Bu tədqiqat davamlı liderliyin turizm və qonaqpərvərlik müəssisələrində yaşıl performansla necə əlaqəli olduğunu və bu əlaqədə yaşıl innovasiyanın və yaşıl öz-səmərəliliyin hansı vasitəçilik rollarını yerinə yetirdiyini araşdırır. Misirdəki beşulduzlu otellərdə və səyahət agentliklərində çalışan 788 menecer və supervayzerdən əldə edilmiş sorğu məlumatları əsasında qurulan struktur modeldə davamlı liderliklə yaşıl performans arasında müsbət və statistik baxımdan əhəmiyyətli yol əmsalı aşkar edilmişdir (β = 0.521, p < 0.001). Davamlı liderlik həmçinin yaşıl innovasiya (β = 0.466) və yaşıl öz-səmərəliliklə (β = 0.487) müsbət əlaqəli olmuş; yaşıl innovasiyanın yaşıl performansla əlaqəsi β = 0.498, yaşıl öz-səmərəliliyin əlaqəsi isə β = 0.537 kimi hesablanmışdır. Model yaşıl performansdakı variasiyanın %65,6-sını izah edir. Bununla belə, tədqiqat kəsiyə əsaslanan və öz-bildirişli olduğu üçün bu əmsallar təkbaşına qəti səbəb-nəticə sübutu kimi şərh edilməməlidir.

Tədqiqatın əsas mesajı davamlılıq məqsədlərinin yalnız ali rəhbərliyin strateji niyyətindən asılı olmamasıdır. Tədqiqat modelinə görə liderlik yanaşmasının təşkilati səviyyədə ekoloji innovasiyaları dəstəkləməsi və əməkdaşların ekoloji məqsədlərə töhfə verə biləcəklərinə dair inamını gücləndirməsi yaşıl performansla bağlı iki ayrı ötürmə mexanizmi yaradır. Yaşıl innovasiya davamlı liderliklə yaşıl performans arasındakı əlaqənin bir hissəsinə vasitəçilik etdiyi halda, yaşıl öz-səmərəlilik də ayrıca və bir qədər daha yüksək dolayı yol ortaya qoyur.

Tədqiqatın əsas sualı nədir?

Turizm və qonaqpərvərlik müəssisələri enerji, su və digər təbii resurslardan intensiv istifadə; tullantı yaranması; ekosistemlər və yerli icmalarla davamlı qarşılıqlı əlaqə kimi səbəblərlə ekoloji davamlılığın birbaşa əhəmiyyət daşıdığı xidmət sektorları sırasındadır. Araşdırılan iş bu kontekstdə müəssisələrin davamlılıq məqsədlərini gündəlik əməliyyatlara necə çevirdiyini izah etmək üçün liderliyə diqqət yetirir.

Tədqiqatın sualı yalnız “davamlı liderlik yaşıl performansla əlaqəlidirmi?” deyil. İş daha ətraflı şəkildə liderlikdən performansa gedən əlaqənin təşkilati səviyyədə yaşıl innovasiya və əməkdaş səviyyəsində yaşıl öz-səmərəlilik vasitəsilə izah olunub-olunmadığını sınaqdan keçirir.

Ədəbiyyatda hansı boşluq hədəflənir?

Müəlliflərin qiymətləndirməsinə görə əvvəlki tədqiqatlar davamlılığa yönəlmiş liderliyi, ekoloji tətbiqləri, innovasiyanı və ya əməkdaşların ekoloji davranışlarını çox vaxt ayrı-ayrılıqda araşdırmışdır. Xüsusilə yaşıl innovasiyanın liderliklə ekoloji performans arasında bir vasitəçilik qabiliyyəti kimi, yaşıl öz-səmərəliliyin isə əməkdaş səviyyəsində psixoloji ötürmə mexanizmi kimi eyni model daxilində birlikdə qiymətləndirilməsi məhduddur.

Tədqiqat bu boşluğu təşkilati və fərdi mexanizmləri eyni struktur çərçivədə birləşdirərək nəzərdən keçirir. Beləliklə, tədqiqatçılar makro səviyyədə davamlı liderliyi, mezzo səviyyədə yaşıl innovasiyanı, mikro səviyyədə yaşıl öz-səmərəliliyi və nəticə dəyişəni kimi yaşıl performansı bir-biri ilə əlaqələndirirlər.

Nəzəri çərçivə: Resurslara Əsaslanan Baxış və Dinamik Qabiliyyətlər Nəzəriyyəsi

Tədqiqatda iki nəzəri yanaşma birlikdə istifadə olunur. Resurslara Əsaslanan Baxış (Resource-Based View, RBV) təşkilatların dəyərli qeyri-maddi resurs və qabiliyyətlərinin rəqabət üstünlüyünə töhfə verə biləcəyini müdafiə edən çərçivə kimi istifadə edilir. Bu baxımdan davamlı liderlik, yaşıl innovasiya qabiliyyəti və yaşıl öz-səmərəlilik müəssisənin davamlılığa yönəlmiş strateji resursları kimi nəzərdən keçirilir.

Dinamik Qabiliyyətlər Nəzəriyyəsi (Dynamic Capabilities Theory, DCT) isə bu resursların sadəcə mövcud olmasının niyə kifayət etmədiyini izah etmək üçün tətbiq olunur. Tədqiqat DCT-nin ekoloji fürsət və təhdidləri hiss etmə (sensing), bunlara yönəlmiş resurs və fəaliyyətləri səfərbər etmə (seizing) və təşkilati resursları yenidən qurma (reconfiguring) məntiqindən istifadə edir.

Bu quruluşda davamlı liderlik ekoloji fürsət və problemlərin fərqinə varmağa kömək edən strateji qabiliyyət; yaşıl innovasiya ekoloji məqsədləri proses və xidmət dəyişikliklərinə çevirən təşkilati mexanizm; yaşıl öz-səmərəlilik isə əməkdaşların ekoloji məsuliyyətləri həyata keçirməkdə özlərini yetərli görməsini ifadə edən fərdi mexanizm kimi yerləşdirilir.

Yaşıl öz-səmərəlilik nə deməkdir?

Tədqiqatda yaşıl öz-səmərəlilik (green self-efficacy) əməkdaşların ekoloji məqsədlərə töhfə verə biləcəklərinə və ekoloji baxımdan məsuliyyətli vəzifələri uğurla yerinə yetirə biləcəklərinə dair özlərinə inamı mənasında istifadə olunur. Bu anlayış təkcə ekoloji məsələlərin vacib olduğuna inanmağı deyil, şəxsin özünü bu məqsədlər istiqamətində effektiv şəkildə hərəkət edə biləcək qabiliyyətdə görməsini ifadə edir.

Sınaqdan keçirilən yeddi hipotez

Tədqiqatda yeddi hipotezin hamısı statistik baxımdan dəstəklənmişdir.

Model nə qədər izah gücünə malikdir?

Davamlı liderlik yaşıl innovasiyadakı variasiyanın %21,7-sini, yaşıl öz-səmərəlilikdəki variasiyanın %23,7-sini izah edir. Davamlı liderlik, yaşıl innovasiya və yaşıl öz-səmərəlilik birlikdə qiymətləndirildikdə yaşıl performansdakı variasiyanın %65,6-sı model tərəfindən izah edilir.

Yaşıl performans üçün Q² = 0.446 dəyəri tədqiqatda güclü proqnoz uyğunluğu kimi şərh olunur. Model uyğunluğu göstəriciləri də SRMR = 0.017 və NFI = 0.968 kimi bildirilmişdir.

Vasitəçilik mexanizmləri nə göstərir?

Yaşıl innovasiya üzərindən hesablanan dolayı yol əmsalı β = 0.232, yaşıl öz-səmərəlilik üzərindən hesablanan dolayı yol əmsalı isə β = 0.261-dir və hər iki yol üçün p < 0.001 müəyyən edilmişdir. Davamlı liderliyin yaşıl performansa birbaşa yolu da əhəmiyyətli qaldığı üçün tədqiqatçılar hər iki mexanizmi qismən vasitəçilik kimi təsnif edirlər.

Tədqiqatda bildirilən Variance Accounted For (VAF) dəyərləri yaşıl innovasiya üçün %30,8, yaşıl öz-səmərəlilik üçün %33,4-dür. Müəlliflərin şərhinə görə əməkdaş səviyyəsindəki yaşıl öz-səmərəlilik yolu təşkilati innovasiya yolundan məhdud dərəcədə daha yüksək vasitəçilik payı göstərir.

Birbaşa yollar arasında ən yüksək standartlaşdırılmış əmsal yaşıl öz-səmərəliliklə yaşıl performans arasındakı β = 0.537 əlaqəsidir. Bu nəticə tədqiqatın öz modeli çərçivəsində əməkdaşların ekoloji vəzifələri yerinə yetirə bilməklə bağlı inamının yaşıl performansla güclü şəkildə əlaqəli olduğunu göstərir.

Otellərlə səyahət agentlikləri arasında fərq tapıldımı?

Tədqiqatçılar ölçmə dəyişməzliyini MICOM proseduru ilə qiymətləndirdikdən sonra beşulduzlu otellərlə səyahət agentliklərini çoxqruplu analizlə müqayisə etdilər. Araşdırılan beş əsas struktur yolun heç birində qruplar arasında statistik baxımdan əhəmiyyətli fərq aşkar edilmədi.

Beləliklə, tədqiqat nümunəsində modelin əsas əlaqələri beşulduzlu otellər və səyahət agentlikləri arasında böyük ölçüdə oxşar görünür. Bu nəticə fərqli ölkələrə, daha aşağı ulduz kateqoriyalarına və ya digər turizm müəssisələrinə avtomatik şəkildə ümumiləşdirilə bilməz.

Tətbiq baxımından nə deməkdir?

Müəlliflər davamlılığın yalnız korporativ siyasət mətnlərinə və ya menecerlərin ümumi ekoloji ritorikasına buraxılmamalı olduğunu müdafiə edirlər. Tədqiqatın praktik nəticələrinə görə davamlılıq səriştələrinin lider seçimi, liderlik inkişafı və menecer qiymətləndirmə proseslərinə daxil edilməsi; ekoloji yönümlü proses və xidmət innovasiyaları üçün resurs ayrılması; əməkdaşların ekoloji vəzifələrdə özünəinamını artıracaq təlim, geribildirim və tanınma mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi əhəmiyyət daşıyır.

Tədqiqatçıların təklif etdiyi yanaşma iki paralel dayağa əsaslanır: bir tərəfdən təşkilati sistem və proseslərin yaşıl innovasiya vasitəsilə yenidən dizayn edilməsi, digər tərəfdən əməkdaşların ekoloji fəaliyyətlərdə özlərini səriştəli hiss etmələrinin dəstəklənməsi. Müəlliflər yalnız prosedurlara fokuslanmağın səthi uyğunluğa, yalnız əməkdaş motivasiyasına fokuslanmağın isə miqyaslana bilmə problemlərinə səbəb ola biləcəyini bildirirlər.

Türkiyə baxımından necə oxunmalıdır?

Tədqiqatın ortaya qoyduğu liderlik–innovasiya–əməkdaş qabiliyyəti modeli Türkiyədəki turizm və qonaqpərvərlik müəssisələri üçün araşdırılmağa dəyər bir idarəetmə çərçivəsi təqdim edə bilər. Lakin məlumat Misirdəki beşulduzlu otellər və səyahət agentliklərindən toplandığı üçün nəticələri Türkiyə müəssisələri üçün təsdiqlənmiş təsir kimi təqdim etmək düzgün deyil. Türkiyə kontekstində oxşar əlaqələrin qəbul edilməsi üçün yerli nümunələrlə müstəqil təsdiqləmə tələb olunur.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Davamlı liderliklə yaşıl performans arasında müsbət və statistik baxımdan əhəmiyyətli struktur əlaqə mövcuddur.
• Davamlı liderlik yaşıl innovasiya və yaşıl öz-səmərəliliklə müsbət əlaqəlidir.
• Yaşıl innovasiya və yaşıl öz-səmərəlilik tədqiqat modelində yaşıl performansla müsbət əlaqəlidir.
• Yaşıl innovasiya və yaşıl öz-səmərəlilik davamlı liderliklə yaşıl performans arasındakı əlaqədə qismən vasitəçilik göstərir.
• Model yaşıl performansdakı variasiyanın %65,6-sını izah edir.
• Araşdırılan əsas struktur əlaqələr baxımından beşulduzlu otel və səyahət agentliyi qrupları arasında əhəmiyyətli fərq tapılmamışdır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi və ya sübut etmədiyi nəticələr

• Tədqiqat davamlı liderliyin təkbaşına ekoloji performansı qəti səbəb-nəticə əlaqəsi ilə artırdığını sübut etmir.
• Nəticələr bütün turizm müəssisələrinin, ölkələrin və ya müəssisə ölçülərinin eyni şəkildə davranacağını göstərmir.
• Tədqiqat enerji istifadəsi, su istehlakı, tullantı miqdarı və ya karbon emissiyası kimi obyektiv ekoloji göstəricilərin uzunmüddətli dəyişimini birbaşa ölçməmişdir.
• Kəsiyə əsaslanan dizayn dəyişənlərin zaman ərzində necə inkişaf etdiyini göstərmir.
• Nəticələr Türkiyədəki turizm və qonaqpərvərlik müəssisələrində müstəqil şəkildə təsdiqlənməmişdir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Nümunə və məlumatların toplanması

Tədqiqatın hədəf qrupu Misir üzrə fəaliyyət göstərən beşulduzlu otellər və səyahət agentliklərində çalışan menecer və supervayzerlərdən ibarətdir. Bu iştirakçılar strateji idarəetmə ilə gündəlik əməliyyatların kəsişmə nöqtəsində olmaları və davamlılıq tətbiqlərinə birbaşa məruz qalmaları səbəbilə məqsədli seçmə üsulu ilə seçilmişdir.

Cəmi 1276 strukturlaşdırılmış sorğu dörd təlim keçmiş tədqiqat assistentinin dəstəyi ilə paylanmışdır. Analiz üçün uyğun 788 etibarlı cavab əldə edilmiş və tədqiqat təxminən %61,8 cavab nisbəti bildirmişdir. Məlumatların toplanması Misirin bir neçə bölgəsindəki müəssisələri əhatə etmişdir.

Sorğu ingilis və ərəb dillərində hazırlanmışdır. Konseptual ekvivalentliyi qorumaq məqsədilə sistemli geri tərcümə tətbiq edilmiş; hər iki dili bilən akademiklər və turizm-qonaqpərvərlik sektorundan praktiklər tərcüməni nəzərdən keçirmişlər. Əsas məlumat toplama mərhələsindən əvvəl menecer və supervayzerlərlə pilot tədqiqat aparılmış və ifadələrin oxunaqlılığını artıran kiçik dil redaktələri edilmişdir.

İştirakçı profili

Nümunənin ən böyük yaş qrupu 40–49 yaş aralığıdır; iştirakçıların %59,8-i supervayzer, %40,2-si menecerdir. Tədqiqat bu demoqrafik bölgüləri kontekstual profil kimi təqdim edir.

Ölçmə vasitələri

Bütün konstruktlar əvvəllər təsdiqlənmiş çoxmaddəli şkalalardan istifadə edilərək ölçülmüş və ifadələr turizm-qonaqpərvərlik kontekstinə uyğunlaşdırılarkən əsas konseptual mənalarının qorunmasına çalışılmışdır. Cavablar Likert tipli şkala ilə toplanmışdır; lakin tədqiqat mətni istifadə olunan Likert şkalasının neçə pilləli olduğunu açıq şəkildə göstərmir. Buna görə burada şkala genişliyi barədə fərziyyə irəli sürülməmişdir.

Ortaq üsul yanlılığı necə yoxlanıldı?

Məlumatlar eyni iştirakçı qrupundan və tək zaman nöqtəsində toplandığı üçün tədqiqatçılar ortaq üsul variasiyası riskini ayrıca qiymətləndirdilər. İştirakçılara anonimlik və məxfilik təmin edildi, doğru və ya yanlış cavab olmadığı bildirildi, maddələrin neytral və aydın ifadə olunmasına çalışıldı və ingilis-ərəb tərcümə prosesi nəzarətdə saxlanıldı.

Statistik tərəfdə Harmanın tək faktor testi tətbiq edildi və bir faktorun variasiyanın əksəriyyətini izah etmədiyi bildirildi. PLS-SEM kontekstində aparılan tam kollinearlıq qiymətləndirməsində bütün VIF dəyərləri 3.3 həddindən aşağı qaldı. Tədqiqatçılar bu nəticələri ortaq üsul yanlılığının modeli ciddi şəkildə təhrif etmədiyi kimi şərh etdilər.

Ölçmə modelinin etibarlılığı

Göstərici yükləri 0.826 ilə 0.897 arasında olmuşdur. Cronbach alfa dəyərləri 0.903–0.948, kompozit etibarlılıq dəyərləri 0.940–0.977 və Orta İzah Olunan Variasiya (AVE) dəyərləri 0.745–0.765 intervalındadır.

Ayırdedici etibarlılıq həm Fornell–Larcker meyarı, həm də Heterotrait–Monotrait nisbəti (HTMT) ilə araşdırılmışdır. HTMT dəyərləri 0.448 ilə 0.573 arasında qalmış və tədqiqatçılar konstruktların bir-birindən kifayət qədər ayrıldığı nəticəsinə gəlmişlər.

Struktur modelin əsas nəticələri

Cədvəldəki bütün birbaşa və dolayı yolların etibar intervalları sıfırı istisna edir və bütün yollar üçün p < 0.001 bildirilir. Bununla belə, statistik əhəmiyyət tədqiqatın kəsiyə əsaslanan dizaynından yaranan səbəb-nəticə məhdudiyyətini aradan qaldırmır.

Tədqiqatın güclü tərəfləri və məhdudiyyətləri

Tədqiqatın güclü cəhətlərindən biri təşkilati və əməkdaş səviyyəsində iki fərqli vasitəçilik mexanizmini eyni modeldə qiymətləndirməsidir. 788 nəfərlik nümunə, ölçmə modelində yüksək daxili tutarlılıq dəyərləri, ayırdedici etibarlılıq yoxlamaları, ortaq üsul yanlılığına yönəlmiş prosedur və statistik nəzarətlər, həmçinin otel-səyahət agentliyi müqayisəsindən əvvəl aparılan ölçmə dəyişməzliyi qiymətləndirməsi modelin texniki quruluşunu dəstəkləyir.

Lakin tədqiqatçılar mühüm məhdudiyyətləri də açıq şəkildə bildirirlər. Məlumat tək zaman nöqtəsində toplandığı üçün qəti səbəb-nəticə çıxarışı aparmaq mümkün deyil. Dəyişənlər menecer və supervayzerlərin öz-bildirişlərinə əsaslanır. Nümunə yalnız Misirdəki beşulduzlu otellər və səyahət agentliklərini əhatə edir. Beşulduzlu obyektlərdə müştəri gözləntiləri və bazar mövqeləndirilməsi də davamlılıq davranışlarına təsir edə biləcək kontekstual amil ola bilər. Bundan əlavə, tədqiqat enerji istifadəsi, su istehlakı, karbon emissiyası və ya tullantı miqdarı kimi obyektiv ekoloji göstəriciləri birbaşa ölçmür.

Müəlliflər gələcəkdə uzunmüddətli tədqiqatlar, çoxmənbəli məlumat toplama, obyektiv ekoloji performans göstəriciləri, fərqli turizm seqmentləri və ölkələrarası müqayisələr təklif edirlər. Korporativ tənzimləmələr, ESG tələbləri, sertifikatlaşdırma sistemləri və digər xarici institusional təzyiqlər də gələcək modellər üçün mümkün genişlənmə sahələri kimi qeyd edilmişdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Tam orijinal tədqiqat adı: From Sustainable Leadership to Green Performance: Exploring the Mediating Power of Green Innovation and Green Self-Efficacy in Tourism and Hospitality

Müəlliflər: Ahmed Mohamed Hasanein; Bassam Samir Al-Romeedy; Mohamed A. Aldossary; Aya Ahmed Abdel Majeed.

Müəllif sırası: Mənbə tədqiqatındakı orijinal sıra olduğu kimi qorunmuşdur.

Bərabər töhfə/bərabər birinci müəlliflik: Mənbədə bərabər birinci müəlliflik və ya bərabər töhfə işarəsi bildirilməmişdir.

Məsul müəlliflər: Ahmed Mohamed Hasanein və Aya Ahmed Abdel Majeed.

Qurumlar: Management Department, College of Business Administration, King Faisal University, Səudiyyə Ərəbistanı; Tourism Studies Department, Faculty of Tourism and Hotels, University of Sadat City, Misir; Tourism Studies Department, Faculty of Tourism and Hospitality, Mansoura University, Misir; Tourism and Hospitality Department, Jeddah International College, Səudiyyə Ərəbistanı.

Jurnal: Administrative Sciences.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / say / məqalə nömrəsi: 16 / 7 / 328.

DOI: 10.3390/admsci16070328

Rəsmi nəşr keçidi: https://doi.org/10.3390/admsci16070328

Nəşr prosesi: Tədqiqat 12 may 2026-cı ildə qəbul edilmiş, 28 iyun 2026-cı ildə yenidən işlənmiş, 6 iyul 2026-cı ildə qəbul edilmiş və 8 iyul 2026-cı ildə yayımlanmışdır.

Mənbə növü və resenziya statusu: Administrative Sciences jurnalında yayımlanmış resenziyalı tədqiqat məqaləsidir; preprint deyil.

Lisenziya: Məqalə açıq girişlidir və Creative Commons Attribution (CC BY) lisenziyası ilə yayımlanmışdır.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat King Faisal University, Deanship of Scientific Research, Vice Presidency for Graduate Studies and Scientific Research tərəfindən KFU262576 nömrəli qrant çərçivəsində maliyyələşdirilmişdir.

Etik təsdiq: Tədqiqat Helsinki Bəyannaməsinin prinsiplərinə uyğun aparılmış; King Faisal University Deanship of Scientific Research Ethical Committee tərəfindən KFU262576 layihə nömrəsi ilə 1 iyun 2025-ci ildə təsdiqlənmişdir. İştirakçılardan məlumatlandırılmış razılıq alınmışdır.

Məlumatların əlçatanlığı: Məlumatların uyğunluq meyarlarını ödəyən tədqiqatçılara sorğu əsasında təqdim oluna biləcəyi və birinci müəlliflə xüsusi qaydada əlaqə saxlanılması lazım olduğu bildirilmişdir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməmişlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırmaya A.M.H., B.S.A.-R., A.A.A.M. və M.A.A.; metodologiya və proqram təminatına A.M.H.; yoxlamaya bütün dörd müəllif; formal analizə A.M.H.; araşdırmaya B.S.A.-R., M.A.A. və A.A.A.M.; resurslara B.S.A.-R. və A.M.H.; məlumat kurasiyasına B.S.A.-R., M.A.A. və A.A.A.M.; ilkin mətnin yazılmasına və nəzərdən keçirmə/redaktəyə bütün dörd müəllif; vizuallaşdırmaya A.M.H. və B.S.A.-R.; nəzarətə A.M.H. və B.S.A.-R.; layihə idarəçiliyinə M.A.A.; maliyyə əldə edilməsinə M.A.A. töhfə vermişdir.

Əsas metod: Misirdəki beşulduzlu otellər və səyahət agentliklərində çalışan 788 menecer və supervayzerdən məqsədli seçmə üsulu ilə toplanmış kəsiyə əsaslanan sorğu məlumatlarından istifadə edilmiş; davamlı liderlik, yaşıl innovasiya, yaşıl öz-səmərəlilik və yaşıl performans arasındakı birbaşa və dolayı struktur əlaqələr qiymətləndirilmişdir.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Tədqiqatın kəsiyə əsaslanması, bütün əsas dəyişənlərin eyni iştirakçı qrupunun öz-bildirişlərindən əldə edilməsi və nümunənin yalnız Misirdəki beşulduzlu otellər və səyahət agentliklərinə əsaslanması qəti səbəb-nəticə və geniş coğrafi ümumiləşdirmə baxımından məhdudiyyət yaradır. Ortaq üsul yanlılığına qarşı prosedur və statistik nəzarətlər tətbiq edilsə də, öz-bildirişdən qaynaqlanan yanlılıq tamamilə istisna edilə bilməz.

Bu Verianla məzmunundakı elmi nəticələr yüklənmiş orijinal tədqiqata əsaslanır. Biblioqrafik kimlik rəsmi nəşr qeydi ilə yoxlanılmış; xarici mənbələrdən yeni eksperimental nəticə, statistika, mexanizm və ya elmi nəticə əlavə edilməmişdir.