı, filtreleme adımlarının ayrıntılandırılmaması, PRISMA diyagramının sunulmaması, verinin götürülmə tarixinin açıklanmaması, tamamlanmamış illərin gerçek düşüş gibi yorumlanması, ortak yazarlık ağlarının doğrudan gösterilmemesi, veri temizleme yönteminin belirtilmemesi, ham verilerin paylaşılmaması ve grafiklerle mətn arasındaki sayısal uyuşmazlıklardır.