Bu tədqiqat Parkinson xəstələrinin saç nümunələrində ölçülən metal və iz element səviyyələrinin sağlam şəxslərdən fərqlənib-fərqlənmədiyini və bu səviyyələrin xəstəliyin motor ağırlığı, klinik mərhələsi və müddəti ilə əlaqəli olub-olmadığını araşdırır. Tədqiqata 31 Parkinson xəstəsi ilə yaş və cins baxımından uyğunlaşdırılmış 30 sağlam nəzarət daxil edilmişdir.

Saç nümunələri başın arxa hissəsindən götürülmüş, xarici mənbəli çirklənməni azaltmaq üçün standart yuma prosedurundan keçirilmiş və nitrat turşusu ilə hidrogen peroksiddən istifadə edilərək analizə hazırlanmışdır. Alüminium, arsen, kadmium, kobalt, xrom, mis, dəmir, manqan, nikel, qurğuşun və sink səviyyələri induktiv əlaqəli plazma optik emissiya spektrometriyası, yəni ICP-OES üsulu ilə ölçülmüşdür.

Tədqiqatın təsviri hissəsində Parkinson qrupunda saç alüminium səviyyələrinin sağlam nəzarətlərlə müqayisədə daha aşağı; sink, nikel və qurğuşun səviyyələrinin isə daha yüksək olduğu bildirilir. Xrom, mis, dəmir və manqan üçün qruplar arasında əhəmiyyətli fərq tapılmamışdır. Arsen, kadmium və kobalt səviyyələrinin analitik aşkarlama həddinin altında qaldığı və buna görə statistik qiymətləndirməyə daxil edilmədiyi qeyd olunmuşdur.

Parkinson xəstələri öz daxilində araşdırıldıqda sink səviyyəsi ilə üç klinik dəyişən arasında əks istiqamətli və statistik olaraq əhəmiyyətli əlaqələr aşkar edilmişdir. Daha aşağı saç sink səviyyəsi; daha yüksək MDS-UPDRS III motor balı, daha irəli Hoehn və Yahr mərhələsi və daha uzun xəstəlik müddəti ilə əlaqəli olmuşdur:

• MDS-UPDRS III: r = −0,53; p = 0,002
• Hoehn və Yahr mərhələsi: r = −0,49; p = 0,005
• Xəstəlik müddəti: r = −0,50; p = 0,004

Bu nəticələr ehtiyatla şərh edilməlidir. Parkinson qrupunun orta sink dəyəri nəzarət qrupundan yüksək olsa da, yalnız Parkinson xəstələri daxilində daha aşağı sink səviyyəsi daha ağır və daha uzunmüddətli xəstəliklə əlaqəli tapılmışdır. Bu iki nəticə mütləq bir-birini istisna etmir; biri qruplar arasındakı ortalamanı, digəri isə Parkinson qrupu daxilindəki paylanmanı göstərir. Lakin kəsikli tədqiqat dizaynı sink dəyişməsinin xəstəliyin səbəbi, nəticəsi, yaxud müalicə, qidalanma və ya başqa proseslə əlaqəli olub-olmadığını müəyyən edə bilməz.

Preprintin nəticələr cədvəlində mühüm daxili tutarlılıq problemləri də vardır. Təsviri mətn nikelin Parkinson xəstələrində daha yüksək olduğunu söylədiyi halda Cədvəl 1-də Parkinson qrupunun ortalaması 0,79, nəzarət qrupunun ortalaması isə 1,72 kimi verilmişdir; bu rəqəmlər nikelin Parkinson qrupunda daha aşağı olduğunu göstərir. Bundan əlavə, bir çox t dəyəri ilə uyğun p dəyəri riyazi baxımdan uyğun görünmür, elementlərin ölçü vahidləri və standart sapmaları cədvəldə göstərilmir. Buna görə nəticələr müstəqil təsdiq və düzəldilmiş statistik hesabat olmadan qəti biomarker sübutu kimi qiymətləndirilə bilməz.

Tədqiqatın əsas problemi nədir?

Parkinson xəstəliyi hərəkətlə bağlı əlamətlərlə yanaşı çoxsaylı motor olmayan əlamətlərə də səbəb ola bilən proqressiv neyrodegenerativ xəstəlikdir. Tədqiqatda xəstəliyin əsas neyropatoloji xüsusiyyətləri substantia nigra pars compacta bölgəsində dopamin istehsal edən neyronların itirilməsi və Lewy cisimcikləri daxilində yanlış qatlanmış alfa-sinükleinin yığılması kimi izah olunur.

Parkinson xəstəliyinin tək səbəbdən yaranmadığı; genetik meyllilik, yaşlanma və ətraf mühit amillərinin birlikdə rol oynadığı qəbul edilir. Ətraf mühit amilləri arasında metallara məruz qalma xüsusi maraq doğurur. Tədqiqatda bəzi metalların:

• oksidativ stress,
• mitoxondrial disfunksiya,
• neyroiltihab,
• lipid peroksidləşməsi,
• alfa-sinüklein aqreqasiyası,
• yanlış qatlanmış zülalların hüceyrədən uzaqlaşdırılmasının pozulması

kimi proseslərlə neyrodegenerasiyaya töhfə verə biləcəyi qeyd olunur.

Tədqiqatın əsas sualı yalnız “Parkinson xəstələrində daha çox metal varmı?” deyil. Tədqiqat iki ayrı sualı qiymətləndirir:

1. Parkinson xəstələri ilə sağlam nəzarətlərin saçındakı iz element səviyyələri bir-birindən fərqlənirmi?
2. Parkinson xəstələri daxilində müəyyən elementlərin səviyyəsi motor pozuntunun ağırlığı, klinik mərhələ və ya xəstəlik müddəti ilə əlaqəlidirmi?

Saç analizi niyə seçildi?

Tədqiqatda qan və sidik ölçmələrinin daha çox yaxın dövrdəki məruz qalmanı əks etdirə biləcəyi, saç analizinin isə elementlərin saç böyüməsi zamanı quruluşa daxil olması səbəbindən daha uzunmüddətli yığılma barədə informasiya verə biləcəyi bildirilir.

Saç nümunəsinin götürülməsinin bəzi praktik üstünlükləri vardır:

• İnvaziv deyil.
• Qan alma proseduru tələb etmir.
• Daşınması və saxlanması nisbətən asandır.
• Uzunmüddətli ətraf mühit məruz qalmasının araşdırılmasına imkan verə bilər.

Bununla belə, saçda bir elementin yüksək olması həmin elementin beyində də yüksək olduğu demək deyil. Saç səviyyəsi; xarici mühitdən çirklənmə, şəxsi qulluq məhsulları, saç quruluşu, qidalanma, sorulma, orqanizmdən xaric edilmə və saç böyüməsi xüsusiyyətləri kimi çoxsaylı proseslərdən təsirlənə bilər. Tədqiqat saçla beyin toxuması, qan, serum və ya beyin-onurğa beyni mayesi arasında birbaşa müqayisə aparmamışdır.

Buna görə saç analizi burada mərkəzi sinir sistemindəki metal miqdarının birbaşa ölçümü deyil, mümkün uzunmüddətli element yükünü qiymətləndirməyə yönəlmiş periferik göstərici kimi istifadə olunmuşdur.

Tədqiqat dizaynı

Araşdırma vaka-nəzarət tədqiqatıdır. Parkinson xəstəliyi diaqnozu olan şəxslərin saç element səviyyələri Parkinson xəstəliyi olmayan sağlam nəzarətlərlə müqayisə edilmişdir.

Qruplar arasında yaş baxımından əhəmiyyətli fərq tapılmamışdır:

\[ p = 0{,}84 \]

Cins bölgüsü də əhəmiyyətli şəkildə fərqlənməmişdir:

\[ p = 1{,}00 \]

Bu uyğunlaşdırma saç element fərqlərinin yalnız yaş və ya cins bölgüsündən qaynaqlanması ehtimalını azaltmağı hədəfləyir. Bununla belə, uyğunlaşdırma qidalanma, sosial-iqtisadi vəziyyət, yaşayış bölgəsi, istifadə olunan su, dərmanlar və keçmiş ətraf mühit məruz qalmaları kimi bütün mümkün qarışdırıcı amilləri aradan qaldırmır.

İştirakçılar necə seçildi?

Parkinson xəstələri Kocaeli Medicalpark Xəstəxanasının Nevrologiya Bölməsindən İyun 2024 ilə Yanvar 2025 arasında cəlb edilmişdir. Xəstələrin:

• Birləşmiş Krallıq Beyin Bankının Parkinson diaqnostik meyarlarına cavab verməsi,
• 40 yaşında və ya daha böyük olması,
• yazılı məlumatlandırılmış razılıq verməsi

tələb olunmuşdur.

Hər iki qrup üçün xaricetmə meyarları olduqca geniş tutulmuşdur. Hərəkətə və ya metal metabolizmasına təsir edə biləcək mühüm ürək-damar, tənəffüs, böyrək, qaraciyər və nevroloji xəstəliklər; aktiv infeksiyalar; bağırsaq sorulma pozuntuları; vitamin və ya mineral əlavələrinin istifadəsi; siqaret keçmişi; alkoqoldan sui-istifadə və məlum peşə və ya ətraf mühit metal məruz qalması xaricetmə səbəbləri arasında olmuşdur.

Metal implantı, protezi və ya cərrahi avadanlığı olan şəxslər də tədqiqatdan kənarda saxlanılmışdır. Bu yanaşma ölçülən metal səviyyələrinə təsir edə biləcək bəzi aydın mənbələri məhdudlaşdırmağı məqsəd qoymuşdur.

Antiparkinson dərmanlarından başqa bəzi psixoaktiv preparatların istifadəsi xaric edilmiş, lakin Parkinson xəstələrinin qəbul etdiyi dərmanların növü, dozası və ya müalicə müddəti nəticələrdə ətraflı göstərilməmişdir. Buna görə antiparkinson müalicəsinin saç element səviyyələri ilə əlaqəsi qiymətləndirilə bilmir.

Klinik ağırlıq necə ölçüldü?

Parkinson qrupunun motor ağırlığı Movement Disorder Society–Unified Parkinson’s Disease Rating Scale Part III, yəni MDS-UPDRS III ilə qiymətləndirilmişdir. Bu hissə xəstənin motor müayinəsinə yönəlir. Daha yüksək bal daha aydın motor pozuntunu göstərir.

Parkinson qrupunun orta MDS-UPDRS III balı:

\[ 38{,}0 \pm 13{,}33 \]

kimi bildirilmişdir.

Xəstəliyin ümumi mərhələsi Hoehn və Yahr şkalası ilə qiymətləndirilmişdir. Orta mərhələ:

\[ 2{,}50 \pm 0{,}93 \]

kimi verilmişdir. Müəlliflər bunu orta səviyyəli xəstəlik ağırlığı ilə uyğun sayırlar.

Orta xəstəlik müddəti isə:

\[ 7{,}94 \pm 4{,}26\ \text{yıl} \]

kimi bildirilmişdir.

Tədqiqat motor olmayan əlamətləri qiymətləndirməmişdir. Buna görə element səviyyələrinin koqnitiv əlamətlər, depressiya, yuxu problemləri, avtonom disfunksiya və ya həyat keyfiyyəti ilə əlaqəsi məlum deyil.

Saç nümunələri necə toplandı?

İştirakçılardan nümunə götürülən gün saçlarını yumaları xahiş edilmişdir. Təxminən 0,5–1,0 qram saç başın arxa hissəsindəki oksipital sahədən etanolla təmizlənmiş paslanmayan polad qayçı ilə kəsilmişdir.

Nümunələr homogenliyi artırmaq məqsədilə təxminən 5 millimetrlik kiçik hissələrə doğranmış və analiz vaxtına qədər polietilen qablarda saxlanılmışdır.

Xaricdən bulaşmış metal hissəciklərini azaltmaq üçün saç nümunələri:

1. etil efir–aseton məhlulu ilə yuyulmuş,
2. %5 EDTA ilə işlənmiş,
3. yüksək saflıqlı deionizə su ilə yaxalanmış,
4. nitrat turşusu və hidrogen peroksidlə həzm edilmiş,
5. deionizə su ilə durulaşdırılmış,
6. filtrdən keçirilərək ölçməyə hazırlanmışdır.

Bu prosedur xarici kontaminasiyanı azaltmağı hədəfləyir. Lakin yuma prosedurunun saçın öz quruluşuna daxil olmuş elementlərin bir qisminə təsir edib-etmədiyi və ya müxtəlif elementlər üzrə geri qazanım faizləri mətndə bildirilməmişdir.

Hansı elementlər ölçüldü?

ICP-OES üsulu ilə aşağıdakı elementlərin ölçülməsi planlaşdırılmışdır:

• Alüminium — Al
• Arsen — As
• Kadmium — Cd
• Kobalt — Co
• Xrom — Cr
• Mis — Cu
• Dəmir — Fe
• Manqan — Mn
• Nikel — Ni
• Qurğuşun — Pb
• Sink — Zn

Tədqiqat bu elementlərin hamısını “heavy metals” və ya ağır metallar başlığı altında nəzərdən keçirir. Bununla belə, panel qurğuşun kimi toksik məruz qalma ilə əlaqələndirilən elementlərlə yanaşı sink, mis, dəmir və manqan kimi normal bioloji funksiyalar üçün zəruri iz elementləri də əhatə edir.

Arsen, kadmium və kobalt səviyyələrinin analitik aşkarlama həddinin altında qaldığı və statistik qiymətləndirmədən çıxarıldığı bildirilmişdir.

ICP-OES ölçməsinin hesabatındakı çatışmazlıqlar

Tədqiqatda analizlərin standart laboratoriya şəraitində aparıldığı bildirilir, lakin aşağıdakı texniki detallara yer verilmir:

• Hər element üzrə aşkarlama və təyinetmə hədləri,
• kalibrasiya əyriləri,
• keyfiyyətə nəzarət materialları,
• təkrar ölçmələrin dəyişkənliyi,
• ölçmə qeyri-müəyyənliyi,
• geri qazanım faizləri,
• saç konsentrasiyalarının vahidi.

Xüsusilə vahidlərin göstərilməməsi 206,83 dəyərindəki sink ilə 3,60 dəyərindəki qurğuşun kimi rəqəmlərin bioloji və ya toksikoloji baxımdan şərhini ciddi şəkildə məhdudlaşdırır.

Qruplar arasındakı əsas nəticələr

Cədvəl 1-də verilmiş orta dəyərlər aşağıdakılardır:

Mühüm məlumat xəbərdarlığı: Konsentrasiya vahidi və standart sapmalar cədvəldə verilməyib. Buna görə ortalamaların paylanması, kənar dəyərlərin təsiri və qruplardaxili dəyişkənlik qiymətləndirilə bilmir.

Alüminium nəticəsi

Saç alüminium ortalaması Parkinson qrupunda 9,02, nəzarət qrupunda 40,19 kimi verilmişdir. Mətndə bu fərqin p < 0,0001 səviyyəsində əhəmiyyətli olduğu bildirilir.

Bu nəticə Parkinson xəstələrində bütün metalların mütləq artdığına dair sadə modelə uyğun gəlmir. Alüminium daha aşağı tapılmışdır. Bunun xəstəlik biologiyası, qidalanma, sorulma, orqanizmdən xaric edilmə, saç quruluşu və ya nümunənin hazırlanması prosesi ilə əlaqəsi mövcud tədqiqat tərəfindən müəyyən edilməmişdir.

Alüminium səviyyəsinin aşağı olması onun qoruyucu olduğunu və ya xəstəlik səbəbindən tükəndiyini göstərmir. Tədqiqat yalnız iki qrup arasında kəsikli fərq bildirir.

Qurğuşun nəticəsi

Qurğuşun ortalaması Parkinson qrupunda 3,60, nəzarət qrupunda 1,70 kimi verilmiş və fərq üçün p = 0,0133 bildirilmişdir.

Müəlliflər bu nəticəni uzunmüddətli qurğuşun məruz qalması ilə Parkinson xəstəliyi arasında əlaqə bildirən əvvəlki araşdırmalarla uyğun hesab edirlər. Saçın kumulyativ məruz qalmanı əks etdirə bilməsi fərziyyəsinə görə saç qurğuşun səviyyəsinin qan səviyyəsi ilə müqayisədə daha uzun zaman aralığı barədə informasiya verə biləcəyi irəli sürülür.

Bununla belə, tədqiqat iştirakçıların keçmiş yaşayış sahələrini, içməli su mənbələrini, köhnə bina və ya boya məruz qalmalarını və uşaqlıq dövründəki ətraf mühit məruz qalmalarını kəmiyyətcə ölçməmişdir. Məlum peşə və ya ətraf mühit metal məruz qalması olan şəxslər xaric edilsə də, fərq edilməyən keçmiş məruz qalmalar tam istisna oluna bilməz.

Qurğuşun səviyyəsi Parkinson qrupunda yüksək tapılsa da, MDS-UPDRS III, Hoehn və Yahr mərhələsi və ya xəstəlik müddəti ilə əhəmiyyətli korrelyasiya göstərməmişdir. Buna görə mövcud tədqiqat qurğuşunun xəstəliyin irəliləməsi ilə birlikdə müntəzəm artdığını göstərmir.

Dəmir nəticəsi

Saç dəmir ortalaması Parkinson qrupunda 50,78, nəzarət qrupunda 79,57 kimi verilmiş; p = 0,112 ilə əhəmiyyətli fərq tapılmamışdır.

Tədqiqatda Parkinson xəstəliyində substantia nigra bölgəsində dəmir yığılması barədə əvvəlki sübutlar müzakirə edilmişdir. Lakin saç dəmir səviyyəsinin beyindəki regional dəmir yığılmasını əks etdirməyə biləcəyi qeyd olunur.

Bu nəticə mühüm fərqi göstərir: Beynin müəyyən anatomik bölgəsində metal paylanması ilə saçda ölçülən periferik element səviyyəsi eyni bioloji ölçmə deyil. Saç dəmirinin normal və ya aşağı olması substantia nigra bölgəsində dəmir yığılmasının olmadığını sübut etmir.

Nikel nəticəsində mətn-cədvəl uyğunsuzluğu

Xülasə, nəticə və müzakirə bölmələri nikel səviyyəsinin Parkinson xəstələrində daha yüksək olduğunu bildirir. Lakin Cədvəl 1-də:

• Parkinson qrupu: 0,79
• Nəzarət qrupu: 1,72

dəyərləri göstərilir.

Bu rəqəmlər doğrudursa, nikel səviyyəsi Parkinson qrupunda daha yüksək deyil, daha aşağıdır. Cədvəldə p = 0,0037 iki qrup arasında əhəmiyyətli fərq iddiasını dəstəkləmək üçün verilmişdir; lakin fərqin istiqaməti mətnlə ziddiyyət təşkil edir.

Bu məqalədə sözügedən uyğunsuzluq düzəldilməmişdir. Müəlliflərin xam məlumatları və ya yenilənmiş cədvəli yayımlaması hansı dəyərin doğru olduğunu aydınlaşdırmalıdır.

Sink niyə tədqiqatın mərkəzinə yerləşdi?

Sink qruplararası müqayisədə ən böyük sayısal fərqlərdən birini göstərmişdir:

• Parkinson qrupu ortalaması: 206,83
• Nəzarət qrupu ortalaması: 67,29
• p < 0,0001

Tədqiqatda sinkin antioksidant müdafiə, immun tənzimləmə, sinaptik ötürülmə və zülal homeostazında rol oynayan əsas iz element olduğu bildirilir.

Lakin sink nəticəsində iki fərqli analiz səviyyəsi mövcuddur:

1. Qruplar arasında: Parkinson xəstələrinin orta saç sinki nəzarətlərdən daha yüksəkdir.
2. Parkinson qrupu daxilində: Daha aşağı saç sinki daha ağır motor pozuntu, daha irəli mərhələ və daha uzun xəstəlik müddəti ilə əlaqəlidir.

Bu nümunə ilk baxışda ziddiyyətli görünə bilər. Lakin qrup ortalaması ilə qrupdaxili korrelyasiya eyni suala cavab vermir. Parkinson qrupunun bütövlükdə nəzarət qrupundan daha yüksək dəyərlərə malik olması, buna baxmayaraq Parkinson qrupu daxilində nisbətən aşağı sink dəyərləri olan xəstələrin klinik vəziyyətinin daha ağır olması mümkündür.

Məsələn, yalnız izah məqsədilə, nəzarət qrupunun dəyərləri aşağı diapazonda, Parkinson qrupunun dəyərləri daha yüksək, lakin öz daxilində geniş diapazonda paylanırsa; Parkinson xəstələri daxilində xəstəlik müddəti artdıqca dəyərlərin yüksək səviyyədən daha aşağı səviyyəyə enməsi riyazi cəhətdən mümkündür.

Lakin bu izah tədqiqatda birbaşa göstərilməmişdir. Fərdi paylanma qrafikləri, reqressiya qrafikləri və zaman üzrə ardıcıl ölçmələr təqdim edilməmişdir.

Sink ilə motor ağırlıq arasındakı əlaqə

MDS-UPDRS III balı ilə saç sink səviyyəsi arasında:

\[ r = -0{,}53,\quad p = 0{,}002 \]

əlaqə tapılmışdır.

Mənfi işarə sink azaldıqca motor balın yüksəlmə meyli göstərdiyini bildirir. Korrelyasiya əmsalının mütləq dəyəri 0,53 olduğuna görə əlaqə orta səviyyəli əks istiqamətlidir.

Tədqiqatın məntiqini izah etmək üçün korrelyasiyanın kvadratı hesablana bilər:

\[ r^2 = (-0{,}53)^2 \approx 0{,}28 \]

Bu dəyər iki dəyişən arasındakı xətti ortaq dəyişkənliyin təxminən %28 səviyyəsində olduğunu göstərən riyazi xülasədir. Bu nisbət sinkin motor ağırlığın %28-inə səbəb olduğu demək deyil. Korrelyasiya səbəbliliyi göstərmir və kiçik nümunədə qiymətləndirmə qeyri-müəyyənliyi yüksəkdir.

Sink ilə Hoehn və Yahr mərhələsi arasındakı əlaqə

Sink ilə Hoehn və Yahr mərhələsi arasında:

\[ r = -0{,}49,\quad p = 0{,}005 \]

əlaqə bildirilmişdir. Daha aşağı sink dəyərləri daha irəli klinik mərhələ ilə birlikdə müşahidə edilmişdir.

Hoehn və Yahr şkalası sıralı, yəni ordinal mərhələləmə sistemidir. Tədqiqatda bu dəyişən Pearson korrelyasiyası ilə analiz edilmişdir. Pearson korrelyasiyası davamlı dəyişənlər arasındakı xətti əlaqəni qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Ordinal mərhələ dəyişəni üzərində bu üsulun tətbiqi nəticələrin şərhində ehtiyat tələb edir. Mətndə alternativ sıralama əsaslı korrelyasiya analizi bildirilməmişdir.

Sink ilə xəstəlik müddəti arasındakı əlaqə

Sink ilə xəstəlik müddəti arasında:

\[ r = -0{,}50,\quad p = 0{,}004 \]

əlaqə tapılmışdır. Xəstəlik müddəti uzandıqca saç sink səviyyəsinin azalma meyli göstərdiyi bildirilir.

Bu nəticə zaman üzrə dəyişikliyi birbaşa ölçmür. Hər xəstə yalnız bir dəfə qiymətləndirilmişdir. Uzun xəstəlik müddəti olan şəxslərdə aşağı sink olması eyni şəxsin sinkinin illər ərzində azaldığını sübut etmir. Belə nəticə üçün eyni xəstələrin təkrar ölçmələrlə uzun müddət izlənməsi lazımdır.

Digər elementlərin klinik korrelyasiyaları

Xrom və nikel üçün p dəyərləri 0,05 sərhədinə yaxınlaşsa da, statistik əhəmiyyətlilik meyarına cavab verməmişdir. Tədqiqatda bunlar meyl səviyyəsində əlaqələr kimi təsvir edilmişdir.

Qurğuşunun Parkinson qrupunda daha yüksək olduğu bildirilsə də, klinik ağırlıq göstəriciləri ilə əhəmiyyətli əlaqəsi yoxdur. Bu, elementin xəstəlik qrupunda yüksək olmasının xəstəlik mərhələsi boyunca müntəzəm dəyişməsi ilə fərqli hipotezlər olduğunu göstərir.

Çoxsaylı müqayisə problemi

Cədvəllər əsasında sayıldıqda tədqiqat:

• səkkiz element üzrə qrup müqayisəsi,
• səkkiz elementlə üç klinik dəyişən arasında 24 korrelyasiya

təqdim edir. Beləliklə ən azı 32 statistik müqayisə aparılmışdır.

Mətndə Bonferroni, yanlış kəşf nisbəti və ya başqa çoxsaylı müqayisə düzəlişinin tətbiq edildiyi göstərilmir. Çox sayda test eyni p < 0,05 sərhədi ilə qiymətləndiriləndə bəzi əhəmiyyətli nəticələrin təsadüfən yaranma ehtimalı artır.

Sink korrelyasiyalarının p dəyərləri nisbətən aşağı və üç klinik dəyişəndə ardıcıl olsa da, çoxsaylı test düzəlişinin bildirilməməsi nəticələrin müstəqil nümunədə təsdiqini daha da vacib edir.

Cədvəl 1-dəki t və p dəyərləri niyə problemlidir?

Müstəqil nümunələr t testində t statistikasının böyüklüyü nümunə sayı və sərbəstlik dərəcəsi ilə birlikdə p dəyərini müəyyən edir. Eyni və ya bir-birinə çox yaxın t dəyərlərinin çox fərqli p dəyərləri yaratması gözlənilmir.

Cədvəl 1-də:

• Alüminium üçün t = 1,97 və p < 0,0001,
• Mis üçün t = 1,97 və p = 0,1568,
• Dəmir üçün t = 1,97 və p = 0,112,
• Sink üçün t = 1,97 və p < 0,0001

verilmişdir.

Eyni t dəyərinin eyni nümunə quruluşunda bu qədər fərqli p dəyərləri ilə uyğunlaşması statistik baxımdan tutarlı görünmür. Nikel üçün t = 1,99 və p = 0,0037, qurğuşun üçün t = 2,09 və p = 0,0133 dəyərləri də müstəqil şəkildə yoxlanmalıdır.

Cədvəl həmçinin qrup standart sapmalarını və ya standart xətaları göstərmədiyi üçün t dəyərlərini yenidən hesablamaq mümkün deyil. Bu hal tədqiqatın ən mühüm hesabat məhdudiyyətlərindən biridir.

Kobalt məlumatındakı uyğunsuzluq

Metod və nəticə təsvirində arsen, kobalt və kadmium səviyyələrinin aşkarlama həddinin altında qaldığı və statistik analiz aparılmadığı qeyd olunur.

Buna baxmayaraq Cədvəl 1-də kobalt üçün:

• Parkinson qrupu ortalaması: 0,28
• Nəzarət qrupu ortalaması: 0,00
• t dəyəri: 2,07

verilmişdir; p dəyəri isə tire ilə boş saxlanılmışdır.

Aşkarlama həddinin altında qəbul edilən element üçün orta və t dəyərinin verilməsi açıqlama tələb edir. Dəyərlərin aşkarlama həddinə necə işlənməsi, sıfır təyinatının edilib-edilməməsi və ya t dəyərinin cədvələ səhvən əlavə olunub-olunmaması göstərilməmişdir.

Etik təsdiqin zamanlamasında aydınlaşdırılmalı məqam

İştirakçıların İyun 2024 ilə Yanvar 2025 arasında tədqiqata cəlb edildiyi bildirilir. Etik komitə təsdiqi isə “Istanbul Aydin University Ethics Committee, Approval No. 132/2026” kimi göstərilmişdir.

Təsdiq nömrəsindəki “2026” ifadəsinin təsdiq ili, yoxsa yalnız institutdaxili nömrələmənin bir hissəsi olduğu izah edilməmişdir. İnsan iştirakçıların tədqiqata daxil edilməsindən əvvəl etik təsdiq alınmalı olduğuna görə bu tarixi ardıcıllığın yenilənmiş mətndə aydın şəkildə göstərilməsi vacibdir.

Tədqiqatda bütün iştirakçılardan yazılı məlumatlandırılmış razılıq alındığı və prosedurların Helsinki Bəyannaməsinə uyğun aparıldığı bildirilir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

• Yaş və cins uyğunlaşdırılması: Nəzarət və Parkinson qrupları əsas demoqrafik xüsusiyyətlər baxımından oxşardır.
• Geniş xaricetmə meyarları: Siqaret, əlavə istifadəsi və məlum metal məruz qalması kimi bəzi qarışdırıcılar məhdudlaşdırılmışdır.
• Standartlaşdırılmış nümunə toplama: Saç nümunələri eyni anatomik sahədən və təmizlənmiş alətlərlə götürülmüşdür.
• Xarici kontaminasiyanın azaldılması: Orqanik həlledici, EDTA və deionizə su ilə standart yuma aparılmışdır.
• Bir neçə elementin ölçülməsi: Tək metal əvəzinə geniş iz element paneli qiymətləndirilmişdir.
• Bir neçə klinik ölçü: Motor bal, klinik mərhələ və xəstəlik müddəti birlikdə analiz edilmişdir.
• Xəstəlik ağırlığı ilə əlaqə analizi: Yalnız xəstə-nəzarət fərqi deyil, Parkinson qrupu daxilindəki klinik dəyişənlər də araşdırılmışdır.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

• Kiçik nümunə: Analiz 31 Parkinson xəstəsi və 30 nəzarətlə məhduddur.
• Kəsikli dizayn: Element dəyişikliklərinin xəstəlikdən əvvəl, yoxsa sonra yarandığı müəyyən edilə bilməz.
• Tək bioloji material: Yalnız saç ölçülmüş; qan, serum, sidik və ya beyin-onurğa beyni mayesi ilə müqayisə aparılmamışdır.
• Mərkəzi sinir sistemi ölçümü yoxdur: Saç dəyərləri substantia nigra və ya başqa beyin bölgəsindəki metal səviyyəsini birbaşa göstərmir.
• Ölçü vahidləri verilməyib: Sayısal dəyərlərin mütləq bioloji mənası qiymətləndirilə bilmir.
• Standart sapmalar çatışmır: Qrupdaxili paylanma və kənar dəyərlərin təsiri görünmür.
• Statistik daxili uyğunsuzluqlar vardır: t və p dəyərləri bir-biri ilə uyğun görünmür.
• Nikelin istiqaməti qeyri-müəyyəndir: Mətn yüksək, cədvəl aşağı nikel göstərir.
• Kobalt hesabatı uyğunsuzdur: Aşkarlama həddinin altında deyilsə də, orta və t dəyəri verilmişdir.
• Çoxsaylı müqayisə düzəlişi göstərilmir: Yanlış-müsbət nəticə ehtimalı arta bilər.
• Hoehn və Yahr üçün Pearson korrelyasiyası istifadə olunmuşdur: Ordinal mərhələ məlumatının analizi ehtiyatla şərh edilməlidir.
• Qidalanma təfərrüatları yoxdur: Gündəlik qida qəbulu və ya sink məzmunu kəmiyyətcə qiymətləndirilməmişdir.
• Dərman təsiri məlum deyil: Antiparkinson dərmanlarının növü və dozası analiz edilməmişdir.
• Saç xüsusiyyətləri bildirilməyib: Saç boyası, kosmetik prosedur, saç rəngi və nümunə uzunluğu kimi dəyişənlər göstərilməmişdir.
• Motor olmayan əlamətlər qiymətləndirilməyib: Elementlərin koqnitiv və ya psixiatrik əlamətlərlə əlaqəsi məlum deyil.
• Sağlam nəzarət tərifi məhduddur: Nəzarətlərin ətraflı laboratoriya və ya qidalanma qiymətləndirilməsi bildirilməmişdir.
• Resenziya yoxdur: Nəticələr müstəqil elmi qiymətləndirmədən keçməmişdir.

Tədqiqat nə deyir?

• Araşdırılan nümunədə Parkinson xəstələri ilə sağlam nəzarətlərin bəzi saç element ortalamaları fərqlidir.
• Cədvələ görə alüminium Parkinson qrupunda daha aşağıdır.
• Qurğuşun və sink Parkinson qrupunda daha yüksəkdir.
• Nikel üçün mətn və cədvəl bir-biri ilə uyğun gəlmir.
• Xrom, mis, dəmir və manqan üçün əhəmiyyətli qrup fərqi bildirilməmişdir.
• Parkinson qrupu daxilində daha aşağı sink daha ağır motor pozuntu ilə əlaqəlidir.
• Daha aşağı sink daha irəli Hoehn və Yahr mərhələsi ilə əlaqəlidir.
• Daha aşağı sink daha uzun xəstəlik müddəti ilə əlaqəlidir.
• Digər elementlərdə eyni dərəcədə ardıcıl klinik korrelyasiya aşkar edilməmişdir.

Tədqiqat nə demir?

• Ağır metalların Parkinson xəstəliyinə mütləq səbəb olduğunu göstərmir.
• Saç sinkinin Parkinson diaqnozu qoya bildiyini göstərmir.
• Müəyyən sink dəyərinin xəstəliyin mərhələsini dəqiq müəyyən etdiyini göstərmir.
• Sink əlavəsinin Parkinson əlamətlərini yaxşılaşdıracağını göstərmir.
• Qurğuşunun azaldılmasının xəstəliyi dayandıracağını sübut etmir.
• Saçdakı elementlərin beyindəki element səviyyələri ilə eyni olduğunu göstərmir.
• Element dəyişməsinin xəstəliyin səbəbi, yoxsa nəticəsi olduğunu müəyyən etmir.
• Xəstəlik irəlilədikcə eyni şəxsin sink səviyyəsinin zamanla aşağı düşdüyünü birbaşa göstərmir.
• Saç analizinin klinik istifadə üçün kifayət qədər həssas və spesifik olduğunu sübut etmir.

Keçmiş baxımından əhəmiyyəti

Parkinson xəstəliyində ətraf mühit metal məruz qalmaları uzun müddətdir araşdırılır. Xüsusilə dəmir, manqan və qurğuşun kimi elementlərin oksidativ stress, mitoxondrial pozuntu və zülal aqreqasiyası ilə əlaqəsinə diqqət yetirilmişdir.

Əvvəlki tədqiqatlar fərqli bioloji materiallardan istifadə etdiyinə görə ziddiyyətli nəticələr vermişdir. Qan və sidik yaxın dövr məruz qalmasını, saç və ya sümük isə daha uzunmüddətli yığılmanı əks etdirə bilər. Bu tədqiqat saç nümunələrindən istifadə edərək uzunmüddətli metal yükü hipotezinə töhfə verməyi hədəfləyir.

Bu gün baxımından əhəmiyyəti

Tədqiqatın ən diqqətçəkən tərəfi sinkin yalnız Parkinson və nəzarət qrupları arasında fərqlənməsi deyil, Parkinson xəstələri daxilində üç ayrı klinik dəyişənlə də əlaqəli olmasıdır. Bu ardıcıllıq sinki daha ətraflı araşdırılmağa dəyər namizədə çevirir.

Lakin mövcud məlumat sinki istifadə edilə bilən biomarkerə çevirmək üçün kifayət deyil. Biomarker kimi istifadə oluna bilməsi üçün:

• ölçü vahidlərinin və laboratoriya standartlarının müəyyənləşdirilməsi,
• normal istinad intervallarının yaradılması,
• nəticələrin müstəqil mərkəzlərdə təkrarlanması,
• həssaslıq və spesifikliyin hesablanması,
• dərman və qidalanma təsirlərinin ayrılması,
• zaman üzrə dəyişmənin göstərilməsi

lazımdır.

Gələcək baxımından əhəmiyyəti

Tədqiqatın nəticələri gələcək araşdırmalar üçün bir neçə istiqamət göstərir:

• Daha böyük və fərqli bölgələrdən iştirakçılarla çoxmərkəzli tədqiqatlar aparılmalıdır.
• Eyni xəstələr illərlə izlənərək saç sinkinin həqiqətən azalıb-azalmadığı araşdırılmalıdır.
• Saç ölçmələri serum, tam qan, sidik və beyin-onurğa beyni mayesi ilə müqayisə edilməlidir.
• Qidalanma, dərman istifadəsi, böyrək funksiyası və sorulma vəziyyəti kəmiyyətcə modelə daxil edilməlidir.
• Metal səviyyələri motor olmayan əlamətlərlə də müqayisə edilməlidir.
• Saç analizinin təkrarlana bilməsi və laboratoriyalararası uyğunluğu yoxlanmalıdır.
• Sink dəyişməsinin xəstəlik biologiyasına təsiri eksperimental tədqiqatlarla araşdırılmalıdır.

Gündəlik həyat baxımından nə deməkdir?

Bu tədqiqat Parkinson xəstələrinin və ya sağlam şəxslərin özbaşına saç analizi etdirərək xəstəlik riskini müəyyən edə biləcəyini göstərmir. Kommersiya saç mineral testlərinin nəticələri nümunə toplama, yuma, laboratoriya üsulu və istinad intervallarına görə dəyişə bilər.

Tədqiqat həmçinin sink əlavəsinin istifadəsini tövsiyə etmir. Parkinson qrupunun orta saç sinki nəzarətlərdən yüksək tapılmışdır; buna qarşı qrup daxilində aşağı dəyərlər daha ağır xəstəliklə əlaqəlidir. Bu mürəkkəb nümunə nəzarətsiz əlavənin elmi əsaslandırıla bilməyəcəyini göstərir.

Gündəlik həyat üçün çıxarıla bilən təhlükəsiz nəticə ətraf mühit məruz qalmaları ilə neyrodegenerativ xəstəliklər arasındakı əlaqənin araşdırılmağa dəyər olmasıdır. Lakin fərdi diaqnoz, müalicə və ya əlavə qərarı üçün bu tədqiqat təkbaşına istifadə edilməməlidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynının texniki xülasəsi

Saç nümunəsinin hazırlanma iş axını

1. İştirakçının nümunə götürülən gün saçını yuması
2. Oksipital sahədən 0,5–1,0 g nümunə götürülməsi
3. Saçın təxminən 5 mm hissələrə kəsilməsi
4. Etil efir–aseton məhlulu ilə yuma
5. %5 EDTA tətbiqi
6. Yüksək saflıqlı deionizə su ilə yaxalama
7. Təxminən 0,5 g nümunənin nitrat turşusu və hidrogen peroksidlə həzm edilməsi
8. Durulaşdırma və filtrləmə
9. ICP-OES ilə element ölçməsi

Parkinson qrupunun klinik xüsusiyyətləri

Qruplar arasında əhəmiyyətli olduğu bildirilən nəticələr

Cədvəl qeydi: Konsentrasiya vahidləri və standart sapmalar PDF-dəki cədvəldə göstərilməmişdir. t və p dəyərlərində müstəqil yoxlama tələb edən uyğunsuzluqlar vardır.

Əhəmiyyətli fərq tapılmayan qrup müqayisələri

Sinkin klinik əlaqələri

Texniki baxımdan ən mühüm şərh

Tədqiqatın ən ardıcıl nəticəsi Parkinson qrupundakı saç sink səviyyəsinin üç ayrı klinik dəyişənlə əks istiqamətli əlaqə göstərməsidir. Lakin bu nəticə:

• kiçik nümunəyə,
• tək zamanlı ölçməyə,
• yalnız saç analizinə,
• çoxsaylı test düzəlişi göstərilməyən korrelyasiyalara

əsaslanır.

Buna görə sink mövcud tədqiqatda təsdiqlənmiş biomarker deyil, daha böyük və uzunmüddətli tədqiqatlarda sınaqdan keçirilməli namizəd əlaqə kimi qiymətləndirilməlidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məzmun Bekir Enes Demiryürek, Seda Karayünlü Bozbaş, Onur Gümüş, Songül Şenadım, Rıza Sonkaya və Mustafa Ceylan tərəfindən hazırlanmış “Heavy Metal Accumulation in Parkinson's Disease: An Evaluation of Hair Analysis” adlı tədqiqata əsaslanır.

Tədqiqat SSRN-də təqdim olunmuş preprint tədqiqat məqaləsidir. Mətndə açıq şəkildə “This preprint research paper has not been peer reviewed” və “Preprint not peer reviewed” xəbərdarlıqları vardır. Buna görə tədqiqat resenziyadan keçməmişdir. PDF-də təsdiqlənmiş yekun jurnal qəbulu və ya resenziyalı nəşr məlumatı yoxdur.

Tədqiqat 31 Parkinson xəstəsi ilə 30 sağlam nəzarətin müqayisə edildiyi kəsikli vaka-nəzarət işidir. Klinik sınaq, müalicə müdaxiləsi və ya uzunmüddətli izləmə tədqiqatı deyil.

Saç nümunələri ICP-OES ilə analiz edilmişdir. Tədqiqat mərkəzi sinir sistemindəki metal miqdarını birbaşa ölçməmiş; serum, qan, sidik və ya beyin-onurğa beyni mayesi nəticələri ilə müqayisə aparmamışdır.

Kəsikli dizayn səbəbindən saç element səviyyələrinin Parkinson xəstəliyinə səbəb olduğu və ya xəstəlik irəlilədikcə eyni şəxsdə dəyişdiyi nəticəsinə gəlmək olmaz. Bildirilən əlaqələr korrelyativdir.

Preprintdə nikel nəticələrinin istiqaməti, kobaltın aşkarlama həddi vəziyyəti, t və p dəyərlərinin uyğunluğu, konsentrasiya vahidləri, qrup standart sapmaları və etik təsdiq nömrəsinin zamanlaması baxımından aydınlaşdırılmalı məqamlar vardır. Bu məzmunda həmin dəyərlər dəyişdirilməmiş və ya düzəldilməmiş; mətnlə cədvəl arasındakı uyğunsuzluqlar açıq şəkildə göstərilmişdir.

Tədqiqat sink əlavəsinin faydalı olduğunu, qurğuşunun azaldılmasının Parkinson xəstəliyini müalicə edəcəyini və ya saç analizinin klinik diaqnoz üçün istifadə oluna biləcəyini göstərmir. PDF-də olmayan müalicə, təhlükəsizlik, diaqnostik dəqiqlik və ya qəti səbəblilik iddiaları əlavə edilməmişdir.

Məzmun yalnız yüklənmiş tədqiqatın metodları, cədvəlləri, sayısal nəticələri və müəlliflərin şərhləri əsasında hazırlanmışdır.