Siyasi şəxsləndirmə (political personification), dövlət qurumunun hesablama sistemini yalnız istifadəçi interfeysi kimi deyil; adı, üzü və ya səsi olan, müəyyən dövlət funksiyası ilə əlaqələndirilən və siyasi vəzifə sahibinə bənzəyən görünən persona kimi təqdim etməsidir. Araşdırılan tədqiqat belə bir təqdimatın hesabatlılığa necə təsir edə biləcəyini Albaniyadakı Diella işi üzərindən araşdırır. Tədqiqatçılar Sentyabr 2025 ilə 12 Avqust 2026 arasındakı 28 mənbə-hadisə qeydini mənbə triangulyasiyası, strukturlaşdırılmış keyfiyyət kodlaşdırması və zaman üzrə proses izləmə üsulu ilə təhlil etmişlər. Tədqiqatın əsas nəticəsi odur ki, süni aktorun ictimai görünürlüyü insanlardan və qurumlardan ibarət real qərar və məsuliyyət zəncirinin görünürlüyünü üstələdikdə məsuliyyət-görünürlük boşluğu yarana bilər. Lakin tədqiqat bu boşluğun avtomatik olaraq məsuliyyətin maşına ötürülməsinə səbəb olduğunu iddia etmir; siyasi və hüquqi etirazlar sistemi yenidən siyasiləşdirərək insan məsuliyyətini yenidən görünən edə bilər.

Diella işində süni persona, mənbə tədqiqatın təhlilinə görə, əməliyyat və hüquqi məsuliyyət arxitekturasından daha erkən və daha güclü şəkildə ictimai görünürlük qazanmışdır. Sonrakı parlament etirazları, konstitusion etiraz, nəzarət və məsuliyyətlə bağlı suallar, avatarın insan üzü ilə bağlı hüquqi mübahisə və hökumətin insan mühakiməsi ilə məsuliyyətini açıq şəkildə vurğulayan sonrakı açıqlamaları tədqiqatın təklif etdiyi mexanizmin müxtəlif mərhələlərini araşdırmaq üçün istifadə edilmişdir.

Məqalənin şərh sərhədi vacibdir. Tədqiqat Albaniya cəmiyyətinin hamısının Diellaya necə baxdığını ölçmür; süni intellektin həqiqətən müstəqil nazir kimi qərar verdiyini göstərmir; hüquqi məsuliyyətin maşına keçdiyini irəli sürmür və sistemin mənbə kodunu, xəta dərəcələrini, kibertəhlükəsizliyini və ya real satınalma performansını müstəqil şəkildə yoxlamır. Tədqiqatın töhfəsi süni intellekt hesabatlılığına texniki şəffaflıqla yanaşı təmsili görünürlük problemi əlavə etməsidir: süni aktor nə qədər görünəndirsə, real insan və qurum məsuliyyəti də ən azı o qədər görünən olmalıdır.

Tədqiqat problemi: Görünən aktorla məsul aktor eyni olmaya bilər

Dövlət sektorunda süni intellekt müzakirələri əsasən sistemlərin harada istifadə edildiyi, qərarların nə qədər izah edilə bildiyi, istifadəçilərin sistemə etibar edib-etmədiyi, alqoritmik risklərin necə idarə olunacağı və insan nəzarətinin necə qurulacağı üzərində cəmləşir. Mənbə tədqiqat bu ədəbiyyata başqa bir sual əlavə edir: Dövlət qurumu hesablama sistemini siyasi vəzifə sahibinə bənzəyən vahid və tanınan aktor kimi təqdim etdikdə nə baş verir?

Problem yalnız alqoritmin texniki baxımdan qapalı və ya izaholunmaz olması deyil. Vətəndaş modelin nə etdiyini kifayət qədər anlaya bilər, lakin yenə də qərarı hansı insanın səlahiyyətləndirdiyini, məqsədləri hansı qurumun müəyyən etdiyini, nəticəni kimin etibarsız saya biləcəyini, xətanı kimin düzəldəcəyini və nəticəyə görə kimin sanksiyaya məruz qala biləcəyini bilməyə bilər.

Buna görə tədqiqat texniki şəffaflıqla institusional hesabatlılığın görünürlüyünü bir-birindən ayırır. AI sistemi texniki baxımdan izah edilə bilən olduğu halda məsuliyyət zənciri ictimai baxımdan hələ də qeyri-müəyyən qala bilər.

Siyasi Şəxsləndirmə Nədir?

Siyasi şəxsləndirmə dövlət qurumunun hesablama sistemini sabit kimlik, institusional mövqe, siyasi performans və aid edilən inzibati qabiliyyət vasitəsilə dövlət funksiyası ilə əlaqələndirilmiş tanınan siyasi persona kimi təqdim etməsidir; anlayış şüur, hüquqi şəxsiyyət və ya həqiqi insanabənzər zəka iddiası deyil.

Mənbə tədqiqat siyasi şəxsləndirməni adi antropomorfik interfeyslərdən ayırmaq üçün dörd xüsusiyyətdən istifadə edir.

Bu dörd xüsusiyyət sistemin həqiqətən nazir, dövlət qulluqçusu və ya hüquqi şəxs olduğunu sübut etmir. Araşdırılan anlayışın mövzusu sistemin hüquqi statusu deyil, qurum tərəfindən necə təqdim edilməsidir.

Təqdimat tətbiqdən daha sürətli yetkinləşə bilər

Tədqiqatın mühüm müşahidələrindən biri süni personanın ictimai görünürlüyünün altdakı inzibati infrastrukturun görünürlüyündən daha sürətlə inkişaf edə bilməsidir. Sistem üçün ad, üz, titul və ictimai vəzifə narrativi yaratmaq mümkündür; lakin bu zaman qərar səlahiyyətinin hansı insanda olduğu, hansı qeydlərin saxlanıldığı, modelin hansı mərhələdə işə düşdüyü, hansı əməliyyatda insan baxışının məcburi olduğu və hansı mexanizmlə etiraz edilə bildiyi ictimaiyyətə eyni aydınlıqla göstərilməyə bilər.

Bu asimmetriya tədqiqatın əsas mexanizminin başlanğıc nöqtəsidir.

Məsuliyyət-Görünürlük Boşluğu Nədir?

Məsuliyyət-görünürlük boşluğu ictimai kommunikasiyada görünən süni aktorun kimliyinin; qərar vermək, səlahiyyətləndirmək, izah etmək, düzəltmək və sanksiyaya məruz qalmaq qabiliyyətini həqiqətən daşıyan insan və qurum zəncirindən daha asan tanına bildiyi vəziyyətdir.

Hesabatlılıq yalnız qərarın necə istehsal edildiyinin bilinməsi demək deyil. Hesabatlı strukturda müəyyən aktorun davranışını izah etməsi və ya əsaslandırması, nəzarət orqanının bu davranışı sorğulayıb qiymətləndirə bilməsi və lazım gəldikdə hüquqi, inzibati, siyasi və ya peşəkar nəticələrin tətbiq oluna bilməsi lazımdır.

AI modeli öz səlahiyyəti ilə istefa verə bilməz, seçki ilə vəzifədən kənarlaşdırıla bilməz, intizam cəzası daşıya bilməz və ya konstitusion məsuliyyəti üzərinə götürə bilməz. Buna görə AI vasitəçiliyi ilə dövlət idarəçiliyində real hesabatlılıq bir sosiotexniki zəncirə paylanır.

• Sistemin istifadəsini səlahiyyətləndirən dövlət hakimiyyəti,
• yekun qərar hüquqlarını əlində saxlayan vəzifəli şəxslər,
• sistemi satın alan və ya konfiqurasiya edən qurumlar,
• tərtibatçılar və təchizatçılar,
• məlumatların idarəçiliyinə cavabdeh aktorlar,
• nəzarət orqanları,
• insan baxışı və etiraz mexanizmləri

bu zəncirin müxtəlif hissələrini təşkil edə bilər.

Mənbə tədqiqatın təklif etdiyi mexanizm

Mənbədəki orijinal Şəkil 1-in vizual tərtibatı təkrarlanmadan mexanizmin elmi məzmunu müstəqil şəkildə aşağıdakı axınla ifadə edilə bilər:

Atribusiya sürüşməsi hüquqi məsuliyyət ötürülməsi deyil

Mənbənin ən mühüm konseptual məhdudiyyətlərindən biri budur. İnsanların, müxalifət aktorlarının və ya xəbər şərhlərinin “AI məsul tutulacaqmı?” formasında sual verməsi hüquqi məsuliyyətin həqiqətən proqram təminatına keçdiyini göstərmir.

Tədqiqat accountability displacement anlayışını qavrayış və ya ritorik məsuliyyət yönəlməsi üçün istifadə edir. Tədqiqat korpusunda Diellanın müstəqil konstitusion məsuliyyət qazandığını və ya insan vəzifəlilərin mövcud məsuliyyətlərindən rəsmən azad edildiyini göstərən sübut yoxdur.

Yenidən siyasiləşmə əks istiqamətli yol yarada bilər

Süni intellekt sisteminin qərəzsiz, texniki və ya korrupsiyadan uzaq mexanizm kimi təqdim edilməsi texnologiyanı avtomatik olaraq siyasətdən çıxarmır. Mənbə tədqiqatın Diella işində daha güclü tapdığı sonrakı mərhələdəki nümunələrdən biri sistemin özünün siyasi və institusional münaqişənin görünən obyektinə çevrilməsidir.

Parlament etirazları, konstitusion etirazlar və məsuliyyət strukturuna dair suallar texnologiyanın “neytral infrastruktur” kimi qalmadığını göstərir. Tədqiqatın konseptuallaşdırmasında bu vəziyyət yenidən siyasiləşmə adlandırılır.

Yenidən siyasiləşmənin mühüm nəticəsi AI-nin arxasındakı insan seçimlərini daha görünən edə bilməsidir. Sistem hansı meyarlara görə konfiqurasiya edilib? Məqsədləri kim müəyyən edib? Tender meyarlarını kim yazıb? Nəticəni kim etibarsız saya bilər? Məlumatların idarəçiliyinə kim cavabdehdir? Hüquqi olaraq kimə müraciət etmək olar? Bu suallar texniki modeldən daha geniş institusional arxitekturaya yönəlir.

AI-nin Siyasi Şəxsləndirilməsi Hesabatlılığı Avtomatik Olaraq Zəiflədir?

Xeyr. Mənbə tədqiqat siyasi şəxsləndirmənin nəticəsini şərtli mexanizm kimi müəyyən edir: süni persona çox görünən olduğu halda insan nəzarət zənciri zəif görünürsə məsuliyyət qeyri-müəyyənliyi və ya atribusiya sürüşməsi yarana bilər; əksinə, açıq məsuliyyət bəyanı, siyasi etiraz, məhkəmə nəzarəti və digər hesabatlılıq mexanizmləri insan məsuliyyət zəncirini yenidən görünən edə bilər.

Buna görə tədqiqatın modeli “şəxsləndirmə pisdir” və ya “şəxsləndirmə hesabatlılığı aradan qaldırır” formasında xətti müddəa deyil. Eyni vizual personanın təsiri qurumun arxa plandakı səlahiyyət və məsuliyyət strukturunu nə dərəcədə açıqlamasına görə fərqlənə bilər.

Məsuliyyətin açıqlanması əks mexanizm kimi necə işləyir?

Mənbə 2026-cı ilin ortalarına doğru rəsmi kommunikasiyada süni persona ilə altdakı institusional infrastrukturun daha aydın ayrıldığını müəyyən edir. İyul 2026-da verilən hökumət açıqlamasında Diella görünən üz, “gov AI” isə daha geniş institusional qat kimi ayrılmış; demokratik mühakimənin, hesabatlılığın və məsuliyyətin insanlarda qaldığı açıq şəkildə ifadə edilmişdir.

Tədqiqat bu dəyişikliyin tənqidlər tərəfindən səbəbli şəkildə yaradıldığını iddia etmir. Müşahidə oluna bilən odur ki, məsuliyyətin açıqlanması zamanla daha aydın hala gəlib.

Bu fərq nəzəri baxımdan vacibdir: problem personanın varlığı olmaq məcburiyyətində deyil. Problem personanın görünürlüyü ilə sanksiyaya məruz qalan insan məsuliyyətinin görünürlüyü arasındakı balanssızlıqdır.

İnsan üzünün istifadəsi ayrıca xarici təsir yaradır

Diellanın süni persona kimi görünən olması tamamilə insansız təmsil yaratmamışdır. Mənbə tədqiqat aktrisa Anila Bishanın üzü və səsinin istifadəsi ilə bağlı mübahisəni ayrıca bədənləşdirmənin xarici təsiri kimi nəzərdən keçirir.

Bisha e-Albania xidmət assistenti üçün verdiyini bildirdiyi icazənin sonrakı siyasi persona istifadəsini əhatə etmədiyini irəli sürmüş və hüquqi proses başlatmışdır. Tədqiqatın araşdırma dövrünün sonunda bu iddianın mahiyyəti qəti məhkəmə qərarı ilə nəticələnməmişdi. Buna görə tədqiqat iddiaları sübuta yetirilmiş hüquqi pozuntu kimi təqdim etmir.

Analitik məqam fərqlidir: sintetik siyasi aktorun görünən kimliyi arxa plandakı real insanların sosial və siyasi xərclərini gizlədə bilər. Performans sənətçiləri, proqramçılar, dövlət qulluqçuları, podratçılar, məlumat təminatçıları və məlumat subyektləri süni personanın görünməyən insan qatları arasında ola bilər.

Avtomatlaşdırma diskresiyanı aradan qaldırmaq əvəzinə başqa mərhələyə daşıya bilər

Tədqiqat kiçik müstəqil keyfiyyət araşdırmasından olan səkkiz alban iş adamının fikirlərindən yalnız ikincili triangulyasiya üçün istifadə edir. Bu nümunə Albaniya biznes dünyasının və ya xalqının ümumi mövqeyini təmsil etmir.

Bu fikirlərin tədqiqata verdiyi nəzəri töhfə riskin yalnız alqoritmin son nəticəsində axtarıla bilməyəcəyini göstərməsidir. Tender meyarlarını kimin hazırladığı, modelin hansı məqsədlə konfiqurasiya edildiyi, məlumat seçiminin necə aparıldığı və qərar qaydalarının nə vaxt müəyyənləşdirildiyi kimi seçimlər alqoritm işləməzdən əvvəl edilə bilər.

Beləliklə AI sonrakı mərhələdəki bəzi diskresiyaları azaldarkən insan diskresiyasını məqsəd müəyyənləşdirmə, məlumat seçimi, meyar dizaynı, satınalma, konfiqurasiya və override kimi daha erkən mərhələlərə daşıya bilər.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat keyfiyyət kritik-hal dizaynı və zaman üzrə proses izləmə üsulundan istifadə edir. Albaniya bütün AI istifadə edən dövlətləri təmsil etdiyi güman edildiyi üçün seçilməyib. İşin tədqiqat baxımından dəyəri süni persona təqdimatının qeyri-adi dərəcədə güclü olmasıdır: sabit kimlik, kabinet səviyyəsində görünürlük, rəsmi siyasi təmsil və korrupsiya ilə mübarizə missiyası; bununla yanaşı əməliyyat və hüquqi məsuliyyətin insan qurumları arasında paylanmış qalması.

Bu dizayn orta ölkə effektini hesablamaq üçün deyil, adətən daha dağınıq olan mexanizmləri aydın şəkildə müşahidə etmək üçün istifadə edilmişdir.

Müşahidə dövrü və məlumat strukturu

Mənbələrin rolları bir-birindən ayrıldı

Tədqiqatın metodoloji baxımdan diqqətçəkən cəhətlərindən biri müxtəlif mənbə növlərini eyni sübut dəyərinə malikmiş kimi birləşdirməməsidir.

• Hökumət açıqlamaları, rəsmi çərçivəni, hökumətin öz tətbiq təsvirini və məsuliyyət açıqlamalarını göstərir; sistem performansının müstəqil təsdiqi kimi istifadə edilmir.
• Müxalifət açıqlamaları, siyasi şərh və etirazı göstərir; irəli sürülən ittiham və ya tənqidlərin doğruluğunu təkbaşına sübut etmir.
• Parlament davranışları və məhkəmə prosesləri, yalnız diskursdan daha irəli davranış və ya institutlaşmış etiraz sübutu kimi istifadə olunur.
• Xəbərlərdə ötürülən vətəndaş şərhləri, müəyyən şərhlərin mövcud olduğunu göstərir; onların cəmiyyətdə yayılma nisbətini göstərmir.
• Araşdırma jurnalistikası, daha geniş institusional dürüstlük problemlərini kontekstə yerləşdirir; Diellanın texniki davranışını müstəqil şəkildə sübut etmir.

Bu mənbə-rol intizamı xüsusilə siyasi işlərdə nəticə çıxarmanın sübutun daşıya biləcəyindən daha irəli aparılmasının qarşısını almaq üçün istifadə edilmişdir.

Kodlaşdırılan altı əsas struktur

Tədqiqatın əsas kodlaşdırma sistemi altı mərkəzi struktura fokuslanmışdır:

1. institusional şəxsləndirmə,
2. maşın qərəzsizliyi çərçivəsi,
3. məsuliyyət-görünürlük qeyri-müəyyənliyi,
4. hesabatlılığın süni aktora sürüşdüyü barədə şərhlər,
5. davranış və ya hüquqi etiraz vasitəsilə yenidən siyasiləşmə,
6. insan məsuliyyətinin açıq şəkildə bildirilməsi.

İnsan görüntüsü və səsi üzərindən yarana biləcək xarici təsirlər isə proqram davranışından fərqli problem olduğu üçün ayrıca kodlaşdırılmışdır.

Nəzəri gözləntilər

Nəticə 1: Vəzifə sahibi kimi təqdimat əməliyyat şəffaflığından əvvəl görünən oldu

Mənbə təhlilinə görə Diella adi chatbot kimi təqdim edilməyib. Sabit persona, kabinet səviyyəsində titul, dövlət funksiyası, rəsmi görünürlük və birinci şəxs siyasi performansı süni sistemi vahid və tanınan aktora çevirmişdir.

Bunun əksinə qeyd sistemi, tender iş axını, izlənəbilənlik, əl ilə baxış və daha geniş gov-AI infrastrukturu ilə bağlı ətraflı açıqlamalar daha sonra aydınlaşmışdır.

Bu zaman ardıcıllığı dövlətin məsuliyyəti qəsdən gizlətdiyini sübut etmir. Mənbənin daha dar nəticəsi personanın ictimai baxımdan anlaşılan olmasının məsuliyyət arxitekturasının eyni dərəcədə anlaşılan olmasından əvvəl baş verməsidir.

Nəticə 2: Görünürlük boşluğu məsuliyyət atribusiyasına dair suallar şəklində müşahidə edildi

Mənbə korpusunda müxtəlif aktorlar “sistemə kim nəzarət edir?”, “yanlış və ya qeyri-qanuni nəticəyə görə kim məsul olacaq?” tipli suallar və tənqidlər irəli sürmüşdür.

Bunlar hökumətin məsuliyyətdən yayınmaq istədiyini sübut etmir. Eyni şəkildə bütün vətəndaşların məsuliyyəti AI-yə yüklədiyini də göstərmir. Mənbənin dəstəklədiyi daha məhdud nəticə siyasi personanın sanksiyaya məruz qala bilən real nəzarət nöqtəsinə dair qeyri-müəyyənliyi görünən etməsidir.

Nəticə 3: Ən güclü sonrakı mərhələ nümunəsi yenidən siyasiləşmədir

Mənbə parlament etirazını, iclasdakı gərginliyi, müxalifətin səsvermədə iştirak etməməsini və məsələnin konstitusion mühakiməyə daşınmasını siyasi etirazın davranış və institusional göstəriciləri kimi qiymətləndirir.

Bu nəticə texnologiyanın korrupsiyanı və ya diskresiyanı azaltmağa yönəlmiş qərəzsiz vasitə kimi təqdim edilməsinin onu siyasətdən avtomatik çıxarmadığını göstərir. Görünən persona, əksinə, səlahiyyət, qanunilik və məsuliyyət müzakirələrinin cəmləşdiyi fokus nöqtəsinə çevrilə bilər.

Nəticə 4: İnsan məsuliyyətinin açıq göstərilməsi əks mexanizm kimi ortaya çıxdı

2026-cı ilin ortalarındakı rəsmi kommunikasiyada görünən Diella personası ilə altdakı inzibati AI infrastrukturu arasındakı fərq daha aydın olmuşdur. İnsan mühakiməsinin, hesabatlılığın və məsuliyyətin qorunduğunun açıq şəkildə bildirilməsi mənbə tərəfindən məsuliyyət açıqlamasının nümunəsi kimi qiymətləndirilir.

Bu inkişaf tədqiqatın dizayn təklifinə birbaşa bağlanır: AI personasının aradan qaldırılması vacib deyil; lakin hansı insanın və ya vəzifənin yekun qərarı verdiyi, hansı hüquqi səlahiyyətə əsaslandığı, kimlərin override edə bildiyi, audit izlərinin necə qorunduğu və insan baxışına necə müraciət ediləcəyi ən az persona qədər anlaşılan olmalıdır.

Nəticə 5: Süni persona real insanlar üzərində xərc yarada bilər

Avatarın görünən üzü ilə aktrisa Anila Bisha arasındakı mübahisə tədqiqatda texniki hesabatlılıqdan ayrı bədənləşdirmə problemi kimi nəzərdən keçirilmişdir. Məhkəmə mahiyyəti yekunlaşmadığı üçün mənbə iddiaları hüquqi cəhətdən sübut edilmiş nəticə kimi təqdim etmir.

İşin nəzəri dəyəri süni personanın vahid sintetik fərd görüntüsü yaratmasına baxmayaraq təqdimatın əslində bir çox insanın əməyinə, kimliyinə və qərarlarına əsaslana bilməsidir. Beləliklə süni aktor insan unsurunu aradan qaldırmaqdan daha çox onu müxtəlif qatlara paylaya bilər.

Nəticə 6: Kritik diskresiya səlahiyyəti alqoritmdən əvvəl yerləşə bilər

Məhdud ikincili maraqlı tərəf nəticələri bəzi iştirakçıların avtomatlaşdırmanı favoritizmi azalda biləcək vasitə kimi gördüklərini, eyni zamanda sistemin dizaynına və meyarlarına kimin nəzarət etdiyi barədə narahatlıq daşıdıqlarını göstərmişdir.

Bu müşahidələr əhali səviyyəsində ictimai rəy nəticəsi deyil. Lakin mənbənin sosiotexniki tezisini dəstəkləyən nümunə təqdim edir: “alqoritm qərar verdi” ifadəsi məqsədlərin, meyarların, məlumatların və konfiqurasiyanın insanlar tərəfindən daha əvvəl müəyyən edilmiş ola biləcəyi həqiqətini aradan qaldırmır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Vəzifə sahibi kimi güclü şəkildə təqdim edilən AI personası real insan-qurum məsuliyyət zəncirindən daha görünən ola bilər.
• Bu asimmetriya kimin nəzarət etdiyi və kimin sanksiyaya məruz qaldığı barədə ictimai qeyri-müəyyənlik yarada biləcək şərtdir.
• Qeyri-müəyyənlik avtomatik olaraq məsuliyyətin maşına ötürülməsi demək deyil.
• Siyasi və hüquqi etiraz texnologiyanı yenidən siyasiləşdirərək insan məsuliyyətini daha görünən edə bilər.
• Səlahiyyət, override, nəzarət, qeyd və insan baxışının açıq şəkildə göstərilməsi görünürlük boşluğunu daralda biləcək əks mexanizmdir.
• Süni persona arxasındakı insan əməyini və şəxsi xərcləri görünməz edə biləcək təmsil qatı yarada bilər.
• AI hesabatlılığında yalnız model nəticəsi deyil, məqsəd və meyarların müəyyən edildiyi daha erkən institusional mərhələlər də izlənməlidir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Diellanın müstəqil hüquqi və ya konstitusion şəxsiyyət qazandığı göstərilməyib.
• Hüquqi məsuliyyətin insanlardan süni intellektə ötürüldüyü göstərilməyib.
• Albaniya xalqının ümumən Diellanı dəstəklədiyi, rədd etdiyi, ona etibar etdiyi və ya onu məsul tutduğu nəticəsinə gəlmək olmaz.
• 28 mənbə qeydinin sayı ictimai rəyin yayılma ölçüsü deyil.
• Mənbə Diellanın mənbə kodunu, real model davranışını, xəta dərəcələrini, kibertəhlükəsizliyini və ya tender nəticələrini müstəqil şəkildə sınaqdan keçirməyib.
• Hökumətin personanı məsuliyyətdən yayınmaq məqsədilə yaratdığı istiqamətində səbəbli niyyət nəticəsi çıxarılmayıb.
• Sonrakı məsuliyyət açıqlamalarının tənqidlər tərəfindən yaradıldığı sübut edilməyib.
• Tək Albaniya işindən bütün dövlətlər üçün orta səbəbli təsir hesablana bilməz.

Metodoloji məhdudiyyətlər

Birinci məhdudiyyət: Araşdırma dövründə Diellaya xüsusi təmsilçi milli ictimai rəy sorğusu olmayıb. Xəbərlərdə yer alan vətəndaş şərhləri və ya kiçik məqsədli nümunələr müəyyən fikirlərin mövcudluğunu göstərə bilər; bu fikirlərin cəmiyyətdəki nisbətini göstərə bilməz.

İkinci məhdudiyyət: Tədqiqatçılar mənbə kodunu, real model davranışını, kibertəhlükəsizliyi, xəta dərəcələrini, tender nəticələrini və ya gov-AI infrastrukturunun faktiki işini müstəqil şəkildə yoxlamayıblar. Rəsmi texniki açıqlamalar buna görə sistem performansının müstəqil təsdiqi deyil, hökumətin tətbiqi necə təsvir etdiyinin qeydidir.

Üçüncü məhdudiyyət: Tədqiqat vahid və qeyri-adi dərəcədə güclü təmsil sıxlığına malik kritik işə əsaslanır. Dizayn mexanizm inkişaf etdirmək üçün uyğundur; müxtəlif dövlətlərdə orta təsiri ölçmür.

Dördüncü məhdudiyyət: Tədqiqatın müşahidə dövrünün sonunda konstitusion və görüntü istifadəsi ilə bağlı bəzi hüquqi proseslər yekunlaşmamışdır. Mənbə onları yekun hüquqi nəticələrinə görə deyil, etirazın institutlaşdığını göstərmələri baxımından istifadə edir.

Rəqəmsal dövlət idarəçiliyi üçün çıxarılan dizayn prinsipi

Mənbə tədqiqat insanabənzər dövlət interfeyslərinin tamamilə qadağan olunmasını təklif etmir. İnsanabənzər persona mürəkkəb sistemləri vətəndaş üçün daha anlaşılan və yadda qalan edə bilər. Təklif olunan idarəçilik prinsipi təmsili simmetriyadır.

AI sistemi nə qədər güclü şəkildə hərəkət edən aktor kimi təqdim olunursa, qurum aşağıdakı insan məsuliyyətlərini də bir o qədər açıq göstərməlidir:

• sistemin hansı hüquqi səlahiyyət altında istifadə edildiyi,
• AI nəticəsinin tövsiyə xarakterli, yoxsa qərar prosesində müəyyənedici olduğu,
• yekun qərar hüququnun hansı vəzifəyə və ya vəzifəli şəxsə aid olduğu,
• model və məlumat idarəçiliyinə kimin cavabdeh olduğu,
• insan müdaxiləsi və ya override şərtləri,
• qeydiyyat və audit prosedurları,
• xətanın düzəldilməsi prosesi,
• insan səlahiyyətli şəxsə edilə biləcək etiraz yolu.

Tədqiqatın yekun konseptual təklifi buna görə yalnız “AI şəffafdırmı?” sualına fokuslanmamaqdır. Daha tamamlayıcı sual budur: AI-nin görünən agentliyi ilə real insan məsuliyyətinin görünürlüyü arasında tarazlıq varmı?

Gələcək tədqiqat təklifləri

Müəlliflər nəzəriyyənin başqa işlərdə birbaşa sınaqdan keçirilə biləcəyini bildirirlər. Təklif olunan eksperimental dizaynlardan biri şəxsləndirmə intensivliyi ilə məsuliyyət açıqlamasını iki ayrı dəyişən kimi manipulyasiya etməkdir. Belə tədqiqat qavranılan süni agentlik, etibar, günah atribusiyası, legitimlik və real məsul insan aktorunu düzgün müəyyən etmək bacarığı kimi nəticələri araşdıra bilər.

Müqayisəli tədqiqatlar vəzifə simvolizmi istifadə etməyən antropomorfik dövlət agentlərini, güclü insan-təsdiq mexanizminə malik sistemləri və görünən persona əvəzinə infrastruktur AI istifadə edən dövlət qurumlarını müqayisə edə bilər.

Uzunmüddətli tədqiqatlar isə sistem xətaları, məhkəmə prosesləri, siyasi liderlik dəyişiklikləri və ya yeni nəzarət rejimlərindən sonra məsuliyyət-görünürlük boşluğunun necə dəyişdiyini araşdıra bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Political Personification and the Responsibility-Visibility Gap: Accountability in AI-Mediated Government

Müəlliflər: Juan Sumaya-Martínez; Nadia Velázquez-Lemus.

Qurumlar: Juan Sumaya-Martínez — Faculty of Sciences, Universidad Autónoma del Estado de México, Toluca, Mexico. Nadia Velázquez-Lemus — Facultad de Contaduría y Administración, Universidad Autónoma del Estado de México, Mexico.

Corresponding author: Juan Sumaya-Martínez.

ORCID: 0000-0002-7032-8824.

Mənbə növü: SSRN Preprint / Working Paper, Version 1.

Məqalə tarixi: 15 Avqust 2026.

SSRN yüklənmə tarixi: 18 Avqust 2026.

DOI: 10.2139/ssrn.7291058.

Resenziya statusu: Mənbə rəyçi yoxlamasından keçmədiyini açıq şəkildə bildirir.

Müəllif hüququ/lisenziya: Müəlliflər bütün hüquqları qoruyurlar. SSRN qeydi təkrar istifadənin icazə tələb etdiyini bildirir. Verianla məqaləsi mənbə mətni, mənbə fiqurunu və ya orijinal cədvəl dizaynını təkrar istehsal etməmiş; tədqiqatın anlayışlarını, metodunu, nəticələrini və məhdudiyyətlərini müstəqil öyrədici quruluşda izah etmişdir.

Metod: Keyfiyyət kritik-hal təhlili, zaman üzrə proses izləmə, mənbə triangulyasiyası və strukturlaşdırılmış kodlaşdırma.

Müşahidə dövrü: Sentyabr 2025–12 Avqust 2026.

Təhlil materialı: 28 istiqamətləndirilmiş mənbə-hadisə qeydi; ingilis və alban dillərində hədəflənmiş axtarışlar və mənbə zəncirlənməsi yolu ilə toplanmış rəsmi, siyasi, hüquqi, jurnalistik və institusional materiallar.

Nəticə çıxarma vahidi: Sənəd sayı deyil; sənədləşdirilmiş hadisə, açıqlama, institusional hərəkət və ya maraqlı tərəf müşahidəsi.

Əsas anlayışlar: Siyasi şəxsləndirmə, məsuliyyət-görünürlük boşluğu, atribusiya sürüşməsi, yenidən siyasiləşmə, məsuliyyət açıqlaması və bədənləşdirmənin xarici təsiri.

Məlumat əlçatanlığı: Əsas PDF-də ayrıca məlumat əlçatanlığı bəyanı və ya 28 qeydin hamısını ehtiva edən müstəqil məlumat deposu haqqında məlumat görünən şəkildə verilməyib. Mətn supplementary evidence matrix-dən bəhs edir; hazırkı yüklənmiş faylda bu əlavə matris ayrıca təqdim edilməyib.

Maliyyələşdirmə: Mövcud mənbə mətndə ayrıca və açıq maliyyələşdirmə bəyanı müəyyən edilməyib; maliyyələşdirmə məlumatı uydurulmayıb.

Maraqların toqquşması: Mövcud mənbə mətndə ayrıca maraqların toqquşması bəyanı müəyyən edilməyib.

Müəllif töhfələri: Mənbədə ətraflı CRediT töhfə bəyanı yoxdur.

Əsas elmi sərhəd: Tədqiqat mexanizm inkişaf etdirmə işidir. Tək kritik iş əsasında ümumi əhali təsiri, bütün dövlətlərə tətbiq olunacaq orta səbəbli təsir və ya AI şəxsləndirilməsinin qaçılmaz nəticəsi barədə nəticə çıxarmır.

Hüquqi sərhəd: Araşdırma dövründəki konstitusion və görüntü istifadəsi ilə bağlı mübahisələr mənbə tərəfindən yekunlaşmış hüquqi nəticələr kimi deyil, hesabatlılıq müzakirəsinin institutlaşmış göstəriciləri kimi istifadə edilmişdir.