Çoxmetodlu məhkəmə-ekspert banknot ekspertizası banknotun həqiqiliyini çap quruluşunu, optik təhlükəsizlik reaksiyalarını, səthin mikroyapısını və material tərkibini birlikdə müqayisə etməklə qiymətləndirən sənəd ekspertizası yanaşmasıdır. Vasile Drobotă və həmkarları bu yanaşmanı müxtəlif banknot kateqoriyalarını göstərən nümunə kolleksiyası vasitəsilə izah etmiş; ətraflı laboratoriya müayinəsini bir şübhəli 500 EUR banknotu ilə bir həqiqi 500 EUR istinad banknotunun uyğun bölgələrində aparmışdır. Optik mikroskopiya, skanedici elektron mikroskopiyası və enerji-dispersiv rentgen spektroskopiyası (SEM-EDX) ilə zəiflədilmiş tam əksolunma Furye çevirməli infraqırmızı spektroskopiyası (ATR-FTIR), zahiri görünüşü olduqca oxşar olan iki banknot arasında çap, təhlükəsizlik elementi və material fərqlərini üzə çıxarmışdır. Nəticələr araşdırılan şübhəli banknotun həqiqi olmadığını dəstəkləyir; bircə ətraflı müqayisə cütü bütün avro banknotları üçün universal kimyəvi marker və ya rəqəmsal aşkarlama uğuru təmin etmir.

Tədqiqatın töhfəsi yeni analiz cihazı və ya avtomatik təsnifat alqoritmi deyil. Araşdırma tamamilə saxtalaşdırılmış banknotları, sonradan dəyişdirilmiş həqiqi banknotları və aldadıcı istifadə edildikdə məhkəmə-ekspert əhəmiyyəti qazanan xatirə, uydurma və film rekviziti nümunələrini eyni ekspertiza çərçivəsində nəzərdən keçirir. Əsas yanaşma əvvəlcə görünən və optik xüsusiyyətləri sənədləşdirmək, lazım gəldikdə hədəflənmiş material analizinə keçmək və bütün müşahidələri izlənilə bilən ekspert qiymətləndirməsində birləşdirməkdir.

Görünüşün düzgün olması niyə kifayət etmir?

Banknotun rəngi, ölçüsü və üzərindəki memarlıq təsviri ilk baxışda tanış görünə bilər. Lakin eyni görüntü müxtəlif çap üsulları və müxtəlif materiallardan istifadə olunmaqla əldə edilmiş ola bilər. Məhkəmə-ekspert müayinəsində verilən sual yalnız “Bu banknot həqiqisinə bənzəyirmi?” deyil. Tədqiqatçı oxşar görünən elementin istinad banknotundakı istehsal quruluşunu, işığa reaksiyasını və material xüsusiyyətlərini də daşıyıb-daşımadığını qiymətləndirir. Makroskopik müayinə çılpaq gözlə və ya aşağı böyütmə ilə görünən ümumi quruluşu; mikromorfologiya isə çap xətləri, hissəciklər və səth teksturası kimi kiçik miqyaslı forma xüsusiyyətlərini araşdırır.

Mənbə vizual və toxunma nəzarətinin sürətli olduğunu, lakin müayinəçinin təcrübəsindən təsirlənə bildiyini bildirir. Optik görüntülər işıqlandırma bucağına, səth aşınmasına, çirklənməyə və görüntünün əldə olunma şərtlərinə həssasdır. Spektroskopik ölçmələrdə müxtəlif komponentlərin siqnalları üst-üstə düşə bilər. SEM-EDX isə banknotun bütövlükdə vahid tərkibini vermək əvəzinə çox kiçik seçilmiş sahələri analiz edir. Buna görə metodların bir-birini tamamlaması, hər hansı bir metodun bütün şəraitdə qəti nəticə verməsindən daha əhəmiyyətlidir. Avtomatik doğrulama cihazları da mənbədə faydalı skrininq vasitələri kimi nəzərdən keçirilir; onların performansı ölçdükləri təhlükəsizlik xüsusiyyətləri və sınaqdan keçirildikləri saxta nümunələrlə məhdudlaşır.

Tədqiqatın girişində verilən dövriyyə məlumatları araşdırmanın əsaslandırmasını izah edir. Bu məlumatlar aşağıdakı cədvəldə mənbədə verildiyi tarix və əhatə dairəsi ilə təqdim olunur; bunlar tədqiqatçıların bu banknot kolleksiyasından hesabladığı nəticələr deyil.

Bu nisbətlər müxtəlif dövrlərə və pul sistemlərinə aiddir. Onları nümunə kolleksiyasındakı banknot sayları ilə birləşdirərək yeni yayılma, risk və ya aşkarlama nisbəti hesablamaq olmaz.

Tamamilə saxta banknotla dəyişdirilmiş həqiqi banknot arasındakı fərq nədir?

Tamamilə saxta banknot həqiqi banknot dizaynının icazəsiz yenidən istehsalı ilə yaradılmış təqliddir; dəyişdirilmiş həqiqi banknot isə əvvəlcə həqiqi olmuş banknotun nominal yazısı kimi xüsusiyyətlərinə sonradan müdaxilə edilmiş sənəddir. Fərq ekspertizanın fokusunu dəyişir: birinci kateqoriyada daşıyıcı, çap və təhlükəsizlik elementlərinin bütövlüyü şübhə altına alınır, ikinci kateqoriyada isə həqiqi material üzərində edilmiş dəyişiklik və məzmun uyğunsuzluğu araşdırılır. Xatirə və ya film rekviziti xarakterli nümunələrin aldadıcı istifadəsi isə tədqiqatın daha geniş əməliyyat təsnifatında ayrıca qiymətləndirilir.

Şəkil 1-dəki tarixi nümunənin dalğalı sol kənarı və müharibədən sonrakı kənd həyatını təsvir edən qrafikaları, günəş tutulması banknotunun hadisəyə xüsusi dizaynı və kolleksiya çapları qeyri-adi dizaynın niyə emissiya konteksti ilə oxunmalı olduğunu göstərir. Müəlliflər numizmatik marağı qədim dövr təqlidləri, qüsurlu çaplar və xatirə nəşrləri ilə də əlaqələndirir. Nanni-nin Ea-Nāṣir-ə mis külçələr haqqında yazdığı, təxminən e.ə. 1750-ci ilə aid edilən şikayət məktubu bu tarixi hekayənin bir hissəsidir; müasir banknot doğrulama metoduna dair eksperimental sübut deyil.

Şəkil 2-dəki 200 EUR film rekviziti nümunəsi həqiqi istinadla yanaşı baxıldıqda ümumi rəng və yerləşim oxşarlığının nə qədər güclü ola bildiyini göstərir. Şəkil 3 və 4, ödəniş vasitəsi olmadığını bildirən yazıların kiçik, dizayna inteqrasiya olunmuş və ya fərqli əlifbalarla yazılmış ola biləcəyini sənədləşdirir. “Prop-copy”, “For motion picture use only” və buna bənzər xəbərdarlıqlar buna görə ətraflı ekspertizada əhəmiyyət daşıyır. Tədqiqat bu məhsulların aldadıcı əməliyyatlarda istifadəsini məhkəmə-ekspert təsnifatı baxımından müzakirə edir; burada verilən yanaşma bütün ölkələr üçün vahid hüquqi hökm kimi şərh olunmamalıdır.

Polimer daşıyıcı da özlüyündə həqiqilik zəmanəti deyil. Mənbə Rumıniyada polimer banknot istifadəsinə keçidi 1999–2000 dövrü ilə, bütün banknotların bu daşıyıcıya keçməsini isə 2005-ci illə əlaqələndirir. Araşdırılan 100 RON təqlidində ümumi qrafika, şəffaf pəncərə və toxunma hissi olduqca inandırıcı hesab edilmişdir. Bunun əksinə, böyütməli müayinə gözlənilən ofset quruluşu əvəzinə rəngli mürəkkəb püskürtməyə xas nöqtələri ortaya çıxarmışdır. Şəkil 8-in a, b, g və h panelləri şəffaf film üzərindəki qeyri-şəffaf ağ təbəqədə bu nöqtələri; digər panellər isə nominal naxışını, pəncərədəki teatr maskalarını və BNR monoqramını təqlid edən təhlükəsizlik elementlərindəki fərqləri göstərir. Buradakı nəticə konkret bir saxta nümunənin ekspertizasına aiddir; bütün polimer banknotlar üçün xəta nisbəti hesablanmamışdır.

Ekspertiza cihaz ölçməsindən əvvəl başlayır

Mənbədə iş axını yalnız mikroskop altında baxılan müddətlə məhdudlaşmır. Sübutun təhvil alınması, izlənilə bilməsinin təmin edilməsi, qablaşdırılması, möhürlənməsi, uyğun şəraitdə qorunması, çirklənmə və deqradasiyanın qarşısının alınması, hesabatlandırılması və aidiyyəti orqana geri verilməsi eyni prosesin hissələridir. Fotoşəklin hansı banknota və hansı bölgəyə aid olduğu məlum deyilsə, yüksək ayırdetmə qabiliyyəti təkbaşına etibarlı müqayisə yaratmır.

Müəlliflər akkreditasiyanı müəyyən edilmiş proseslərə və keyfiyyət şərtlərinə uyğunluğun institusional təminatı kimi nəzərdən keçirir; akkreditasiyanın hər bir ekspert şərhini mübahisəsiz etdiyini irəli sürmürlər. Az nümunə daxil olan alt ekspertiza sahələri, iz ekspertizaları, köçürülmüş imzalar və fotosurət sənədlərlə bağlı verdikləri nümunələr metodun əhatə dairəsi və şərh sərhədlərinin niyə aydın saxlanmalı olduğunu izah edir. Bu bölmədəki institusional qiymətləndirmələr araşdırmada eksperimentlə ölçülmüş akkreditasiya performansı deyil.

Banknot ekspertizasında həqiqi istinad nümunəsi nə vaxt tələb olunur?

Həqiqi istinad nümunəsi, xüsusilə çap texnikasını və təhlükəsizlik effektlərini yüksək oxşarlıqla təqlid edən banknotlarda müqayisənin əsasını təşkil edir. Eyni emissiya seriyasına aid uyğun istinad nümunəsinin eyni şəraitdə araşdırılması kiçik rəng, geometriya, çap və material fərqlərini görünən edir. Mənbə açıq rekvizit xəbərdarlığı daşıyan, aydın şəkildə dəyişdirilmiş və ya rəsmi olaraq mövcud olmayan uydurma dizaynlar üçün fiziki istinadın hər halda məcburi olmaya biləcəyini müzakirə edir; bu istisna yüksək keyfiyyətli təqlidlərin istinadsız etibarlı şəkildə ayırd edilə biləcəyi demək deyil.

Müqayisənin öyrədici məntiqi əvvəlcə eyni şeylərin müqayisə olunduğuna əmin olmaqdır. Şübhəli banknotun metalik mürəkkəblə çap olunmuş nominal işarəsi istinadın çap olunmamış kağızı ilə tutuşdurulmur. İşıq bucağı və ya böyütmə dəyişdirilərsə, yalnız görüntü əldə etmə şəraitindən yaranan fərqlər həqiqi material fərqi kimi qəbul edilə bilər. Buna görə araşdırma uyğun bölgələrdə sabit şərtləri və təkrarlanan müşahidələri xüsusi vurğulayır.

Optik təhlükəsizlik: OVI, OVD və su nişanı fərqli strukturlardır

Optik dəyişən mürəkkəb (optically variable ink, OVI), müşahidə və ya işıqlandırma bucağı ilə görünən rəng reaksiyası dəyişən piqmentlər ehtiva edən təhlükəsizlik mürəkkəbidir. Araşdırmanın 500 EUR nümunəsində OVI arxa tərəfin sağ aşağı hissəsindəki nominal rəqəmində öyrənilmişdir. Optik dəyişən element (optically variable device, OVD) isə tədqiqatda metallaşdırılmış daşıyıcı folqa üzərində qrafika və yazı ehtiva edən, bucaqdan asılı əksolunma və difraksiya xüsusiyyətləri göstərən təhlükəsizlik elementini ifadə edir. OVI mürəkkəb təbəqəsidir, araşdırılan OVD isə ayrıca daşıyıcı quruluşa malik təhlükəsizlik elementidir; iki qısaltma bir-birinin yerinə işlədilməməlidir.

Su nişanı, bu kağız banknot müqayisəsində kağızın daxilindəki lokal qalınlıq və sıxlıq dəyişiklikləri sayəsində keçən işıqda görünən naxışdır. Səthə çap edilmiş naxış keçən işıqda oxşar görüntü yarada bilsə də, eyni daxili quruluşa malik olmur. Bu fərq yalnız naxışın formasına deyil, onun kağızın daxilində, yoxsa səthində yaranmasına baxmağı tələb edir.

Element analizi ilə molekulyar analiz niyə birlikdə istifadə olunur?

Skanedici elektron mikroskopiyası (scanning electron microscopy, SEM) səthin kiçik miqyaslı quruluşunu görüntüləyir. SEM-ə qoşulmuş enerji-dispersiv rentgen spektroskopiyası (energy-dispersive X-ray spectroscopy, EDX) seçilmiş bölgədə hansı elementlərin hesabatlandırıla bildiyi və onların nisbi kütlə faizləri haqqında məlumat verir. EDX-də elementin aşkar edilməsi həmin elementin hansı kimyəvi birləşmənin tərkibində olduğunu təkbaşına müəyyən etmir. Məsələn, barium siqnalından əlavə sübut olmadan örtüyün tam kimyəvi formulunu çıxarmaq mümkün deyil.

Zəiflədilmiş tam əksolunma Furye çevirməli infraqırmızı spektroskopiyası (attenuated total reflectance Fourier-transform infrared spectroscopy, ATR-FTIR) molekulların infraqırmızı işıqla əlaqəli titrəyiş xüsusiyyətlərini araşdıran spektroskopiya metodudur. Mənbədə nümunə almaz ATR kristalı ilə birbaşa təmas etdirilir. Alınan spektrin üfüqi oxu dalğa sayını, şaquli oxu udulmanı göstərir. Dalğa sayının vahidi cm⁻¹-dir; bu kəmiyyət UV müayinəsində nm ilə ifadə olunan dalğa uzunluğu ilə qarışdırılmamalıdır. Spektrdə bandın mövqeyi materialın molekulyar qrupları haqqında; bantların birlikdə yaratdığı nümunə isə örnəklər arasındakı kimyəvi oxşarlıq və fərqlər haqqında məlumat verir.

SEM, EDX və ATR-FTIR eyni suala eyni tip cavab vermir. SEM “Səth necə təşkil olunub?”; EDX “Seçilmiş bölgədə hansı elementlər hesabatlandırılır?”; ATR-FTIR isə “Hansı molekulyar titrəyiş xüsusiyyətləri görünür?” suallarına töhfə verir. Tədqiqatın şərh gücü bu müxtəlif müşahidə növlərinin çap və optik tapıntılarla birlikdə nəzərdən keçirilməsindədir. Spektr intensivliyindən birbaşa mürəkkəb qalınlığını, polimer miqdarını və ya saxtakarlıq ehtimalını hesablayan tənlik mənbədə verilməyib.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Nümunə dizaynı və sayların şərh sərhədi

Mənbə Bölmə 2.1 ümumilikdə 11 banknot bildirir. Həmin bölmədə 2 həqiqi istinad və 5 həqiqi olmayan/şübhəli banknot sayılır; əlavə olaraq 4 nümunənin xüsusi və ya istinad kolleksiyalarından, 7 nümunənin məhkəmə-ekspert işlərindən gəldiyi qeyd edilir. Dörd kolleksiya nümunəsinin yalnız kolleksiya xarakterli olduğu ayrıca yazılmışdır. Lakin 2 həqiqi və 5 şübhəli formasındakı kateqoriya sayı ümumi 11 nümunəni özlüyündə izah etmir. Dörd kolleksiya nümunəsinin digər kateqoriyalarla necə uyğunlaşdırıldığını göstərən açıq nümunə siyahısı olmadığından, bu mətndə yeni kateqoriya bölgüsü yaradılmayıb.

Seçim məqsədyönlüdür: EUR, USD və RON nümunələri məhkəmə-ekspert müayinəsində rast gəlinə biləcək müxtəlif növləri göstərmək üçün bir araya gətirilmişdir. Təsadüfi və ya təmsilçi nümunə götürülməyib. Ətraflı cihaz müqayisəsi isə bir şübhəli 500 EUR banknotu ilə bir həqiqi 500 EUR istinad üzərində aparılmışdır. Eyni banknotun bir neçə nöqtəsini ölçmək müxtəlif banknotlardan ibarət nümunə sayını artırmır. Məhkəmə-ekspert işlərinə aid seriya nömrələri və identifikasiya məlumatları anonimləşdirilmişdir.

Cihazlar, ölçmə şərtləri və təkrarlar

Bu parametrlər metodların izlənməsinə imkan verir, lakin tam müstəqil təkrar istehsal üçün kifayət deyil. Mənbə EDX cədvəlindəki qiymətlərin üç ölçmənin ortalaması, yoxsa təmsilçi nəticə olduğunu açıq şəkildə müəyyən etmir; standart sapma, etibar intervalı və elementə xas aşkarlama həddi də verilmir. ATR təmas təzyiqi, ətraflı spektr normallaşdırması və baza xəttinin korreksiyası hesabatlandırılmayıb. Bu çatışmazlıqlar, xüsusilə mütləq spektr intensivliklərinin və kiçik tərkib fərqlərinin şərhini məhdudlaşdırır.

500 EUR banknotun ümumi görünüşü və çap mikroyapısı

Mənbə Şəkil 9 və 10 şübhəli və həqiqi 500 EUR banknotunun ümumi yerləşimini müqayisə edir. Ön tərəfdə nominal, yunan və latın hərfli valyuta yazıları, Avropa İttifaqının bayrağı, Avropa Mərkəzi Bankının qısaltmaları, il və imza sahəsi; memarlıq kompozisiyasında pəncərə və keçidlər var. Arxa tərəfdə körpü, Avropa xəritəsi, ulduzlar və seriya nömrələri yerləşir. Bənövşəyi rəngin üstünlük təşkil etdiyi rəng sxemi, incə həndəsi fon və guilloche adlanan mürəkkəb xətt naxışları ümumi oxşarlığa töhfə verir. Bu görünüş özlüyündə həqiqilik qərarı yaratmır.

Mikroskopik müqayisədə hər iki banknotun fonunda, qrafikasında və yazılarında mənbənin Pantone ofset adlandırdığı çap quruluşu bildirilir. Mürəkkəb izləri əsasən homogen, xətlər davamlı və kənarlar aydındır. Lakin rəng keçidləri, bəzi qrafik elementlərin kontrastı və kiçik forma nisbətləri tam üst-üstə düşmür. Eyni çap növünün istifadə edildiyinin görünməsi bütün istehsal və material xüsusiyyətlərinin eyni olduğunu göstərmir.

Şəkil 11-in şərhində diqqət edilməli məqam: Əsas mətn ulduz formalı sahənin içindəki incə dalğalı fon xətlərinin kəsikliyini həm şübhəli, həm də istinad banknotunda təsvir edir. Buna görə xətt kəsikliyi burada yalnız saxta banknota xas marker kimi təqdim edilməyib. Fərqləndirici qiymətləndirmə birlikdə bildirilən ton, kontrast və mikromorfoloji nisbət fərqlərinə əsaslanır.

OVI nominal rəqəmi, seriya nömrələri və metallaşdırılmış OVD

Şəkil 12 və 13 arxa tərəfdəki OVI nominal rəqəminin ağ işıq altında müxtəlif bucaqlardan makroskopik və mikroskopik görünüşünü göstərir. Hər iki nümunədə şellak çapı ilə çap olunmuş, metalik piqmentli mürəkkəb quruluşu bildirilir. Müəlliflər müşahidə edilən rəng dəyişikliyini bənövşəyi ilə qəhvəyi arasında təsvir edir. Şübhəli banknotda oxşar dəyişiklik görünməsi kifayət deyil: ton və rəng kontrastı istinadla tam uyğun gəlmir. Şəkil 14-də 10× böyütməli maili işıq görüntüləri metalik effekt verən hissəciklərin sıxlıq və paylanma intensivliklərinin də fərqli olduğunu göstərir. Mənbə hissəcik sıxlığına dair rəqəmsal ölçmə vermir.

Seriya nömrəsinin ekspertizası daha fərqli istehsal fərqini üzə çıxarır. Həqiqi istinadda arxa tərəfin yuxarı qara və aşağı bənövşəyi seriya nömrələri yüksək təhlükəsizlikli tipo çapı ilə yaradılmışdır. Şübhəli banknotun yuxarı seriya nömrəsində monoxrom lazer tonerinə əsaslanan elektrofotoqrafik quruluş, aşağı seriya nömrəsində isə bənövşəyi mürəkkəb püskürtmə quruluşu aşkar edilmişdir. Şəkil 15-də a və c panelləri bu iki şübhəli çapı, b və d panelləri istinadın tipo izlərini göstərir. Beləliklə araşdırma yalnız oxuna bilən nömrəni deyil, simvol xəttini yaradan material və çap izini müqayisə edir.

Metallaşdırılmış OVD-də isə ümumi parıltı və bucaqla dəyişən görüntü şübhəli nümunədə də mövcuddur. Şəkil 16 iki banknotu 60°, 52.5° və 30° işığın düşmə şərtlərində və fokuslanmış keçən işıq altında müqayisə edir. Şübhəli nümunə a–d, istinad e–h panellərindədir. Mikroyazıların xətt eni, qrafik nisbətləri və həndəsi düzülüşü ekvivalent deyil; difraksiyaya bağlı optik davranış da tam üst-üstə düşmür. Müsbət və mənfi mikroyazıların, eləcə də mikrodeşiklərin yaratdığı naxışların mövcudluğu bu elementlərin istinadla eyni keyfiyyətdə istehsal edildiyini özlüyündə sübut etmir.

UV, su nişanı və təhlükəsizlik sapı üzrə tapıntılar

Şəkil 17 iki banknotun arxa tərəfini 254 nm UV altında göstərir. Hər iki kağız fon ümumilikdə güclü flüoresans göstərməyən görünüş nümayiş etdirir; həqiqi istinadın fonu daha tünddür. UV-yə həssas çaplarda və təhlükəsizlik liflərində rəng tonu və emissiya fərqləri görünür. Xüsusilə şübhəli nümunənin su nişanını təqlid edən səth naxışı UV altında görünən flüoresans verir. İstinaddakı həqiqi su nişanının fərqli reaksiyası ilə birlikdə nəzərdən keçirildikdə, bu müşahidə səthdə yaradılmış təqlidin ayırd edilməsinə töhfə verir.

Şəkil 18-in keçən işıq görüntüləri eyni fərqi struktur baxımından tamamlayır. Şübhəli banknotda kağız fonuna yaxın tonda qeyri-şəffaf səth çapının yaratdığı mənfi görüntü var; həqiqi istinadda isə naxış kağızın öz daxilində qalınlıq və sıxlıq dəyişikliyindən yaranır. Təhlükəsizlik sapının mövqeyi və eni də istinaddan fərqlidir. Bu fərqlər müəyyən edildikdən sonra sapa əlavə dağıdıcı ekspertiza tətbiq edilməyib; sübutun bütövlüyünün qorunması və məhkəmə-ekspert orqanına geri verilməsi nəzərə alınıb. Bu seçim analiz əhatəsinin sübutu qoruma tələbi ilə birlikdə müəyyən edildiyini göstərir.

Müəlliflər kağız daşıyıcının lif şəbəkəsi, ölçüləndirmə və səth qoruma əlavələri, optik ağardıcılar və daxili təhlükəsizlik elementləri üzərində də dayanırlar. Təhlükəsizlik kağızı ilə adi kommersiya kağızının fərqli istehsal məqsədləri toxunma və optik fərqlər yarada bilər. Bununla belə, bu ümumi material izahı araşdırılan hər bölgənin tam lif və ya bağlayıcı formulunun ölçüldüyü anlamına gəlmir. Xüsusilə daşıyıcının hiss və görünüş baxımından oxşar olduğu hallarda hədəflənmiş material müqayisəsi əhəmiyyət qazanır.

SEM-EDX və ATR-FTIR üçün hansı bölgələr uyğunlaşdırıldı?

Mənbə şübhəli banknot bölgələrini L, həqiqi istinad bölgələrini S sonluğu ilə kodlayır. P1–P4 isə dörd ayrı ekspertiza mövqeyini təmsil edir. Bu kodlar fərqli banknot sayları deyil; eyni müqayisə cütünün üzərindəki müxtəlif bölgələri göstərir.

Şəkil 19 OVI izləri ilə qonşu kağızın SEM görüntülərini; Şəkil 20 isə OVD səthini 100× və 500× böyütmədə müqayisə edir. Müəlliflər həqiqi nümunədə daha nizamlı və homogen, şübhəli nümunədə daha nizamsız və heterogen mikroyapı təsvir edir. Xüsusilə OVD görüntülərindəki struktur kəsiklikləri müqayisənin bir hissəsidir. Bu ifadələr görüntülərə əsaslanan keyfiyyət qiymətləndirmələridir; nahamarlıq, məsaməlilik və ya hissəcik paylanması üçün rəqəmsal indeks, xəta çubuğu və ya statistik test təqdim edilməyib.

Element tərkibi: mənbə cədvəlinin tam ötürülməsi

Aşağıdakı iki cədvəl mənbə Cədvəl 2-dəki bütün element sütunlarını və səkkiz bölgənin hamısını oxunaqlılıq üçün iki hissəyə bölür. Qiymətlər kütlə faizidir (wt.%); atom faizi və ya banknotun ümumi kütləsindəki pay kimi şərh edilməməlidir. Onluq göstərim mənbə ilə eyni saxlanılıb. “-” işarəsi mənbədəki göstərimi qoruyur: müvafiq xanada rəqəmsal qiymət verilməyib. Aşkarlama hədləri izah edilmədiyindən bu işarə dəqiq fiziki yoxluq və ya hesablamada istifadə ediləcək sıfıra çevrilməyib.

Element simvolları müvafiq olaraq karbon (C), silisium (Si), alüminium (Al), maqnezium (Mg), natrium (Na), kalium (K), kalsium (Ca), dəmir (Fe), xlor (Cl), xrom (Cr), kükürd (S), barium (Ba) və oksigeni (O) ifadə edir. Cədvəllərdəki “S” element sütunu kükürddür; nümunə kodunun sonundakı “S” isə həqiqi istinad nümunəsini göstərir. Bu iki istifadənin mənası fərqlidir.

OVI və qonşu kağız bölgələri: P1L və P2L-də Si qiymətləri 13.01 və 14.27 wt.% olduğu halda, P1S və P2S-də 4.91 və 5.41 wt.% olaraq hesabatlandırılmışdır. Mg və Fe bu iki həqiqi istinad bölgəsində rəqəmsal şəkildə hesabatlandırılır: Mg 4.95 və 6.31 wt.%, Fe 0.67 və 1.09 wt.%. Uyğun şübhəli xanalar “-” ilə göstərilir. P1L və P2L-də Cr 5.11 və 5.28 wt.% olduğu halda, uyğun istinad xanalarında qiymət verilmir. Bu nümunə analiz edilən bölgələrin material baxımından ekvivalent olmadığını dəstəkləyir.

OVD və qonşu kağız bölgələri: P3S və P4S-də Ba müvafiq olaraq 7.09 və 4.59 wt.% kimi hesabatlandırıldığı halda, şübhəli bölgələrdə Ba xanaları “-” işarəlidir. Mənbə bu tapıntını təhlükəsizlik materiallarındakı barium tərkibli səth tətbiqləri ilə əlaqələndirir. Lakin EDX element məlumatı verdiyi üçün bu əlaqələndirmə özlüyündə konkret birləşmənin qəti identifikasiyası və ya bütün həqiqi banknotlarda eyni barium səviyyəsinin olacağı demək deyil.

Karbon üçün ümumiləşdirmə sərhədi: Mənbə mətni şübhəli bölgələrdə karbonun ümumilikdə daha aşağı olduğunu bildirir. Cədvəl P1, P2 və P3 cütlərində bu istiqaməti göstərir; lakin P4L qiyməti 14.83 wt.% və P4S qiyməti 14.42 wt.%-dir. Buna görə “bütün şübhəli bölgələrdə karbon daha aşağıdır” ifadəsi cədvəllə uyğun deyil. P4 fərqinin statistik və ya analitik əhəmiyyətinə dair qeyri-müəyyənlik verilmədiyindən bu kiçik fərqdən əlavə material mexanizmi çıxarılmayıb. Mənbədə istifadə olunan təxminən 7–14 wt.% karbon intervalı da P4L-in 14.83 wt.% qiymətini tam əhatə etmir.

Xlor üçün ümumiləşdirmə sərhədi: Mənbənin müzakirəsində Ca, Cl və Cr birlikdə qiymətləndirilərkən həqiqi nümunədə yoxluq və ya iz səviyyələri istiqamətində geniş ifadə yer alır. Halbuki Cl P1S, P2S və P3S-də müvafiq olaraq 4.29, 4.09 və 6.95 wt.% kimi verilib. P3S-in Cl qiyməti P3L-in 1.17 wt.% qiymətindən də yüksəkdir. Buna görə xlorun mövcudluğu bu mətndə özlüyündə saxtalıq göstəricisinə çevrilməyib. Hər bir element aid olduğu bölgə və müqayisə cütü ilə birlikdə oxunmalıdır.

SEM-EDX-də bir elementin aşkar edilməsi banknotun həqiqiliyini təkbaşına sübut edirmi?

Xeyr. Bu tədqiqatdakı SEM-EDX ölçmələri yalnız bir şübhəli 500 EUR banknotu ilə bir həqiqi istinadın seçilmiş bölgələrinin element tərkiblərini müqayisə edir. Mg, Fe və ya Ba kimi elementlərə dair fərqlər həmin bölgələr üçün tamamlayıcı sübutdur; bütün həqiqi və ya saxta banknotlara tətbiq oluna biləcək universal kimyəvi qayda deyil. Həqiqilik qiymətləndirməsi element məlumatının çap texnikası, mikroyapı, optik təhlükəsizlik reaksiyası və molekulyar tapıntılarla birlikdə şərh olunmasına əsaslanır.

Mənbə aşağı karbonu daha fərqli formulasiya və ya daha nazik mürəkkəb təbəqəsi ilə; yüksək silisiumu alternativ qeyri-üzvi piqmentlərlə əlaqələndirir. Bunlar ölçülmüş kütlə faizlərindən çıxış edən müəllif şərhləridir. Mürəkkəb qalınlığı birbaşa ölçülmədiyindən, konkret bağlayıcı və ya silikat növü müstəqil şəkildə qəti müəyyən edilmədiyindən və təbəqələr arasındakı ölçmə töhfələri tam ayrılmadığından mümkün izahlar yeni və sübut edilmiş material nəticələri kimi təqdim edilə bilməz.

ATR-FTIR: spektrlərin dediyi və demədiyi

Mənbə Şəkil 21–23-ün üfüqi oxunda dalğa sayı, şaquli oxunda absorbance, a.u. kimi göstərilən udulma siqnalı yerləşir. “a.u.” şərti vahidi göstərir. Üfüqi ox təxminən 4000 cm⁻¹-dən aşağı dalğa saylarına doğru azalır; ölçmə intervalı metod bölməsində 500–4000 cm⁻¹ kimi verilib. Spektr əyriləri xam rəqəmsal məlumat sırası kimi paylaşılmadığından bu məqalədə yeni aralıq nöqtələr, dəqiq pik intensivlikləri və ya yenidən qurulmuş ölçmə əyriləri yaradılmayıb.

Şəkil 21-də P1L qara, P1S qırmızı xətlə göstərilir. OVI bölgəsinin həqiqi istinadında müxtəlif bantların daha aydın olduğu görünür. Əsas mətn təxminən 1725 cm⁻¹-də ester karbonil bandını, təxminən 1448 cm⁻¹-də C–H ilə əlaqələndirilən bandı və 800–900 cm⁻¹ bölgəsindəki titrəyişləri müzakirə edir. Şəkildə əlavə olaraq 3276, 2918, 1073 və 807 cm⁻¹ etiketləri var. Bunlar şəklin verdiyi pik mövqeyi etiketləridir; hər birinin müstəqil molekulyar təyinatı əsas mətndə izah edilməyib. Xüsusilə 1448 cm⁻¹ bandı mənbədə “C–H stretching” kimi adlandırılıb; bu təyinat burada müstəqil olaraq təsdiqlənmiş yeni nəticə sayılmır.

Şəkil 22-də OVI-yə qonşu kağız bölgələri P2L mavi, P2S qırmızı xətlə müqayisə edilir. Əsas mətn təxminən 3266 cm⁻¹-də O–H, 2918 cm⁻¹-də C–H və polisaxarid şəbəkəsi ilə əlaqəli təxminən 1316 və 1056 cm⁻¹ bantlarını müəyyən edir. Hər iki nümunə sellüloza daşıyıcısı ilə uyğun bantlar göstərərkən, bəzi siqnallar həqiqi istinadda daha yüksəkdir. Şəkildə 1644 cm⁻¹ etiketi də var; mənbənin əsas mətni bu etiket üçün ayrıca təyinat vermir.

Şəkil 23 OVD və qonşu kağızın dörd spektrini birlikdə təqdim edir: P3L qara, P4L qırmızı, P3S mavi, P4S bənövşəyi xətdir. Qrafikdə 3250, 1728, 1644, 1137 və 838 cm⁻¹ etiketləri yerləşir. Bəzi dalğa saylarında həqiqi istinad əyriləri aydın piklərə malik olduğu halda, eyni nümunə şübhəli örnəklərdə eyni şəkildə görünmür. Bununla belə, əsas mətn bütün etiketləri ayrıca kimyəvi qruplarla əlaqələndirmir. Buna görə ayrı-ayrı piklərə mənbədə olmayan dəqiq kimyəvi kimliklər verilməyib.

Müəlliflər şübhəli nümunədəki bəzi daha zəif bantları fərqli mürəkkəb formulasiyası, daha nazik təbəqə, daha az kompakt sellüloza quruluşu və ya fərqli səth emalı ilə əlaqələndirir. Lakin mənbə bölmənin sonunda şərh çəkisini xüsusilə təkrarlana bilən spektral xüsusiyyət və band mövqeyi fərqlərinə verir; mütləq intensivlik fərqlərini dəstəkləyici müşahidə kimi məhdudlaşdırır. Bu fərq qorunmalıdır. Təqdim olunan məlumatlar konkret təbəqə qalınlığını, sellüloza sıxlığını və ya bağlayıcı konsentrasiyasını birbaşa ölçməyib.

Müxtəlif sübut növləri ümumi nəticəyə necə bağlandı?

Mənbənin gəldiyi nəticə araşdırılan banknotun ümumi görünüş baxımından yüksək keyfiyyətli təqlid olması, lakin həqiqi istinadın istehsal və material xüsusiyyətlərinə uyğun gəlməməsidir. Nəticə tək elementin və ya tək parıltı görüntüsünün həllediciliyinə endirilmir. Buradakı “sübutları birlikdə qiymətləndirmə” ifadəsi də ölçmələrin statistik olaraq müstəqil olduğunun göstərildiyi anlamına gəlmir: tədqiqat sübutlar arasında ehtimal əsaslı birləşdirmə modeli və ya rəqəmsal qərar həddi qurmayıb.

Banknot üzərində bioloji izlər: ayrıca tədqiqat xətti

Mənbə Bölmə 3.4 banknotun həqiqiliyini araşdırmaqdan fərqli olaraq banknota kimin toxunduğunu müəyyən etməyə töhfə verə biləcək gizli iz və DNA tədqiqatlarını müzakirə edir. Bu bölmədə təsvir olunanlar 500 EUR vaka ekspertizasında aparılmış DNA təcrübəsinin nəticələri deyil. Müəlliflər mövzunun ayrıca gələcək tədqiqatda araşdırılacağını bildirirlər.

Mənbə məsaməsiz polimer səth üçün 40–80 µL maye ilə nəmləndirilmiş pambıq çubuq, təxminən 60° təmas bucağı və fırlatma hərəkətini; məsaməli kağız səth üçün isə əvvəl nəm, sonra quru çubuq istifadə edilən ikiqat sürtmə yanaşmasını müzakirə edir. Filtrli sorucu metodlar və yapışqan təbəqələr arasında saxlanıla bilən bioloji materialın Chelex ekstraksiyası ilə öyrənilməsi də əvvəlki tədqiqatlar kontekstində xatırladılır. Mayenin tərkibi, müqayisəli bərpa məlumatları və ətraflı doğrulama parametrləri bu məqalədə verilmir. Buna görə bu məlumat bu tədqiqat tərəfindən təsdiqlənmiş tam bioloji nümunə götürmə protokolu və ya konkret DNA uğur nisbəti deyil.

DNA tapıntısının təmas və ya mümkün mənbə əlaqəsinə töhfə verməsi ilə banknotun çap və material baxımından həqiqiliyi ayrı suallardır. Bu tədqiqat araşdırılan banknotun istehsalçısını DNA vasitəsilə müəyyən etdiyini göstərmir.

Əvvəlki tədqiqatlarla müqayisənin əhatəsi

Mənbə Bölmə 3.5 bu araşdırmanı avtomatik təsnifat tədqiqatları ilə eyni kateqoriyaya yerləşdirmir. Müəlliflərin verdiyi nümunələrdə Oliveira və həmkarları daşına bilən yaxın infraqırmızı spektroskopiya və kemometriya ilə 300 həqiqi və 227 saxta Braziliya banknotunu; Guo və həmkarları rentgen flüoresansı və çoxdəyişənli analizlə 13 məhkəmə-ekspert işindən gələn 21 saxta banknot kağızı nümunəsini araşdırmışdır. Bu rəqəmlər yüklənmiş məqalənin əvvəlki ədəbiyyatı təsvir edərkən verdiyi rəqəmlərdir; mövcud tədqiqatın nümunəsinə əlavə edilməyib və burada həmin tədqiqatların tam mətnləri əsasında yeni performans müqayisəsi aparılmayıb.

Mənbə həmçinin məhdud nümunə sayı ilə ATR-FTIR ayırımı, smartfonla əlaqələndirilmiş portativ mikroskopiya, spektral domen optik koherent tomoqrafiyası, hiperspektral görüntüləmə, bulanıq qraf analizi və qraf əsaslı kemometriyanı xatırladır. Bu metodların mövcud tədqiqatda tətbiq edildiyi deyilə bilməz. Müqayisənin mənası müxtəlif analiz sahələrinin faydasını göstərmək və geniş nümunə ilə doğrulanmış təsnifləndirici hazırlamaqla tək vakada sübutları inteqrasiya etmək arasındakı fərqi qorumaqdır.

Tədqiqatın güclü tərəfləri və dəstəklədiyi nəticələr

• Görünüşü həqiqi istinada çox bənzəyən banknotda çap, optik xüsusiyyət, mikroyapı və tərkib tapıntılarının necə əlaqələndirilə bildiyini ətraflı göstərir.
• Uyğun bölgələri tutuşdurur; optik müqayisələrdə işıqlandırma, ekspozisiya və böyütmənin nəzarətini; EDX-də təkrarlanan lokal ölçmələri bildirir.
• Tam təqlid, dəyişdirilmiş həqiqi banknot, xatirə və rekvizit nümunələri arasında fərq yaradaraq ekspertiza sualının nümunə növünə görə dəyişdiyini izah edir.
• Araşdırılan şübhəli 500 EUR banknotun həqiqi istinadla çap, təhlükəsizlik quruluşu və lokal material tərkibi baxımından ekvivalent olmadığını dəstəkləyir.
• Sübutun qorunmasını, tapıntıların izlənilə bilməsini və qurum protokollarının rolunu cihaz ölçmələri ilə eyni çərçivədə nəzərdən keçirir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi ümumiləşdirmələr və açıq məhdudiyyətlər

• Nümunə məqsədyönlü və kiçikdir; ətraflı kimyəvi müqayisə bir şübhəli–istinad cütünə əsaslanır. Dövriyyədəki saxtaların tezliyi və ya müxtəlif istehsal qruplarının paylanması bu nümunədən hesablana bilməz.
• Dəqiqlik, həssaslıq, spesifiklik, yanlış müsbət nisbəti, etibar intervalı, p qiyməti, ROC əyrisi və ya təsnifat həddi verilməyib. Mətndəki aydın fərqlər avtomatik olaraq statistik əhəmiyyət iddiasına çevrilə bilməz.
• Üç lokal EDX ölçməsi üç müstəqil banknot deyil. Cədvəl qiymətlərinin birləşdirilmə forması və ölçmə qeyri-müəyyənlikləri aydın deyil.
• Element profilləri lokaldır. Tək bir elementin mövcudluğu və ya hesabatlandırılmaması bütün həqiqi və ya saxta avro banknotları üçün universal qayda yaratmır.
• Spektrlərin xam rəqəmsal sıraları və ətraflı ön emal şərtləri təqdim edilməyib. Mütləq band intensivliyi mənbədə də dəstəkləyici müşahidə kimi məhdudlaşdırılıb.
• Nümunələrin məhkəmə-ekspert işlərindən gəlməsi metodun müxtəlif laboratoriyalarda kor qiymətləndirmə ilə və ya təmsilçi sahə nümunəsində doğrulandığı demək deyil. Laboratoriyalararası təkrarlanabilirlik və ekspertlərarası qərar uyğunluğu hesabatlandırılmayıb.
• Təhlükəsizlik sapına əlavə dağıdıcı test aparılmayıb. DNA bölməsi və xatırladılan avtomatik metodlar bu vaka üzərində tamamlanmış təcrübələr deyil.
• Nümunə sayı, bəzi mətn–cədvəl ümumiləşdirmələri, böyütmə intervalları və istinad siyahısının uyğunlaşdırılması baxımından aşağıda qeyd edilən qeyri-müəyyənliklər var.

Bu yanaşmanın başqa valyutalara və ya fərqli tətbiq mühitlərinə köçürülməsi müvafiq emissiya seriyalarının həqiqi istinad nümunələrini, müqayisə edilə bilən cihaz şərtlərini, daha geniş həqiqi və saxta nümunə qruplarını və aydın performans qiymətləndirmələrini tələb edir. Mövcud tədqiqat bu əhatədə doğrulama təqdim etmir. Tədqiqatın verdiyi dəyər araşdırılan vakanın sübutlarını öyrədilə bilən ardıcıllığa salması və tək xüsusiyyətdən ümumiləşdirmə aparmağın sərhədini göstərməsidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Tam orijinal başlıq:Forensic Examination of Counterfeit Banknotes: Classification Principles and Analytical Procedures.

Müəlliflər, orijinal sıra: Vasile Drobotă; Ion Sandu; Luiza Mădălina Grădinaru; Ioan Cristinel Negru; Daniel Potolincă; Bogdan Hațegan; Lucian Lipan-Grosu; Andrei Victor Sandu. Mənbədə bərabər birinci müəlliflik və ya bərabər töhfə bildirişi yoxdur. Məsul müəlliflər Ion Sandu və Andrei Victor Sandu-dur.

Nəşr:Applied Sciences, 2026, cild 16, say 17, məqalə 8768; nəşriyyat MDPI, Bazel, İsveçrə. DOI: 10.3390/app16178768. Rəsmi nəşr səhifəsi. PDF-də məqalə növü “Article”; təqdim olunma 27 iyul 2026, reviziya 29 avqust 2026, qəbul 31 avqust 2026 və nəşr 3 sentyabr 2026 olaraq göstərilib. Akademik redaktor Andrea Atrei-dir. Mənbə resenziyalı jurnal məqaləsi kimi yayımlanmış versiyadır; preprint deyil.

Doğrulama əhatəsi: DOI, jurnal cildi, sayı, məqalə nömrəsi və 3 sentyabr 2026 nəşr tarixi MDPI-nin əlçatan rəsmi axtarış qeydləri ilə uyğunlaşdırılıb. Rəsmi məqalə səhifəsinin tam məzmunu giriş məhdudiyyəti səbəbindən açıla bilmədiyi üçün müəlliflər, ətraflı qurumlar, qəbul tarixçəsi və bəyanatlar yüklənmiş PDF əsasında ötürülüb. Elmi izah üçün xarici vebdən yeni təcrübə və ya nəticə əlavə edilməyib.

Lisenziya və vizual mənbə: PDF © 2026 müəlliflərə məxsus və Creative Commons Attribution (CC BY) lisenziyası ilə açıq girişli kimi göstərilib. Müəlliflər bütün fotoşəkilləri özlərinin çəkdiyini bildirir. Bu Verianla mətnindəki izahlı sxemlər mənbə əlaqələrindən yenidən tərtib olunub, rəqəmsal cədvəllər mənbə Cədvəl 2-dən ötürülüb. Orijinal banknot fotoşəkilləri, SEM görüntüləri və ya FTIR əyriləri yeni ölçmələr kimi yenidən yaradılmayıb.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almayıb. Etik komitə və məlumatlandırılmış razılıq: Mənbədə tətbiq olunmadığı bildirilib. Məlumat əlçatanlığı: Orijinal töhfələrin məqalədə olduğu, əlavə sualların məsul müəlliflərə yönəldilə biləcəyi bildirilir; ayrıca xam məlumat deposu bağlantısı verilməyib. Məhkəmə-ekspert işlərindən gələn nümunələrin hesabatları ilə birlikdə səlahiyyətli orqanlara geri verildiyi açıqlanıb.

Maraqlar toqquşması bəyanatı: Mənbə müəlliflərin hüquq-mühafizə, sərhəd polisi və Romanian Inventors’ Forum əlaqələrini açıqlayır; digər müəlliflər potensial maraqlar toqquşması yarada biləcək kommersiya və ya maliyyə əlaqəsinin olmadığını bildirir. Bəyanatda “Vasile Drobotă and Vasile Drobotă” formasında eyni ad iki dəfə yazılıb. Bu təkrar səssizcə başqa müəllif adı ilə dəyişdirilməyib; qurum–müəllif uyğunluqları məqalənin ilk səhifəsindəki afiliyasiyalardan ötürülüb.

Mənbədaxili ardıcıllıq və ötürmə qərarları

Nümunə sayındakı ümumi 11 ilə 2 həqiqi və 5 şübhəli kateqoriyalarının tam uyğun gəlməməsi; metod mətnindəki 200×–1000× SEM intervalına qarşı Şəkil 20-də 100× görüntünün olması; Regula cihazının UV əhatəsinin iki yerdə fərqli təfərrüatla verilməsi; Şəkil 11-dəki xətt kəsikliyinin əsas mətndə hər iki banknot üçün təsvir edilməsi; karbon və xlor haqqında geniş ifadələrin Cədvəl 2 ilə tam üst-üstə düşməməsi məqalənin müvafiq yerlərində görünən saxlanılıb. Şəkil 5 üçün orijinal mətn və izahdakı 10 USD ifadəsi ötürülüb; mənbədə olmayan düzəliş edilməyib.

Mənbədə bəzi mətn daxili istinad nömrələri də ədəbiyyat siyahısındakı başlıqlarla uyğunsuz görünür. Məsələn, çap müzakirəsindəki [33] ədəbiyyat siyahısında DNA barmaq izi tədqiqatına; DNA müzakirəsindəki [39] isə infraqırmızı spektroskopiya bölməsinə uyğun gəlir. Buna görə Verianla mətnində bu nömrələr doğrulanmış müstəqil əsaslar kimi çoxaldılmayıb; yüklənmiş məqalənin öz bölmə, şəkil və cədvəl mövqelərindən istifadə edilib. Mənbədə ayrıca nömrələnmiş riyazi model və ya mərkəzi tənlik olmadığından yeni formula əlavə edilməyib.