Bu məqalə hüquq akademiyasının “emosiyasız ağıl” iddiasını sorğulayır. Hüquqşünaslar çox vaxt mənbələri ölçüb-biçdiklərini, anlayışları sistemləşdirdiklərini və məntiqi nəticəyə gəldiklərini söyləyirlər. Lakin müəllif bu prosesin emosiyalardan təmizlənmiş olmadığını müdafiə edir. Hüquqi bilik yalnız məntiq və metodla deyil; gözəllik, qorxu, kənarlaşdırılma narahatlığı, tanınma ehtiyacı, zəhmət çəkmək istəyi, status və mənsubiyyət kimi emosional qüvvələrlə də formalaşır.

İşin mərkəzindəki iki anlayış “epistemik qərarvermə” və “epistemik müzakirə”dir. Epistemik qərarvermə bir müddəanı doğru və ya etibarlı qəbul etmə anıdır. Epistemik müzakirə isə akademik bir icmanın hansı biliyin qəbul edilə biləcəyinə birlikdə qərar verdiyi prosesdir. Müəllifə görə bu iki proses də emosional yüklüdür.

Məqalə həmçinin “normativ aleksitimiya” anlayışından istifadə edir. Aleksitimiya insanın öz emosiyalarını tanımaqda və adlandırmaqda çətinlik çəkməsidir. Normativ aleksitimiya isə akademik bir icmanın “ciddi alim emosiyalarını kənarda saxlamalıdır” normuna görə öz emosional təsirlərini oxuya bilməz hala gəlməsidir. Müəllifin əsas mesajı budur: Hüquqi biliyi daha yaxşı istehsal etmək üçün emosiyaları inkar etmək deyil, onların düşüncəyə necə qoşulduğunu görmək lazımdır.

Problem nədir?

Hüquq akademiyası çox vaxt özünü rasional, nizamlı və obyektiv bir fəaliyyət kimi təqdim edir. Hüquqşünas mənbələrə baxır, anlayışları ayırır, arqumentləri ölçüb-biçir və etibarlı nəticəyə gəlir. Bu ideal hüquq təhsilində və akademik yazı mədəniyyətində güclüdür. Lakin məqalə bu idealın bir növ səhnələşdirmə olduğunu irəli sürür: hüquqşünas da insandır və insan düşüncəsi emosiyalardan ayrılmış deyil.

Problem emosiyaların mövcudluğu deyil; emosiyalar yoxmuş kimi davranılmasıdır. Əgər akademik bir icma öz qorxularını, mənsubiyyət ehtiyaclarını, status narahatlıqlarını, estetik seçimlərini və tanınma arzusunu görməzdən gəlirsə, bunların bilik istehsalına təsirini də nəzarətdə saxlaya bilməz. Beləliklə, emosiyalar yox olmur; sadəcə görünməz hala gəlir.

Bu vəziyyət hüquqda xüsusilə vacibdir. Çünki hüquq yalnız xarici aləmdəki fiziki obyektləri araşdıran bir sahə deyil. Hüquq; anlayışlar, normalar, etibarlılıq iddiaları, institutlar, şərhlər və ictimai qəbullarla qurulan bilik sahəsidir. Hüquq normasının necə başa düşüldüyü, hansı şərhin ağlabatan sayıldığı və hansı nəzəriyyənin təsirli olduğu akademik icmanın qəbul proseslərindən asılıdır.

Məqalənin sualı buna görə aydındır: Hüquqi doğruluq və etibarlılıq qərarlarında emosiyalar nə qədər rol oynayır? Daha önəmlisi, hüquq akademiyası bu rolu niyə görmək istəmir?

Metod nə təklif edir?

İş klassik mənada eksperimental metoddan istifadə etmir. Müəllif hüquq nəzəriyyəsi, fəlsəfə, psixologiya, şüur fəlsəfəsi və emosiya tədqiqatları üzərindən konseptual müzakirə aparır. Məqalənin məqsədi emosiyaların hüquqi biliyə təsir etdiyini statistik olaraq sübut etmək deyil; bu təsirin necə işləyə biləcəyini görünən etməkdir.

Müəllif Pierre Schlagın hüququn estetikası yanaşmasından istifadə edir. Buradakı estetika yalnız gözəllik demək deyil; hüququn dünyanı necə gördüyünü, anlayışları necə sistemləşdirdiyini, hansı obrazlarla düşündüyünü və hansı formaları “hüquqi” qəbul etdiyini ifadə edir. Bu çərçivəyə görə hüquq yalnız qaydalar toplusu deyil; müəyyən görmə, təsnif etmə və düşünmə formaları ilə qurulan bilik obyektidir.

Məqalə bu estetik yanaşmanı emosiyalara da genişləndirir. Əgər hüququn estetik formaları hüquqi düşüncəni formalaşdırırsa, emosiyalar da hansı ideyanın cəlbedici, güvənverici, təhdidedici, nüfuzlu, kənarlaşdırıcı və ya qəbul edilə bilən göründüyünü müəyyənləşdirə bilər.

İş iki əsas proses təklif edir. Birincisi epistemik qərarvermə prosesidir. Bu, hüquqşünasın “bu arqument doğrudur”, “bu şərh etibarlıdır”, “bu nəzəriyyə inandırıcıdır” dediyi andır. İkincisi epistemik müzakirədir. Bu, hüquq akademiyası kimi bir icmanın hansı biliyin qəbul ediləcəyi barədə açıq və ya örtülü razılaşmalar qurduğu prosesdir.

Bu iki prosesin emosional ölçüləri fərqlidir. Epistemik qərarvermədə gözəllik, ölüm qorxusu, kənarlaşdırılma qorxusu, tanınma ehtiyacı və zəhmət çəkmək ehtiyacı önə çıxır. Epistemik müzakirədə isə təqdir olunma, mənsubiyyət, muxtariyyət, status və rol hissləri müəyyənedici hala gəlir.

Düsturlar nəyi izah edir?

Bu işdə riyazi düstur yoxdur. Məqalənin quruluşu ədədi modeldən daha çox konseptual fərqlər üzərində qurulub. Buna görə burada verilən MathJax ifadələri işdəki məntiqi sadələşdirən konseptual sxemlərdir.

Məqalənin əsas iddiasını belə ümumiləşdirmək olar:

Bu ifadə hüquqi biliyin məntiqsiz olduğu demək deyil. Deyilmək istənən budur ki, hüquqi bilik yalnız məntiqi nəticəçıxarmadan ibarət deyil. Hüquqi bilik; məntiq, metod, ictimai qəbul, akademik ənənə və emosional yönümlərin birlikdə işlədiyi bir sahədə istehsal olunur.

İşin daha ətraflı konseptual sxemini belə qurmaq olar:

Yuristik doğruluq hüquq sahəsində bir şərhin, normanın, anlayışın və ya arqumentin doğru və etibarlı qəbul edilməsidir. Müəllif bunun həm fərdi qərar anları, həm də akademik icmaların ortaq qəbul prosesləri ilə formalaşdığını müdafiə edir.

Emosiyaların bu quruluşa qoşulması belə göstərilə bilər:

Burada emosional yönüm; bir fikri gözəl, təhlükəsiz, təhdidedici, status artıran, kənarlaşdırıcı və ya tanınma təmin edən kimi hiss etdirən təsirləri ifadə edir.

Epistemik müzakirə üçün isə bu sxemdən istifadə etmək olar:

Bu, bir fikrin yalnız doğru olduğu üçün deyil, eyni zamanda icma daxilində necə təqdim edildiyi, kim tərəfindən müdafiə olunduğu, kimə status verdiyi, kimi təhdid etdiyi və kimləri bir araya gətirdiyi əsasında da qəbul gördüyünü izah edir.

Məqalənin tənqid etdiyi vəziyyəti isə belə ifadə etmək olar:

Müəllifin “normativ aleksitimiya” adlandırdığı problem məhz budur: Akademik icma emosiyalarını yox saydıqca, əslində onları daha az deyil, daha nəzarətsiz şəkildə bilik istehsalına daxil edir.

Qrafik, cədvəl və sxemin əsas mesajı

İşdə klassik qrafik və ya məlumat cədvəli yoxdur. Mətnin quruluşu konseptual başlıqlar və nəzəri fərqlər üzərindən irəliləyir. Əsas sxem hüquqi biliyin yalnız fərdi düşünmə deyil, həm də ictimai qəbul və emosional yönümlər üzərindən formalaşdığını göstərir.

Birinci əsas mesaj budur ki, hüquqi doğruluq “emosiyasız” deyil. Hüquqi şərh sadə, zərif, nizamlı və güvənverici olduqda daha asan qəbul görə bilər. Bu, gözəlliyin və nizam arzusunun bilik istehsalında rol oynadığını göstərir.

İkinci əsas mesaj qorxunun hüquqi düşüncədə qurucu ola bilməsidir. Ölüm qorxusu qeyri-müəyyənlik qarşısında qətiyyət arzusunu gücləndirə bilər. Kənarlaşdırılma qorxusu isə akademik icmaya uyğunlaşmaq, qrup normalarını təkrarlamaq və fərqli düşünməkdən çəkinmək davranışını qidalandıra bilər.

Üçüncü əsas mesaj akademik tanınmanın və əmək mədəniyyətinin bilik istehsalına təsir göstərə bilməsidir. Bəzi işlər həqiqətən yeni fikir irəli sürdüyü üçün deyil, çox zəhmət çəkilmiş göründüyü, çox mənbə ehtiva etdiyi və ya akademik status nizamına uyğun olduğu üçün dəyərli sayıla bilər.

Dördüncü əsas mesaj hüquq akademiyasında fikirlərin yalnız sübutla deyil, müzakirə ilə də qəbul görməsidir. Təqdir olunma, mənsubiyyət, muxtariyyət, status və rol hissləri; bir fikrin necə qarşılanacağını və akademik icmada yer tapıb-tapmayacağını təsirləndirə bilər.

Təcrübələr necə aparılıb?

Bu iş eksperimental tədqiqat deyil. Yeni sorğu, statistik analiz, mətn mədənçiliyi, hal kodlaşdırması və ya kəmiyyət məlumat dəsti təqdim etmir. Müəllif açıq şəkildə emosiyaların hüquq akademik düşüncəsinə təsirini empirik olaraq sübut etməkdən daha çox, bu təsirləri görünən etməyi məqsəd qoyduğunu bildirir.

Məqalə nəzəri nümunələr, fəlsəfi anlayışlar, psixoloji izahlar və hüquq akademiyasının fəaliyyətinə dair müşahidələr üzərindən irəliləyir. Məsələn, Einstein və Poincaré müqayisəsi elmi nəzəriyyələrin qəbulunda sadəlik, zəriflik və estetik cəlbediciliyin rolunu göstərmək üçün istifadə olunur.

Hüquq sahəsindəki müzakirələr isə daha çox akademik yazı, doktrina, nəzəri məktəb, konseptual təsnifat və akademik icma davranışı üzərindən aparılır. Müəllif hüquq akademiyasının öz emosiyalarını basdırmaq meylinin hansı biliyin qəbul ediləcəyinə təsir göstərə biləcəyini müdafiə edir.

Buna görə işin metodu “sübutedici” deyil, “görünənedici”dir. Məqalə oxucudan müəyyən empatiya və özünürefleksiya gözləyir: Hüquq akademiki yazarkən, oxuyarkən, qiymətləndirərkən və başqalarının fikirlərini qəbul edərkən hansı emosiyalarla hərəkət etdiyini özündən soruşmalıdır.

Nəticələr nəyi göstərir?

İşin gəldiyi əsas nəticə hüquqi biliyin emosiyalardan tamamilə müstəqil şəkildə istehsal edilə bilməməsidir. Emosiyalar yalnız akademik həyatın kənar bəzəyi deyil; hansı hüquqi müddəanın ağlabatan, zərif, ciddi, təhdidedici, təhlükəsiz və ya qəbul edilə bilən sayılmasına təsir göstərə bilər.

Məqalə gözəlliyin bilik istehsalına təsirinə diqqət çəkir. Sadə, zərif və nizamlı nəzəriyyələr daha asan qəbul görür. Bu bəzən yaxşı ola bilər; çünki aydınlıq və sadəlik düşüncəni gücləndirə bilər. Lakin gözəllik təkbaşına doğruluq meyarına çevrilərsə, mürəkkəb, amma daha real izahlar kənarda qala bilər.

Qorxu da mühüm nəticə başlığıdır. Ölüm və qeyri-müəyyənlik qorxusu hüququ həddindən artıq nizamlı, sabit və hesablanabilən bir tor kimi görmək arzusunu qidalandıra bilər. Kənarlaşdırılma qorxusu isə akademik icmanın üstün dilinə, metoduna və ya siyasi ahənginə uyğunlaşma meylini artıra bilər.

Tanınma ehtiyacı akademik istehsalın istiqamətinə təsir göstərə bilər. Akademik yalnız həqiqəti axtarmaq üçün deyil, görünmək, qəbul edilmək, sitat gətirilmək və status qazanmaq üçün də yazır. Bu, təbii insan ehtiyacıdır; lakin fərq edilməzsə, bilik istehsalını təhlükəsiz, təkrarlayıcı və statusa uyğun sahələrə sıxışdıra bilər.

Zəhmət çəkmək ehtiyacı da məqalənin maraqlı məqamlarından biridir. Akademik dünyada intensiv əmək, çox mənbə, uzun dipnotlar və ağır əmək bəzən özlüyündə dəyər əlamətinə çevrilir. Halbuki bilik istehsalının əsas meyarı yalnız nə qədər çalışıldığı deyil, nəyin həqiqətən başa düşüldüyü və nəyin yeni şəkildə göstərildiyidir.

Bu niyə vacibdir?

Bu iş hüquq akademiyasının özünü daha dürüst qiymətləndirməsi üçün vacibdir. Hüquqşünaslar emosiyaları inkar etdikdə daha obyektiv olmurlar. Əksinə, emosiyaların bilik istehsalına necə qarışdığını görə bilmədikləri üçün öz düşünmə proseslərini daha az nəzarətdə saxlaya bilərlər.

Hüquqi bilik cəmiyyətlərin normalarına, hüquqlarına, institutlarına və ədalət anlayışına təsir edir. Buna görə hüquqi biliyin necə istehsal edilməsi yalnız akademik məsələ deyil. Hansı nəzəriyyələrin qəbul gördüyü, hansı şərhlərin kənarlaşdırıldığı, hansı fikirlərin “ciddi” sayıldığı və hansı səslərin marginalizə edildiyi hüquq mədəniyyətini formalaşdırır.

Məqalə hüquq təhsilinə də dolayı xəbərdarlıq edir. Tələbələrə yalnız qayda, mənbə və metod öyrətmək kifayət etməyə bilər. Hüquqşünasın öz emosional mövqeyini, mənsubiyyətlərini, qorxularını, status gözləntilərini və tanınma ehtiyacını da fərq etməsi lazımdır. Bu fərqindəlik daha zəif deyil, daha güclü hüquqi düşünmə təmin edə bilər.

Verianla oxucusu üçün mətnin ən vacib mesajı budur: Ağıl və emosiya bir-birinin düşməni olmaq məcburiyyətində deyil. Düşüncəni pozan şey emosiya sahibi olmaq deyil, emosiyanın düşüncəyə necə qoşulduğunu ümumiyyətlə görməməkdir.

Diqqət məqamları

İşin ən mühüm məhdudiyyəti empirik sübut təqdim etməməsidir. Müəllif emosiyaların hüquqi biliyə təsirini statistik olaraq ölçmür. Buna görə mətn sübut edilmiş psixoloji qanun kimi deyil, güclü nəzəri təklif və tənqidi oxu kimi qiymətləndirilməlidir.

İkinci diqqət məqamı hüquq akademiyasına dair müşahidələrin ümumiləşdirilə bilməsidir. Fərqli hüquq mədəniyyətləri, ölkələr, akademik ənənələr və hüquq sahələri emosiyalarla fərqli formalarda münasibət qura bilər. Məqalənin iddiaları xüsusilə Qərb mərkəzli hüquq akademiyası kontekstində oxunmalıdır.

Üçüncü diqqət məqamı emosiyaların bilik istehsalındakı rolunu qəbul etməyin relativizm demək olmamasıdır. Müəllif “hər şey emosiyadır, doğruluq yoxdur” demir. Daha diqqətli iddia budur: Doğruluq və etibarlılıq qərarları sosial və emosional proseslərdən tamamilə ayrılmış deyil.

Dördüncü diqqət məqamı emosiyaların həmişə mənfi görülməməsi gərəkdiyidir. Gözəllik, təqdir, mənsubiyyət və tanınma bəzən daha yaxşı düşünməyi, daha yaradıcı nəzəriyyələr qurmağı və daha açıq akademik müzakirəni dəstəkləyə bilər. Problem emosiyaların mövcudluğu deyil, fərq edilmədən hökm sürməsidir.

Beşinci diqqət məqamı hüquq praktikası ilə hüquq akademiyasının qarışdırılmamasıdır. Məqalə xüsusilə hüquq akademiyasına və hüquqi bilik istehsalına fokuslanır. Məhkəmə qərarları, qanunvericilik prosesləri və ya vəkillik strategiyaları üçün birbaşa normativ tövsiyə kimi oxunmamalıdır. Bu məzmun hüquqi məsləhət deyil.

Nəticə

“Acts of Truth” işi hüquq akademiyasının öz rasional obrazına tənqidi güzgü tutur. Hüquqşünaslar çox vaxt yalnız mənbə, metod və məntiqlə düşündüklərini güman edirlər. Halbuki bu məqaləyə görə hüquqi biliyin istehsalında gözəllik, qorxu, kənarlaşdırılma narahatlığı, tanınma arzusu, əmək mədəniyyəti, status və mənsubiyyət kimi emosiyalar da rol oynayır.

Müəllifin ən güclü anlayışlarından biri normativ aleksitimiyadır. Hüquq akademiyası emosiyaları kənarda saxlamağı fəzilət saydıqca, öz emosional yönümlərini tanıya bilməz hala gələ bilər. Bu da daha obyektiv düşünməyə deyil, görünməz emosiyaların daha nəzarətsiz işləməsinə səbəb ola bilər.

Məqalənin əsas töhfəsi hüquqi biliyi irrasionallaşdırmaq deyil. Əksinə, daha yaxşı düşünmənin şərtlərindən birinin emosional fərqindəlik olduğunu müdafiə edir. Hüquqi bilik həqiqətən daha açıq, daha dürüst və daha tənqidi olacaqsa, yalnız nə düşündüyümüzü deyil, niyə həmin düşüncəni doğru hiss etdiyimizi də soruşmalıyıq.

Mənbə və metod qeydi

Bu məzmun Thomas Schultz tərəfindən hazırlanmış “Acts of Truth: Emotions and the Validation of Legal Knowledge” adlı nəzəri hüquq işi əsasında hazırlanıb. İş; hüquqi bilik, yuristik doğruluq, epistemik qərarvermə, epistemik müzakirə, normativ aleksitimiya və emosiyaların hüquq akademiyasındakı rolu barədə konseptual müzakirə aparır.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; işin əsas ideyası Verianla-nın nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilmiş və orijinal Azərbaycan dilində redaksiya məqaləsinə çevrilmişdir.

Məqalədəki iddialar eksperimental olaraq sübut edilmiş nəticələr kimi deyil; hüquq akademiyasının bilik istehsalı proseslərinə yönəlmiş nəzəri və tənqidi oxu kimi çatdırılmışdır. Məzmun hüquqi məsləhət deyil.