Tədqiqat şüurun müasir elmdə hələ də ən çətin və mübahisəli mövzulardan biri olduğunu müdafiə edir. Beynin şüur yaratdığını demək ilk baxışda aydın görünsə də, müəllif bunun şüurun necə formalaşdığını izah etməyə yetmədiyini vurğulayır.

Mətndə Freud-dan Pribram-a, Integrated Information Theory-dən Global Neuronal Workspace Theory-yə qədər müxtəlif şüur nəzəriyyələri nəzərdən keçirilir. Bu nəzəriyyələr beynin müxtəlif bölgələri və informasiya emalı prosesləri üzərindən şüuru izah etməyə çalışır; lakin müəllif bu yanaşmaların çoxunun şüurun özünü deyil, şüurla əlaqəli davranışları, beyin bölgələrini və ya qavrayış vəziyyətlərini təsvir etdiyini düşünür.

Tədqiqatın fərqləndirici cəhəti müasir neyroelm müzakirələrini ənənəvi mədəniyyətlərdəki ağıl, ruh, mənlik və reallıq anlayışları ilə yanaşı oxumasıdır. Xüsusilə Kapauku papuasları nümunəsi üzərindən müasir şüur müzakirələrinə bənzəyən fərqlərin ənənəvi cəmiyyətlərdə də mövcud olduğu göstərilməyə çalışılır.

Problem nədir?

Şüur insanın özünü, ətrafını, zamanı, məkanı, yuxunu, düşüncəni və təcrübəni dərk edə bilməsi ilə əlaqələndirilir. Lakin bu tərif problemi tam həll etmir. Çünki şüur həm çox tanış, həm də elmi baxımdan tutmaq çox çətin olan fenomendir.

İnsan oyaqkən dünyanı real kimi yaşayır; yuxuda başqa reallıq daxilində ola bilər; hallüsinasiya zamanı olmayan şeyləri varmış kimi qavraya bilər; huşunu itirmə, anesteziya və ya yuxu zamanı şüur sönə və ya fərqli formalarda geri qayıda bilər. Bu müxtəliflik şüurun yalnız “oyaq olmaq” və ya “düşünmək”lə izah edilə bilməyəcəyini göstərir.

Tədqiqatın əsas problemi budur: Beyində hansı proseslərin şüurla əlaqəli olması sualına çoxsaylı cavab verilsə də, həmin cavablar şüurun nə olduğunu tam izah etməkdə yetərsiz qala bilər. Beyin bölgələrini, neyron əlaqələrini və ya informasiya emalı səviyyələrini ölçmək şüurun subyektiv təcrübə tərəfini birbaşa tutmaya bilər.

Metod nə təklif edir?

Tədqiqat eksperimental araşdırma aparmır. İnsan və ya heyvan subyektlərlə keçirilmiş yeni təcrübə, görüntüləmə işi, klinik test və ya statistik təhlil təqdim etmir. Etik bəyanatda da insan və ya heyvan subyektlərdən istifadə edilmədiyi bildirilir.

Metod ədəbiyyat icmalı və konseptual müzakirə formasındadır. Müəllif şüur haqqında irəli sürülmüş müxtəlif nəzəriyyələri, tarixi mütəfəkkirləri, neyroelm yanaşmalarını, antropoloji nümunələri və mədəni inanc sistemlərini birlikdə nəzərdən keçirir.

Mətndə Descartes-in şüur-bədən ayrımından Freud-un şüur modeli və Pribram-ın holonomik beyin yanaşmasına; Adaptive Resonance Theory, Dynamic Core Theory, Integrated Information Theory və Global Neuronal Workspace Theory kimi müasir nəzəriyyələrə qədər geniş çərçivə təqdim olunur.

Müəllif həmçinin yuxu, hallüsinasiya, lucid dreaming, anesteziya, near-death experience, yəni ölümə yaxın təcrübə və savant sindromu kimi müxtəlif şüur vəziyyətlərini müzakirəyə daxil edir. Məqsəd şüuru yalnız laboratoriya ölçmələri ilə deyil, insan təcrübəsinin müxtəlif formaları ilə birlikdə düşünməkdir.

Formullar nəyi izah edir?

Bu çalışma riyazi formul ehtiva etmir. Şüur rəqəmsal tənlik və ya hesablama modeli ilə izah olunmur; bunun əvəzinə müxtəlif nəzəriyyələrin şüuru necə şərh etdiyi müzakirə edilir.

Tədqiqatın konseptual məntiqini sadə şəkildə belə ümumiləşdirmək olar: Beyin, qavrayış, yaddaş, dil, yuxu, hallüsinasiya, mədəniyyət və mənlik təcrübəsi birlikdə düşünüldükdə şüuru vahid mexaniki izaha asanlıqla endirmək mümkün deyil. Beyin bölgəsinin aktivləşməsi və ya informasiya şəbəkəsinin işləməsi şüurun bütün mənasını izah etmək üçün kifayət etməyə bilər.

Buna görə mətnin əsas düşüncə sxemi budur: Şüur yalnız neyron fəaliyyəti deyil; neyron fəaliyyətinin subyektiv təcrübə, mənlik hissi, reallıq qavrayışı və mədəni məna sistemləri ilə necə birləşdiyi hələ də açıq elmi sualdır.

Qrafik, cədvəl və sxemin əsas mesajı

Tədqiqatda klassik mənada cədvəl, qrafik və ya eksperimental sxem yoxdur. Lakin mətn şüur nəzəriyyələrini konseptual xəritə kimi yanaşı yerləşdirir.

Bu xəritənin ilk bölməsində tarixi nəzəriyyələr yer alır. Descartes-in şüur və bədən ayrımı, Freud-un id-eqo-süpereqo modeli, Jung və Neumann kimi mütəfəkkirlərin mifologiya və arxetiplərlə qurduğu izahlar şüurun yalnız bioloji deyil, fəlsəfi və mədəni baxımdan da müzakirə edildiyini göstərir.

İkinci bölmədə neyroelm nəzəriyyələri yer alır. Pribram-ın holonomik beyin nəzəriyyəsi beynin müxtəlif bölgələrindən gələn informasiyanın holoqrama bənzər bütövlük yaratması ideyasına əsaslanır. Adaptive Resonance Theory yeni məlumatların köhnə yaddaşlarla necə uyğunlaşdırıldığını izah edir. Dynamic Core Theory və thalamocortical yanaşmalar beyin bölgələri arasındakı dinamik əlaqələrin şüur üçün vacib olduğunu müdafiə edir.

Üçüncü bölmədə Integrated Information Theory və Global Neuronal Workspace Theory ön plana çıxır. Integrated Information Theory şüurun informasiya inteqrasiyası ilə əlaqəli olduğunu müdafiə edir. Global Neuronal Workspace Theory isə şüurun müxtəlif alt şəbəkələrdən gələn informasiyanın geniş neyron iş məkanında paylaşılması ilə ortaya çıxdığını irəli sürür.

Dördüncü bölmədə mədəni müqayisə var. Kapauku papuaslarının bədən, ruh, yuxu, düşüncə və mənlik fərqləri üzərindən qurduğu reallıq anlayışı müasir şüur müzakirələri ilə gözlənilməz bənzərliklər daşıyan nümunə kimi təqdim olunur.

Təcrübələr necə aparılıb?

Bu çalışma birbaşa təcrübə aparmır. Yeni iştirakçılarla keçirilmiş şüur testi, beyin görüntüləmə işi və ya laboratoriya ölçməsi yoxdur.

Mətn əvvəlki araşdırmalara və nəzəri işlərə əsaslanır. Şüur haqqında neyroelm ədəbiyyatı, yuxu və hallüsinasiya tədqiqatları, dil və mədəniyyət müzakirələri, antropoloji müşahidələr və fəlsəfi izahlar bir araya gətirilir.

Müəllifin istifadə etdiyi yanaşma müxtəlif sahələrdən gələn nəzəriyyələri müqayisə etməklə şüurun niyə vahid tərifə endirilə bilmədiyini göstərməkdir. Buna görə çalışma eksperimental nəticələrdən daha çox konseptual ziddiyyətlər, nəzəriyyələr arasındakı fərqlər və izah boşluqları üzərində dayanır.

Nəticələr nə göstərir?

Tədqiqatın ilk nəticəsi şüur sahəsində çoxsaylı nəzəriyyə olmasına baxmayaraq ortaq izah zəmininin hələ də zəif olmasıdır. Müxtəlif nəzəriyyələr beynin fərqli bölgələrinə, informasiya inteqrasiyasına, neyron şəbəkələrinə, təmsil proseslərinə və ya oyaqlıq vəziyyətlərinə vurğu edir; lakin şüurun subyektiv “mən təcrübəsi”ni tam izah etməkdə çətinlik çəkir.

İkinci nəticə şüur tədqiqatlarında beyin bölgələrinə həddindən artıq fokuslanmanın məhdud qala bilməsidir. Müəyyən bölgənin şüurla əlaqəli olması şüurun nə olduğunu izah etməklə eyni deyil. Müəllif bunu maşının işıqlarının nə vaxt yandığını ölçüb maşının əsas işləmə mexanizmini hələ də tam anlamamağa bənzədir.

Üçüncü nəticə yuxu, hallüsinasiya və patoloji qavrayış vəziyyətlərinin şüur müzakirəsi üçün mərkəzi olmasıdır. Çünki bu vəziyyətlər beynin reallıq hissini necə qurduğunu və bəzən necə fərqli reallıqlar yarada bildiyini göstərir. Yuxu və hallüsinasiya təcrübələri şüurun yalnız xarici dünyanı passiv şəkildə əks etdirmədiyini düşündürür.

Dördüncü nəticə ənənəvi mədəniyyətlərin ağıl, ruh və mənlik haqqında yaratdığı anlayışların müasir şüur müzakirələrinə yad olmamasıdır. Kapauku papuasları nümunəsində bədən, ruh, düşünmə, yuxu və mənlik arasında aparılan fərqlər müasir elmdəki şüur, ağıl və reallıq müzakirələri ilə müqayisə oluna bilər.

Beşinci nəticə şüurun təkamül dəyərinin hələ tam izah olunmamasıdır. Əgər şüur yalnız insanlara xas deyilsə; həşəratlarda, onurğasızlarda, sosial canlılarda və ya fərqli beyin quruluşuna malik heyvanlarda da şüura bənzər proseslər varsa, şüurun hansı təkamül üstünlüyü verdiyi daha geniş bioloji çərçivədə düşünülməlidir.

Bu niyə vacibdir?

Şüur problemi yalnız fəlsəfi maraq mövzusu deyil. Nevrologiya, psixiatriya, süni intellekt, heyvan şüuru, anesteziya, koma, yuxu tədqiqatları, dil, mədəniyyət və insan mənliyi kimi çoxsaylı sahəyə birbaşa təsiri var.

İnsanın şüurlu olub-olmadığını, hansı səviyyədə fərqindəlik daşıdığını və ya təcrübə yaşayıb-yaşamadığını anlamaq tibb, etika və hüquq baxımından vacibdir. Anesteziya altında olan xəstənin vəziyyəti, koma və ya şüur pozuntuları, ölümə yaxın təcrübələr və heyvanların şüur qabiliyyəti kimi mövzular bu müzakirənin praktik nəticələridir.

Tədqiqatın əhəmiyyəti şüuru yalnız beynin daxilində gedən proses kimi deyil, təcrübə, mədəniyyət, dil və reallıq qavrayışı ilə birlikdə nəzərdən keçirməsidir. Bu yanaşma şüurun laboratoriya ölçmələri ilə məhdud məsələ olmadığını; insanın dünyanı mənalandırma üsulu ilə də bağlı olduğunu göstərir.

Bu mövzu süni intellekt dövründə daha da əhəmiyyət qazanır. Əgər şüur yalnız informasiya emalı və inteqrasiya ilə izah olunarsa, inkişaf etmiş süni sistemlərin şüura sahib olub-ola bilməyəcəyi müzakirəsi gündəmə gəlir. Lakin müəllifin vurğuladığı kimi, informasiyanı emal etməklə subyektiv şüur təcrübəsi arasında hələ də izah olunmalı böyük boşluq var.

Diqqət edilməli məqamlar

Tədqiqatın ilk diqqət nöqtəsi mətnin eksperimental sınaq təqdim etməməsidir. Çalışma daha çox müxtəlif nəzəriyyələri və mədəni nümunələri müzakirə edən esse/icmal xarakteri daşıyır. Buna görə nəticələr qəti neyroelmi sübut kimi təqdim edilməməlidir.

İkinci diqqət nöqtəsi şüur nəzəriyyələrinin mürəkkəb və hələ də mübahisəli olmasıdır. Integrated Information Theory, Global Neuronal Workspace Theory, Dynamic Core Theory və ya holonomik beyin yanaşması kimi nəzəriyyələrin hər birinin fərqli güclü və zəif tərəfləri var.

Üçüncü diqqət nöqtəsi ənənəvi mədəniyyətlərlə müasir elm arasında birbaşa eyniləşdirmə aparılmamasıdır. Kapauku papuasları nümunəsi müasir şüur nəzəriyyələrinin eynisi deyil; lakin mənlik, bədən, ruh və reallıq kimi sualların müxtəlif mədəniyyətlərdə də dərindən düşünüldüyünü göstərir.

Dördüncü diqqət nöqtəsi hallüsinasiya, yuxu, patoloji qavrayış və psixoloji vəziyyətlərin tibbi qiymətləndirmə tələb edə bilməsidir. Bu yazı hər hansı simptomu şərh etmək və ya müalicə təklif etmək məqsədi daşımır.

Beşinci diqqət nöqtəsi şüur və süni intellekt arasında tələsik nəticələrə gedilməməsidir. Sistemin informasiyanı emal etməsi, dil yaratması və ya mürəkkəb cavablar verməsi onun insanabənzər subyektiv şüura malik olduğunu sübut etmir.

Nəticə

Tədqiqat şüurun elmi baxımdan hələ həll olunmamış düyün olduğunu müdafiə edir. Beyin fəaliyyəti, informasiya emalı, neyron şəbəkələri, yaddaş, dil və oyaqlıq vəziyyətləri şüurla əlaqəlidir; lakin bunların heç biri təkbaşına “şüur nədir?” sualını tam bağlamır.

Müəllifin əsas vurğusu şüuru yalnız beyin anatomiyası ilə izah etmə cəhdinin natamam qala bilməsidir. Şüur yuxu, hallüsinasiya, mənlik hissi, dil, mədəni reallıq və təkamül funksiyaları ilə birlikdə düşünülməlidir.

Müasir neyroelm şüurun əlaqəli və beyin əsaslı proseslərlə bağlı olduğunu güclü şəkildə göstərir. Lakin bu, şüurun subyektiv, keçici, görünməz və təcrübi təbiətinin tam izah edildiyi demək deyil. Buna görə şüur həm elmi, həm fəlsəfi, həm də antropoloji sual kimi əhəmiyyətini qoruyur.

Verianla baxımından çalışmanın əsas mesajı budur: Şüur yalnız beynin daxilində axtarılacaq “nöqtə” deyil; beyin, bədən, dil, mədəniyyət, yuxu, reallıq qavrayışı və təkamül həyat formaları arasındakı mürəkkəb əlaqənin məhsuludur.

Mənbə və metod qeydi

Bu məzmun Niccolo Caldararo tərəfindən hazırlanmış “The Trouble with Consciousness: A Scientific Quandary” adlı çalışma əsasında hazırlanıb.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; çalışmanın əsas ideyası Verianla-nın nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilib və Azərbaycan dilində orijinal redaksiya məqaləsinə çevrilib.

Mətndə yer alan şüur nəzəriyyələri, neyroelmi yanaşmalar, yuxu/hallüsinasiya nümunələri və antropoloji müqayisələr çalışmanın təqdim etdiyi mənbə və şərh çərçivəsinə əsasən ümumiləşdirilib. Bu yazı tibbi, psixoloji və ya klinik məsləhət xarakteri daşımır.