ChatGPT və Grammarly gibi süni intelləlavət dəstəkli yazı alətləri tələbələre söz seçimi, təlavərarların azaltılması, qrammatika, cümlə quruluşu və mətn düzəni hakkında hızlı önerilər sunmaktadır. Ancak bir tələbənin bu araçlarla daha iyi bir mətn oluşturması, eyni bacarıqyi araç kapatıldığında da edindiği mənasına gəlmir. Bu araştırma, süni intelləlavət destəlavəli söz çalışmasının ingilis dilini xarici dil kimi öyrənən ünivərsite tələbələrinin akademik yazılarıyla nasıl əlaqəlendiğini incelemiştir.

Araştırma Suudi Arabistan’daki orta böyüklükte bir ünivərsitede yürütülmüş; biznes, mühendislik və bilgisayar bilimi sahəlarından 160 lisans tələbəsi çalışmaya katılmıştır. Tələbələr ENGL 101, ENGL 102 və ENGL 201 derslerine kayıtlıdır. Katılımcıların yüzde 18’i B1, yüzde 58’i B2, yüzde 24’ü C1 səviyyəsinde sınıflandırılmışdır.

Tələbələr bir dönem boyunca ChatGPT və Grammarly ilə destəlavəlenen yazma təsirnliklerine katılmıştır. Program; araç kullanım eğitimi, etik və akademik dürüstlük bilgiləndirmesi, kişiselleştirilmiş öyrənmə planları, yönləndirilmiş yazı sessiyaları, müstəqil çalışma, oyunlaşdırılmış təsirnlikler və aralıklı sözcük təlavərarını birlikte içermiştir. Özette səlavəiz yönlendirilmiş yazma oturumu yapıldığı belirtilməlavətedir; yöntem bölümünde ise bu oturumların müddətsi və haftalara dağılımı ayrıntılı olaraq vərilməmişdir.

Dönem başında və sonunda yazılan 150–300 kelimelik mətnler ləlavəsik müxtəliflik, söz dəqiqliyi, akademik kollokasiyalar, sahə terminləri, bağlayıcı ifadə istifadəsi, koherentlik və struktur bakımından araşdırılmışdır. Sözcüksel çeşitliliği gösteren MTLD ortası 73’ten 92’ye, akademik sözcüklerin nisbətı yüzde 7,5’ten yüzde 12,2’ye və doğru sahə terimi kullanımı bin kelimede 18’den 28’e yükselmiştir. Sözcüksel xəta nisbətı bin kelimede 28’den 16,5’e düşmüş; insan qiymətləndiricilərin vərdiği koherentlik puanı 6 üzərindən 3,4’ten 4,2’ye çıkmıştır.

Bu değişimlerin tamamı p<0,001 səviyyəsinde statistik olaraq əhəmiyyətli bildirilmiş və birçok meyarte böyük təsir böyüklükleri hesablanmışdır. Tələbələr araçların yararlılığına 5 üzərindən 4,4, kullanım kolaylığına 4,3 və genel memnuniyete 4,3 puan vərmiştir. Süni intelləlavət önerilərine güvən ise 3,9 puanla yararlılık dəyərlendirmesinin altında kalmıştır.

Bununla belə araştırmada kontrol qrupu mövcud deyil. Tələbələr normal derslerine devam etmiş, öğretmenlerden destəlavə almış, strukturli yazma çalışması yapmış və sözcük öğretimi görmüştür. Bu səbəbdən değişimlerin ne kadarının süni intelləlavətdan, ne kadarının öğretimden, təlavərarlı yazma təcrübəiminden, tələbələrin doğal gelişiminden və ya ölçüm koşullarından kaynaklandığı ayrılamamaktadır.

Araştırma ayrıca süni intelləlavət araçlarının kullanılmadığı müstəqil bir son test və ya haftalar sonra gerçəlavəleştirilən qalıcı təsir ölçümü sunmamaktadır. Son dəyərlendirmelerde ChatGPT və Grammarly kullanımına izin vərilip vərilmediği de açıkça belirtilmemiştir. Dolayısı ilə tələbələrin kendi başlarına daha iyi yazmayı öğrenip öyrənmədiği ilə süni intelləlavət yardımı sayesinde daha iyi mətn üretmesi birbirinden ayrılamamaktadır.

Çalışmanın en güvənli sonucu şudur: Öğretmen rehberliği, strukturli yazma tətbiqsı, sözcük öğretimi, interval təkrar və süni intelləlavət araçlarını birleştiren dönemlik program sırasında tələbələrin incelenen mətn göstəriciləri önemli ölçüde iyiləşmiştir. Ancak araştırma, bu gelişmelerin yalnızca və ya birbaşa süni intelləlavət tarafından oluşturulduğunu sübut etmir.

Araşdırmanın əsas sualı nedir?

Çalışma üç temel soruya cevap aramaktadır:

1. Süni intelləlavət destəlavəli sözcük araçlarının tələbələrin sözcük gelişimi və akademik yazı performansıyla əlaqəsi nedir?
2. Tələbələr süni intelləlavətnın sözcük öyrənmə və akademik yazıdaki rolünü nasıl dəyərlendirməlavətedir?
3. Süni intelləlavət araçlarının yabancı dil öğretiminde kullanılmasından hangi tətbiq çətinlikləri və etik sorunlar doğmaktadır?

Araştırmanın odağı yalnızca tələbələrin daha az qrammatika xətası yapıp yapmadığı değildir. Çalışmada sözcük çeşitliliği, akademik sözcükler, sahə terminologiyası, kollokasiyalar, mətn üçündəlavəi bağlantılar və genel yazı strukturi birlikte araşdırılmışdır.

Akademik yazmada sözcük bilgisi neden önəmlidir?

Bir tələbənin çok sayıda İngilizce kelimeyi diaqnozması, bu kelimeleri akademik mətnde doğru kullanabildiği mənasına gəlmir. Akademik yazma üçün kelimenin anlamı kadar hangi bağlamda, hangi kelimelerle və hangi dil səviyyəsinde kullanıldığı da önəmlidir.

Öğrencinin aşağıdaki bacarıqlari birlikte geliştirmesi gərəkdir:

• Farklı kelimeler kullanarak gerəlavəsiz təlavərarı azaltmak
• Genel kelimeler yerine konuya uygun akademik və təlavənik terimleri seçməlavə
• Kelimenin isim, fiil, sıfat və ya zarf biçimini doğru kullanmak
• Birlikte doğal kullanılan sözcükleri doğru eşleştirməlavə
• Resmî akademik anlatıma uygun dil səviyyəsini korumak
• Fikirler arasında açık bağlantılar kurmak
• Paragrafları mantıklı sırayla strukturleməlavə

ChatGPT və Grammarly bu sahəlarda anlık öneri üretebilir. Ancak tələbənin yalnızca öneriyi kabul etmesiyle neden doğru olduğunu anlaması eyni değildir. Kalıcı öyrənmə üçün tələbənin öneriyi dəyərlendirmesi, kendi anlamıyla müqayisəsı və yeni kullanımını başka mətnlerde müstəqil biçimde təlavərarlaması gərəkdir.

Katılımcılar kimlerdir?

Çalışmaya Suudi Arabistan’daki təlavə bir ünivərsiteden 160 lisans tələbəsi katılmıştır. İngilizce bütün ünivərsite derslerinde öğretim dili olaraq kullanılmaktadır.

Tələbələrin yüzde 89’u daha əvvəl en az bir süni intelləlavət yazma aracından haberdardır. Ancak yalnızca yüzde 28’i bu araçları daha əvvəl yoğun kullandığını bildirmiştir. Yüzde 17’sinin ücretli aboneliği, yüzde 81’inin gerəlavəli təlavənik özellikleri qarşılayan kişisel bilgisayarı və yüzde 78’inin kampüs dışında sabit internet çıxışı vardır.

Bu bilgilər tələbələrin dijital olanaklarının eyni olmadığını göstərir. Ücretli hesapların daha inkişaf etmiş özelliklere erişip erişmediği və ya araç sürümlerinin tələbələr arasında eyni olup olmadığı açıqlanmamışdır.

Tələbələr nasıl seçilmiştir?

Tədqiqatçılar fərqli İngilizce səriştə səviyyəlerinin temsil edilmesi üçün tabakalı nümunəleme kullandıklarını belirtməlavətedir. Bununla belə tələbələrin gönüllü başvuru yoluyla mı, ders şubelerinin tamamından mı və ya başka bir seçim müddətciyle mi alındığı ayrıntılı biçimde açıqlanmamışdır.

Araştırmada şu üç ders vardır:

• ENGL 101 — Birinci Yıl Yazma
• ENGL 102 — Rapor Yazımına Giriş
• ENGL 201 — Təlavənik Yazma

Nəticə cədvəlsunda B1 səviyyəsi ENGL 101, B2 səviyyəsi ENGL 102 və C1 səviyyəsi ENGL 201 ilə eşleştirilmiştir. Ancak yöntem bölümünde her dersin yalnızca təlavə bir CEFR səviyyəsindəlavəi tələbələrden oluştuğu açıkça gösterilmemiştir. Her alt grubun qəti tələbə sayısı da sonuç cədvəlsunda vərilməmişdir.

Müdahale gerçəlavəte neleri içerməlavətedir?

Araştırma yalnızca tələbələre ChatGPT və ya Grammarly hesabı vərip dönem sonunda yazılarını müqayisəmıştır. Program çok biləşənli bir öğretim yaklaşımıdır:

• Süni intelləlavət araçlarını kullanma eğitimi
• Etik kullanım, vəri koruma və akademik dürüstlük bilgiləndirmesi
• Başlangıç yazma yeterliğine görə fərdiləşdirilmiş öyrənmə planı
• ChatGPT və Grammarly üzərindən bağlama uygun eş əhəmiyyətli öneriləri
• Təlavərarlanan kelimelerin belirlenmesi
• Alanla əlaqəli sözcük çalışmaları
• Oyunlaştırılmış tapşırıqler
• Aralıklı təlavərar təsirnlikleri
• Yönlendirilmiş yazma oturumları
• Bağımsız çalışma
• Öğretmen desteği və yüz yüze dersler

Bu yapı eğitimsel açıdan güçlü olabilir; fakat araştırma baxımından her biləşənin təsirini ayırmayı zorlaştırmaktadır. Tələbələrin gelişimi süni intelləlavətdan, daha fazla yazma tətbiqsından, öğretmen geri bildiriminden, interval təkrardan və ya bunların birleşiminden kaynaklanmış olabilir.

Hangi süni intelləlavət sistemləri istifadə edilmişdir?

Metod bölümünde iki araç açıkça adlandırılmıştır:

• ChatGPT
• Grammarly

Ancak çalışmada kullanılan ChatGPT modelinin adı, sürümü, hesap türü, sistem ayarları və ya tələbələre vərilən standart istemler açıqlanmamışdır. Grammarly’nin hangi sürümünün və hangi özelliklerinin kullanıldığı da belirtilmemiştir.

Tələbələrin iki aracı birlikte mi kullandığı, birini seçip seçmediği və ya kullanım miktarlarının ne olduğu belirsizdir. Araç kullanımının analitik panolarla izlendiği söylenmesine rağmen oturum sayısı, kabul edilən öneri sayısı, kullanılan müddət və araçlara görə kullanım dağılımı nəticələrda vərilməmişdir.

Bu əlavəsiklik nedeniyle ChatGPT ilə Grammarly’nin ayrı təsirleri qarşılaştırılamaz. Tapıntılar belirli bir modelin və ya ürünün başarısı olaraq sunulmamalıdır.

Yazma performansı nasıl ölçülmüşdür?

Tələbələr müdahale öncəsinde və sonrasında 150–300 kelimelik akademik mətnler yazmıştır. Mətnler otomatik derlem araçlarıyla və insan qiymətləndiricilərle araşdırılmışdır.

Başlıca ölçüm sahəları şunlardır:

• Type–Token Ratio
• Measure of Textual Lexical Divərsity
• Genel və akademik kelime listelerinin payı
• Orta və aşağı sıklıktaki kelimeler
• Doğru akademik kollokasiyalar
• Hatasız cümleciklerin nisbətı
• Sözcüksel xəta nisbətı
• Uygunsuz dil səviyyəsi
• Yanlış sözcük türü seçimi
• Doğal olmayan kollokasiyalar
• Doğru sahə terminləri
• Bağlayıcı ifadeler və geciş türleri
• İnsan qiymətləndiricilərin koherentlik və struktur puanları

Type–Token Ratio neyi göstərir?

Type–Token Ratio, bir mətndəlavəi fərqli kelime sayısının ümumi kelime sayısına nisbətıdır:

\[ TTR = \frac{Farklı\ kelime\ sayısı}{Toplam\ kelime\ sayısı} \]

Örneğin 200 kelimelik bir mətnde 100 fərqli kelime bulunması vəziyyətunda TTR dəyəri 0,50 olur. Nisbətın yükselmesi, mətnde daha çeşitli kelimeler kullanıldığını düşündürür.

Ancak TTR mətn uzunluğuna duyarlıdır. Mətn uzadıkça zorunlu təlavərarlar artabiləceği üçün nisbət düşebilir. Araştırmadaki yazılar 150 ilə 300 kelime arasında değişməlavətedir. Başlangıç və son yazılarının orta uzunlukları vərilmediğinden TTR değişiminin ne kadarının sözcük gelişiminden, ne kadarının mətn uzunluğundan kaynaklandığı tam olaraq dəyərlendiriləmeməlavətedir.

MTLD neyi ölçməlavətedir?

MTLD, sözcüksel çeşitliliği mətn uzunluğundan TTR’ye görə daha az təsirlenecəlavə biçimde ölçmeyi amaçlayan bir göstəricidir. Mətn boyunca sözcük çeşitliliğinin belirli bir eşiğin üzərində ne kadar müddət korunabildiğini dəyərlendirir.

MTLD’nin 73’ten 92’ye çıkması, tələbələrin son mətnlerde daha geniş və mətn boyunca daha sürdürülebilir bir sözcük çeşitliliği kullandığıyla uyumludur. Bununla belə yazma tapşırıqlerinin konu, tür, müddət və güçlük bakımından eşdəyər olup olmadığı açıklanmadığı üçün değişimin tamamı tələbə bacarıqsine bağlanamaz.

Başlangıç və son yazma tapşırıqleri qarşılaştırılabilir mi?

Çalışmada mətnlerin 150–300 kelime olduğu belirtilməlavəte, lakin şu bilgilər vərilmeməlavətedir:

• Başlangıç və son tapşırıqlerinin tam soru mətnleri
• Görevlerin eyni yazı türünde olup olmadığı
• Konuların güçlük bakımından nasıl eşleştirildiği
• Yazma üçün vərilən müddət
• Tələbələrin sözlük və ya internet kullanıp kullanamadığı
• Son dəyərlendirmede ChatGPT və Grammarly kullanımına izin vərilip vərilmediği
• Mətn uzunluklarının başlanğıc və son aşamadaki ortaları

Bu bilgilər ölçümün yorumlanması üçün kritiktir. Son testte süni intelləlavət kullanılmışsa nəticələr müstəqil öyrənməyle araç destəlavəli ürün kalitesini birlikte yansıtabilir. Süni intelləlavət kapalı bir test uygulanmışsa tələbələrin aktarım bacarıqsine əlaqən kanıt daha güçlü olurdu. Məqalə hangi koşulun uygulandığını açıkça belirtmeməlavətedir.

Ləlavəsik müxtəliflikte ne değişmiştir?

Bütün müqayisəlar üçün p<0,001 bildirilmiştir. MTLD təxminən yüzde 26, doğru akademik kollokasiya kullanımı yüzde 50 artmışdır. Akademik sözcüklerin payı 4,7 yüzde puan yükselmiştir.

Başlangıçta üç sıklık kategorisinin ümumiı yüzde 100,5’tir. Bu kiçik fark yuvarlamadan kaynaklanabilir. Son ölçümde ümumi yüzde 100’dür.

Söz dəqiqliyinda ne değişmiştir?

Sözcüksel xəta nisbətı təxminən yüzde 41 azalmış, doğru sahə terimi kullanımı təxminən yüzde 56 artmışdır. Bunlar yalnızca statistik bakımdan değil, böyüklük bakımından da dikkat çəlavəici değişimlerdir.

Bununla belə tartışma bölümünde ümumi ləlavəsik səhvların “yalnızca marjinal” biçimde azaldığı yazılmıştır. Bin kelimede 28’den 16,5’e düşüş və d=−1,39 dəyəri marjinal bir değişim olaraq nitelendiriləmez. Bu ifade sonuç cədvəlsuyla çelişməlavətedir.

Mətn tutarlılığı və strukturi nasıl değişmiştir?

Bütün dəyərler üçün p<0,001 bildirilmiştir. Bağlayıcı ifadeler təxminən yüzde 31, fərqli geciş türlerinin sayısı təxminən yüzde 56 artmışdır.

Ancak insan qiymətləndiricilərin sayısı, eğitim müddətci, kullandığı dəyərlendirme rubriği, başlanğıc və ya son metni okuduğunu bilip bilmediği və qiymətləndiricilər arası güvənilirlik katsayısı vərilməmişdir. Bu əlavəsiklik, koherentlik və struktur puanlarının ne kadar güvənilir olduğunu dəyərlendirmeyi zorlaştırmaktadır.

Tartışma bölümünde mətn düzənine əlaqən xəta puanının “3 yüzde puan” iyiləştiği belirtilməlavətedir. Nəticə cədvəllarında bu ifadeye qarşılık gelen bir yüzde meyarü mövcud deyil. Tutarlılık 3,4’ten 4,2’ye, struktur ise 3,3’ten 4,4’e çıkmıştır. Bu səbəbdən “3 yüzde puan” ifadesinin hangi hesaplamaya dayandığı anlaşılamamaktadır.

İngilizce səviyyəlerine görə nəticələr nelerdir?

C1 grubunda ləlavəsik müxtəliflik meyarleri bakımından en böyük artış bildirilmiştir. Ancak cədvəlda qrup başına tələbə sayıları, standart sapmalar və ya qruplar arasındaki farkı sınayan təsirleşim testi mövcud deyil.

Mətnde B1 grubunun xəta düzeltmelerinde en böyük azalmayı gösterdiği yazılmıştır. Buna qarşılık ilgili Cədvəl 7 yalnızca TTR və MTLD nəticələrını içerməlavəte, xəta nisbətlərinı göstermeməlavətedir. Bu iddia sunulan cədvəldan doğrulanamamaktadır.

Tələbələr araçları nasıl dəyərlendirmiştir?

Tələbələrin araçları yararlı bulması, öyrənmə təsirinin nesnel kanıtı değildir. Kullanım kolaylığı və memnuniyet, bacarıq kazanımından fərqli nəticələrdır. Buna qarşılık güvən puanının yararlılık puanından aşağı olması, tələbələrin süni intelləlavət önerilərini tamamen güvənilir görmediğini düşündürebilir.

Ancak anketin kaç maddeden oluştuğu, daha əvvəl doğrulanmış bir miqyas olup olmadığı, iç koherentlik katsayısı və soruların tam metni vərilməmişdir. Bu səbəbdən anket nəticələrının psikometrik niteliği dəyərlendiriləmeməlavətedir.

Çalışma gerçəlavəten qarışıq metodlu midir?

Metod bölümünde anketler, yarı-strukturlaşdırılmış müsahibələr və fokus qrupları kullanıldığı belirtilməlavətedir. Açık uçlu cevapların tematik olaraq kodlandığı və katılımcı doğrulaması yapıldığı yazılmıştır.

Bununla belə sonuç bölümünde:

• Kaç tələbəyle görüşme yapıldığı
• Kaç odak grubunun gerçəlavəleştirildiği
• Görüşmelerin müddətsi
• Kodlama çərçivəsi
• Kodlayıcı sayısı və uyumu
• Ortaya çıkan ana temalar
• Katılımcı alıntıları
• Olumsuz və ya qarşıt hallar

təqdim edilməmişdir. Nitel vərilərden söz edilmesine rağmen tapıntıların tamamına yakını sayısal əvvəl-son müqayisəlar və Likert ortalarından oluşmaktadır. Bu səbəbdən çalışmanın qarışıq metodlu yönü yeterince raporlanmamışdır.

Etki böyüklükleri nasıl hesablanmışdır?

Çalışma Cohen d dəyərlerini başlanğıc və son ölçümlerin birleştirilmiş standart sapmasıyla hesapladığını belirtməlavətedir:

\[ SD_{birleşik} = \sqrt{\frac{SD_{ön}^{2}+SD_{son}^{2}}{2}} \]

\[ d = \frac{\overline{X}_{son}-\overline{X}_{ön}}{SD_{birleşik}} \]

• X̄_ön: Müdahale öncəsi orta
• X̄_son: Müdahale sonrası orta
• SD_ön: Başlangıç standart sapması
• SD_son: Nəticə standart sapması

Bu hesaplama cədvəlda vərilən dəyərlerle uyumludur. Örneğin MTLD üçün:

\[ d = \frac{92-73}{\sqrt{(12^2+13^2)/2}} \approx 1{,}52 \]

Ancak vərilər eyni tələbələrden iki kez toplandığı üçün ölçümler müstəqil değildir. Birleştirilmiş standart sapmaya dayalı d dəyəri bildiriləbilir; fakat tələbələrin başlanğıc və son puanları arasındaki korelasyonu içermez. Eşleştirilmiş değişime özgü başka bir təsir böyüklüğünün hesaplanabilmesi üçün fark puanlarının standart sapması və ya əvvəl-son korelasyonu gərəkdir. Bu bilgilər vərilməmişdir.

İstatistiksel əhəmiyyətlilık ne kadar yeniden üretiləbilir?

Tədqiqatçılar cütləşdirilmiş nümunə t-testləri kullandıklarını və bütün ana nəticələrın p<0,001 olduğunu bildirmiştir. Ancak cədvəllar şu bilgiləri içermeməlavətedir:

• t istatistikleri
• Serbestlik dereceleri
• Orta değişimlerin etibar intervalları
• Fark puanlarının standart sapmaları
• Eksik gözlem sayıları
• Dağılım varsayımlarının kontrolleri
• Çoklu müqayisə düzeltmesi

Bu səbəbdən orta və standart sapmalardan müstəqil qruplara əlaqən təxminən hesaplamalar yapılabilir; fakat bildirilən eşleştirilmiş testler tam olaraq yeniden üretiləmez.

Kontrol grubunun bulunmaması neden önəmlidir?

Bir əvvəl-son çalışmada tələbələrin zaman üçünde geliştiği görülebilir. Ancak bu gelişmenin nedenini belirleməlavə üçün qarşılaştırılabilir bir kontrol koşulu gərəkdir.

Mevcut çalışmada aşağıdaki olasılıklar birbirinden ayrılamamaktadır:

• ChatGPT və Grammarly önerilərinin təsiri
• Öğretmen geri bildiriminin təsiri
• Bir dönem boyunca alınan normal İngilizce dersinin təsiri
• Düzenli akademik yazı tətbiqsının təsiri
• Aralıklı təlavərar təsirnliklerinin təsiri
• Başlangıç testine aşinalığın təsiri
• Tələbələrin doğal gelişimi
• Başlangıç və son yazma tapşırıqleri arasındaki güçlük farkı
• Son mətnde süni intelləlavət önerilərinin birbaşa bulunması

Müəlliflər da tartışma bölümünde araştırmanın neden-sonuç əlaqəsi kurmaya çalışmadığını və kontrol qrupunun bulunmadığını kabul etmiştir. Kontrol grubu kullanılmamasının, kurumun bütün tələbələrin müdahaleden yararlanmasını istemesinden kaynaklandığı göstərilmişdir.

Bu etik kaygı anlaşılabilir; lakin bəlavəleme listesi kontrolü, gecikmeli müdahale, normal öğretim müqayisəsı və ya çapraz tasarım gibi seçenəlavəler bütün tələbələre daha sonra müdahale sunarken müqayisə yapılmasına imkân vərebilirdi.

Tələbələr süni intelləlavət olmadan da inkişaf etmiş midir?

Bu soruya mevcut çalışma cevap vərememəlavətedir. Gerçəlavə bacarıq aktarımını dəyərlendirməlavə üçün tələbələrin:

• Süni intelləlavət kullanmadan yeni bir konu hakkında yazması
• Daha əvvəl görmediği sahə terminlərini bağlam üçünde kullanması
• Süni intelləlavət önerilərindəlavəi xətaları belirlemesi
• Haftalar və ya aylar sonra eyni bacarıqlari koruması

gərəkdirdi.

Çalışmada gecikmeli son test yapılmamıştır. Bu səbəbdən kazanımların dönem bittikten sonra devam edip etmediği bilinməməlavətedir.

Nəticə bölümündəlavəi hangi iddialar birbaşa ölçülməmişdir?

Nəticə bölümünde təlavənolojinin öğretmen və tələbələre önemli ölçüde zaman kazandırdığı, tənqidi düşünməyi geliştirdiği, metalinqvistik fərqindəliknı artırdığı, özerkliği güçlendirdiği və akademik dürüstlüğü destəlavəlediği iləri sürülməlavətedir.

Ancak çalışmada:

• Öğretmen və ya tələbə zamanına əlaqən müddət ölçümü
• Standartlaştırılmış tənqidi düşünmə testi
• Üst dil farkındalığı ölçeği
• Öğrenen özerkliği ölçeği
• İntihal və ya akademik dürüstlük davranışı
• Süni intelləlavət önerisini reddetme doğruluğu

raporlanmamışdır. Bu iddialar çalışmanın birbaşa tapıntıları değil, tətbiqya əlaqən yorumlarıdır.

Çalışmanın üçündəlavəi önemli raporlama sorunları

Türkiye baxımından nasıl yorumlanmalıdır?

Suudi Arabistan’daki təlavə ünivərsiteden elde edilən sayısal nəticələr Türkiye’dəlavəi tələbələre birbaşa genellenemez. Bununla belə araştırma sorusu Türkiye’dəlavəi İngilizce hazırlık okulları, akademik yazı dersleri və İngilizce öğretim yapan bakalavr proqramları üçün tətbiq oluna bilən niteliktedir.

Türkiye’de benzer bir tətbiq, tələbələre süni intelləlavətyı tamamen yasaklamak və ya sınırsız biçimde serbest bırakmak yerine kullanımın hangi öyrənmə aşamasında yararlı olduğunu sınayabilir.

Örneğin aşağıdaki üç qrup qarşılaştırılabilir:

1. Öğretmen rehberliği və süni intelləlavət destəlavəli yazma grubu
2. Aynı öğretmen müddətsi və söz çalışmasıyla, fakat süni intelləlavət kullanılmayan qrup
3. Olağan akademik yazı öğretimine devam eden müqayisə qrupu

Bütün qruplara dönem sonunda eyni, süni intelləlavət qapalı yazma tapşırıqi uygulanmalıdır. Ardından dört və ya səlavəiz hafta sonra gecikdirilmiş test yapılarak kelime bilgisinin kalıcılığı ölçülebilir.

Türkiye’de daha güçlü bir araştırma nasıl tasarlanabilir?

• Birden fazla ünivərsite və fərqli akademik sahəlar çalışmaya alınmalıdır.
• Tələbələr mümkünse rastgele və ya sınıf səviyyəsinde kümeli olaraq qruplara atanmalıdır.
• Süni intelləlavət və kontrol qruplarında öğretmen müddətsi, tapşırıq sayısı və geri bildirim miktarı eşit tutulmalıdır.
• ChatGPT model sürümü, Grammarly özellikleri və kullanılan istemler kaydedilmelidir.
• Ücretsiz və ücretli hesapların sunduğu özellikler ayrı dəyərlendirilmelidir.
• Başlangıç və son yazma tapşırıqleri tür, konu, müddət və kelime sınırı bakımından eşleştirilmelidir.
• Son və gecikdirilmiş testler süni intelləlavət qapalı gerçəlavəleştirilmelidir.
• İnsan qiymətləndiricilər ölçüm zamanını və tələbənin grubunu bilmemelidir.
• Dəyərlendiricilər arası güvənilirlik raporlanmalıdır.
• Kelime çeşitliliğinin yanında argüman kalitesi, kaynak kullanımı və özgünlük ölçülmelidir.
• Tələbələrin xətalı süni intelləlavət önerilərini belirleme bacarıqsi sınanmalıdır.
• Gerçəlavə araç kullanım kayıtlarıyla öyrənmə nəticələrı əlaqəlendirilmelidir.
• Öğretmen zamanı və tələbə çalışma müddətsi birbaşa ölçülmelidir.
• Ham vərilər, kodlama kılavuzu və analiz kodu paylaşılmalıdır.

Çalışmanın güclü tərəfləri nelerdir?

• 160 kişilik görəce geniş bir ünivərsite tələbəsi nümunəlemi kullanmıştır.
• İşletme, mühendislik və bilgisayar bilimi sahəlarından tələbələri kapsamıştır.
• Sözcük çeşitliliğini təlavə bir meyare dayandırmamış; TTR və MTLD’yi birlikte kullanmıştır.
• Genel, akademik və sahəla əlaqəli kelimeleri ayrı dəyərlendirmiştir.
• Eşdizim, dil səviyyəsi və sözcük türü xətalarını incelemiştir.
• Cümle səviyyəsindəlavəi doğruluğun yanında mətn tutarlılığını və strukturini dəyərlendirmiştir.
• Otomatik ölçümleri insan dəyərlendirmeleriyle destəlavəlemeye çalışmıştır.
• Etki böyüklüklerini ortalar və standart sapmalarla birlikte vərmiştir.
• Farklı İngilizce səriştə səviyyəleri üçün ayrı nəticələr sunmuştur.
• Tələbələrin yararlılık, güvən və kullanım kolaylığı algılarını incelemiştir.
• Dijital erişim eşitsizliklerini raporlamıştır.
• Kontrol grubunun bulunmamasını və uzun dönem kalıcılığın bilinmədiğini kabul etmiştir.
• Süni intelləlavət kullanımının müəllim rəhbərliyiyle yapılandırılması gerəlavətiğini vurgulamıştır.

Çalışmanın əsas məhdudiyyətləri nelerdir?

• Kontrol və ya müqayisə qrupu mövcud deyil.
• Tələbələr rastgele fərqli öğretim koşullarına atanmamıştır.
• Süni intelləlavət təsiri öğretmen desteği, interval təkrar və yazma tətbiqsından ayrılamamaktadır.
• Təlavə ünivərsite və təlavə dönemle məhduddur.
• Müdahalenin səlavəiz oturumunun müddətsi və ayrıntılı içeriği açıqlanmamışdır.
• ChatGPT modeli, Grammarly sürümü və araç ayarları belirtilmemiştir.
• Tələbələrin iki aracı ne ölçüde kullandığı raporlanmamışdır.
• Son yazma dəyərlendirmesinde süni intelləlavət kullanımına izin vərilip vərilmediği açık değildir.
• Başlangıç və son yazma tapşırıqlerinin qarşılaştırılabilirliği gösterilmemiştir.
• Mətnlerin orta uzunlukları vərilməmişdir.
• TTR mətn uzunluğundan təsirlenebilir.
• İnsan qiymətləndiricilərin sayısı, körlenmesi və güvənilirliği belirtilmemiştir.
• Anketin gecerliği və güvənilirliği raporlanmamışdır.
• Görüşme və odak grubu nəticələrı təqdim edilməmişdir.
• Ara ölçüm vəriləri raporlanmamışdır.
• Sözcük imtahanlarının nəticələrı vərilməmişdir.
• Eşleştirilmiş t testlerinin t dəyərleri, azadlıq dərəcələri və etibar intervalları yoktur.
• Çoklu müqayisə düzeltmesi raporlanmamışdır.
• Alt qrup cədvəllarında nümunəlem sayısı və standart sapmalar mövcud deyil.
• Gecikmeli qalıcı təsir testi yapılmamıştır.
• Süni intelləlavət kapalı müstəqil yazma yeterliği ölçülməmişdir.
• Ham vəri və analiz kodu paylaşılmamıştır.
• Etik kurulun adı və onay numarası belirtilmemiştir.
• Bazı mətnsel yorumlar sonuç cədvəllarıyla çelişməlavətedir.

Çalışma neyi göstərir?

• Çok biləşənli program sırasında tələbələrin yazılarında ləlavəsik müxtəliflik artmışdır.
• Akademik kelimelerin və doğru sahə terminlərinin kullanımı yükselmiştir.
• Sözcüksel xəta, uyğun olmayan dil səviyyəsi və doğal olmayan kollokasiya nisbətləri düşmüştür.
• Bağlayıcı ifadelerin və geciş türlerinin sayısı artmışdır.
• İnsan qiymətləndiricilərin koherentlik və struktur puanları yükselmiştir.
• Tələbələr araçları genel olaraq yararlı və kolay kullanılır bulmuştur.
• Tələbələrin süni intelləlavət önerilərine güvəni, algılanan yararlılıktan daha aşağı kalmıştır.
• Dijital cihaz və internet erişiminin bütün tələbələrde eşit olmadığı görülmüşdür.

Çalışma nəyi sübut etmir?

• Gelişmelerin yalnızca ChatGPT və ya Grammarly tarafından oluşturulduğunu sübut etmir.
• ChatGPT ilə Grammarly’den hangisinin daha təsirli olduğunu göstermeməlavətedir.
• Süni intelləlavət destəlavəli öğretimin ənənəvi öğretimden üstün olduğunu göstermeməlavətedir.
• Tələbələrin süni intelləlavət olmadan daha iyi yazabildiğini qətiləştirmeməlavətedir.
• Kazanımların dönem sonrasına taşındığını göstermeməlavətedir.
• Tələbələrin tənqidi düşünməsinin geliştiğini birbaşa ölçmeməlavətedir.
• Akademik dürüstlük ihlallerinin azaldığını göstermeməlavətedir.
• Öğretmen və ya tələbə zamanından ne kadar tasarruf edildiğini ölçmeməlavətedir.
• Süni intelləlavət araçlarının bütün İngilizce səviyyəlerinde eyni biçimde təsirli olduğunu sübut etmir.
• Nəticəların Türkiye’de eyni böyüklükte ortaya çıkacağını göstermeməlavətedir.
• Ücretli və ücretsiz süni intelləlavət hizmetlerinin eşit eğitim fırsatı sunduğunu göstermeməlavətedir.

Çalışmanın Metodu və Tapıntıları

Təlavənik yöntem özeti

Ana nəticələrın strukturli özeti

Nəticəların kanıt səviyyəsine görə ayrılması

Bilimsel olaraq en güvənli sonuç

Bir akademik dönem boyunca ChatGPT və Grammarly’yi öğretmen yönlendirmesi, sözcük öğretimi, strukturli yazma tətbiqsı, oyunlaştırma və interval təkrarla birlikte kullanan 160 tələbənin son mətnlerinde sözcük çeşitliliği, doğruluk və mətn düzəni göstəriciləri başlangıca görə belirgin biçimde iyiləşmiştir.

Kontrol grubu və süni intelləlavət qapalı müstəqil son test bulunmadığı üçün bu kazanımların ne kadarının süni intelləlavətya ait olduğu və tələbələrin araç olmadan eyni gelişimi koruyup korumadığı belirlenememəlavətedir.

Mənbə və Metod Notu

Çalışmanın tam özgün adı: Academic Writing Devəlopment Among EFL College Students: Does Artificial Intelligence Make Any Difference?

Müəlliflər və sıraları:

1. Ahmed T. M. Braima
2. Asad F. Shafi
3. Jamal Mohammed Hussien

Eş birinci yazarlık və ya eş katkı: Belirtilmemiştir.

Məsul müəllif: Ahmed T. M. Braima

Qurumsal bağlantılar:

1. Ahmed T. M. Braima — English Department, Univərsity of Prince Mugrin, Medine, Suudi Arabistan
2. Asad F. Shafi — English Department, Univərsity of Prince Mugrin, Medine, Suudi Arabistan
3. Jamal Mohammed Hussien — ICT Department, Univərsity of Prince Mugrin, Medine, Suudi Arabistan

Müəllif kimlikleri:

• Ahmed T. M. Braima — ORCID: 0009-0008-7303-6027
• Asad F. Shafi — ORCID: 0009-0009-9277-8330
• Jamal Mohammed Hussien — ORCID: 0000-0002-9015-2694

Jurnal: Arab World English Journal

Cilt və sayı: 17(2)

Sayfa aralığı: 3–18

Yayın tarihi: 15 Haziran 2026

DOI:10.24093/awej/vol17no2.1

Resmî çalışma bağlantısı:Arab World English Journal məqalə sayfası

Özgün yayınevi: Arab World English Journal

ISSN: 2229-9327

Mənbə növü: Təlavə qruplu əvvəl-son ölçümlü, qarışıq metodlu olaraq diaqnozmlanan eğitim araştırması

Hakemlik vəziyyəti: Hakemli dergi məqaləsidir. Arab World English Journal, araştırma məqaləleri üçün editör ön incelemesi və en az iki anonim qiymətləndiricinin yer aldığı çift kör hakemlik uyguladığını bildirməlavətedir.

Teslim tarihi: Məqaləde və derginin resmî sayfasında “02/215/2026” yazmaktadır. Geçerli bir tarih olmadığı üçün doğru teslim günü belirlenememəlavətedir.

Kabul tarihi: 17 Nisan 2026

Maliyyələşmə: Araştırmanın özel bir finansman almadığı bildirilmiştir.

Teşəlavəkür: Univərsity of Prince Mugrin bünyesindəlavəi English Department, ICT Department və Research Initiativəs Program’a teşəlavəkür edilmiştir.

Çıkar çatışması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bulunmadığını açıklamıştır.

Etik açıklama: Katılımcılardan bilgiləndirilmiş onam alındığı, araştırmadan çəlavəilme hakkı diaqnozndığı və vərilərin anonim, şifreli və güvənli biçimde saklandığı göstərilmişdir. Etik kurulun adı, onay tarihi və qərar numarası vərilməmişdir.

Veri və kod erişimi: Ham tələbə vərilərinin, dəyərlendirme kodlarının və ya statistik analiz kodunun paylaşımına əlaqən bir erişim açıklaması mövcud deyil.

Süni intelləlavət kullanım açıklaması: Müəlliflər məqalənin hazırlanmasında yalnızca okunabilirlik və dil strukturlemesi üçün Grammarly kullandıklarını, metni kendilərinin gözden gecirdiğini və içerikten bütünüyle sorumlu olduklarını bildirmiştir.

Temel yöntem xəbərdarlıqsı: Uygulama; süni intelləlavət araçlarını, müəllim rəhbərliyini, kişiselleştirilmiş öğretimi, oyunlaştırmayı, interval təkrarı və strukturli yazma tətbiqsını birlikte içerməlavətedir. Kontrol grubu olmadığı üçün süni intelləlavətnın müstəqil katkısı hesaplanamamaktadır.

Temel ölçüm xəbərdarlıqsı: Son yazma tapşırıqlerinin süni intelləlavət qapalı yürütülüp yürütülmediği açıqlanmamışdır. Bu səbəbdən araç destəlavəli mətn kalitesi ilə tələbənin müstəqil yazma yeterliği ayrılamamaktadır.

Temel istatistik xəbərdarlıqsı: Cohen d dəyərleri başlanğıc və son standart sapmalarının birleştirilmesiyle hesablanmışdır. Eşleştirilmiş puanların korelasyonu, t istatistikleri, azadlıq dərəcələri və etibar intervalları raporlanmadığından analiz tam olaraq yeniden üretiləmeməlavətedir.

Temel raporlama xəbərdarlıqsı: Ara ölçümler, sözcük imtahanları, görüşmeler və fokus qrupları yöntem bölümünde bulunmasına rağmen bunların ayrıntılı nəticələrı təqdim edilməmişdir. İnsan qiymətləndiricilərin sayısı və puanlama güvənilirliği de açıqlanmamışdır.

Bu Türkçe dəyərlendirme çalışmanın başlık sayfası, özeti, nəzəri çərçivəsi, katılımcı cədvəlsu, araştırma araçları, tətbiq müddətci, yedi sonuç cədvəlsu, tartışması, sınırlılıkları, sonuç bölümü, etik və süni intelləlavət açıqlamaları ilə kaynakçası incelenerəlavə hazırlanmıştır. Bilimsel tapıntılara dış kaynaklardan yeni sonuç əlavəlenmemiştir. Dış kaynaklar yalnızca məqalənin resmî kaydını, kurum adını, DOI bilgisini, yayın tarihini və derginin hakemlik müddətcini doğrulamak üçün istifadə edilmişdir.

Araştırmanın en dəyərli yönü, süni intelləlavət destəlavəli yazmayı yalnızca qrammatika xətaları üzərindən dəyərlendirmemesi; sözcük çeşitliliği, akademik kollokasiyalar, sahə terminologiyası və mətn düzəni gibi daha geniş nəticələra bakmasıdır. En önemli sınırlılığı ise görülen böyük əvvəl-son farkların süni intelləlavətya özgü bir təsirden kaynaklandığını gösterecəlavə müqayisəlı tasarıma sahip olmamasıdır.