Bu məqalə Levy R. W. Cavalcante, Erneson A. Oliveira, Hermano A. L. Rocha, Antonio S. Lima Neto, Higor S. Monteiro, Rute M. Oliveira, Cesar I. N. Sampaio Filho, Luciano P. G. Cavalcanti, Tânia M. S. Coelho, Caterina A. M. La Porta, Stefano Zapperi, Humberto A. Carmona və José S. Andrade Jr. tərəfindən hazırlanmış “Network-based analysis of cancer mortality misclassification reveals signatures of metastatic pathways: insights into breast-to-lung and other pairs of anatomical sites” adlı, resenziyadan keçməmiş preprint tədqiqatına əsaslanır.

Tədqiqat Braziliyanın Ceará ştatında xərçəng səbəbindən həyatını itirən şəxslərin ölüm sənədlərində göstərilən ölüm səbəbi ilə xəstənin əvvəlki xərçəng diaqnozları arasında nə dərəcədə uyğunsuzluq olduğunu araşdırmışdır. Tədqiqatçılar 2014–2019-cu illər arasında ölüm qeydlərini əhali əsaslı xərçəng registrləri ilə uyğunlaşdıraraq histoloji olaraq təsdiqlənmiş 11.226 xərçəng ölümünü təhlil etmişdir.

Tədqiqatda ölüm, xəstənin diaqnoz tarixçəsindəki xərçəng nahiyələrindən ən az biri ölüm sənədində göstərilən xərçəng nahiyəsi ilə uyğun gəlirsə “uyğun”; diaqnozların heç biri ölüm səbəbi kimi qeydə alınan anatomik nahiyə ilə uyğun gəlmirsə “uyğunsuz” olaraq təsnif edilmişdir.

Cəmi 11.226 ölümün 2.502-də, yəni təxminən %22-də xəstənin diaqnoz tarixçəsindəki heç bir xərçəng nahiyəsi rəsmi ölüm səbəbi ilə uyğun gəlməmişdir. Bu uyğunsuzluqlar qadınlar və kişilər arasında demək olar ki, bərabər paylanmışdır: kişilərdə 1.262, qadınlarda isə 1.240 uyğunsuz ölüm müşahidə edilmişdir.

Tədqiqatçılar bu uyğunsuzluqları yalnız kodlaşdırma səhvlərinin cəmi kimi qiymətləndirməmiş, “Uyğunsuzluq Şəbəkəsi” adlandırılan istiqamətli və çəkili şəbəkə modeli qurmuşdur. Şəbəkədə hər düyün anatomik xərçəng nahiyəsini, hər istiqamətli əlaqə isə xəstənin son diaqnozu ilə ölüm sənədindəki xərçəng nahiyəsi arasındakı keçidi göstərir.

Məsələn, “Süd vəzi → Ağciyər” əlaqəsi xəstənin son qeydə alınmış primer xərçəng diaqnozunun süd vəzi xərçəngi olduğu, lakin ölüm sənədində ölüm səbəbinin ağciyər xərçəngi kimi göstərildiyi halları təmsil edir.

Tədqiqatda önə çıxan üç əlaqə bunlardır:

• Uşaqlıq boynu → Uşaqlıq: 115 uyğunsuz ölüm,
• Mədə → Qida borusu: 99 uyğunsuz ölüm,
• Süd vəzi → Ağciyər: 52 uyğunsuz ölüm.

Uşaqlıq boynu ilə uşaqlıq arasındakı uyğunsuzluğun əsasən qonşu anatomik nahiyələr, şişin birbaşa yayılması və ya kodlaşdırma təfərrüatı problemlərindən qaynaqlana biləcəyi bildirilmişdir. Mədə ilə qida borusu arasındakı əlaqə isə qastroezofageal birləşmə ətrafındakı anatomik sərhədlərin və şiş təsnifatının çətinliyi ilə əlaqələndirilmişdir.

Süd vəzi → Ağciyər əlaqəsi daha fərqli şərh edilmişdir. Tədqiqatçılar autopsiya araşdırmalarından toplanmış 1.922 qeyddə süd vəzi xərçənginin ağciyərə metastaz vermə ehtimalının yüksək olduğunu göstərmişdir. Süd vəzi xərçəngi diaqnozu olan bəzi qadınların ölüm sənədlərində metastatik ağciyər tutulumu yeni primer ağciyər xərçəngi kimi qeydə alınmış ola bilər.

Bu düzəliş tətbiq edildikdə Ceará-da qadınlarda ağciyər xərçəngi ölüm göstəricisinin aşağı, süd vəzi xərçəngi ölüm göstəricisinin isə yuxarı istiqamətdə düzəldilməli olduğu nəticəsinə gəlinmişdir. Kişilərdə isə qida borusu xərçəngi ölüm göstəricisinin azaldılması, mədə xərçəngi ölüm göstəricisinin artırılması lazım olduğu bildirilmişdir.

Tədqiqat rəsmi xərçəng ölüm statistikalarındakı səhvlərin tamamilə təsadüfi olmadığını; metastaz yolları, anatomik qonşuluqlar və diaqnoz-kodlaşdırma praktikalarına uyğun olaraq müəyyən istiqamətlərdə cəmləşdiyini irəli sürür.

Bununla belə, tədqiqat ölüm sənədindəki hər uyğunsuz qeydin mütləq səhv olduğunu sübut etmir. “Son diaqnoz” xəstənin həqiqi primer ölümcül xərçəngini hər vəziyyətdə təmsil etməyə bilər. Bir şəxsdə birdən çox primer xərçəng ola bilər, diaqnoz tarixçəsi natamam ola bilər və ya ölüm sənədində göstərilən xərçəng doğru olduğu halda həmin diaqnoz müvafiq qeydiyyat sistemində yer almaya bilər.

Tədqiqat Ceará ştatında histoloji olaraq təsdiqlənmiş xərçəng ölümləri ilə məhdudlaşır. Mərhələ, müalicə, diaqnozla ölüm arasındakı müddət və xəstənin klinik gedişi haqqında ətraflı məlumat yoxdur. Bundan əlavə, metastaz müqayisəsi üçün istifadə edilən autopsiya məlumatları 1950–2016-cı illər arasındakı beş ayrı tədqiqatdan toplanmışdır.

Buna görə tədqiqat düzəldilmiş ölüm göstəricilərini dəqiq milli həqiqətlər kimi deyil, xərçəng qeydiyyat sistemlərində sistematik istiqamətli səhvləri müəyyən etmək üçün hazırlanmış kəşfiyyat xarakterli və miqyaslana bilən şəbəkə yanaşması kimi təqdim edir.

Xərçəng Ölüm Statistikaları Niyə Bu Qədər Vacibdir?

Bir ölkədə hansı xərçəng növünün neçə insanın ölümünə səbəb olduğu yalnız statistik məlumat deyil. Bu məlumatlar:

• Xərçəng skrininq proqramlarının prioritetlərini,
• Xəstəxana və onkologiya mərkəzi investisiyalarını,
• Dərman və cərrahi imkanların planlaşdırılmasını,
• Tütünə nəzarət və infeksiyanın qarşısının alınması siyasətlərini,
• Xərçəng tədqiqatlarına ayrılacaq resursları,
• Regionlar və ölkələr arasındakı müqayisələri

birbaşa təsirləndirə bilər.

Bir ölüm əslində metastatik süd vəzi xərçəngi səbəbindən baş verdiyi halda primer ağciyər xərçəngi kimi qeydə alınarsa, ağciyər xərçənginin ölüm yükü olduğundan yüksək, süd vəzi xərçənginin ölüm yükü isə olduğundan aşağı görünə bilər.

Bu səhv yalnız bir xəstə ilə məhdud qalarsa ümumi statistika üzərində təsiri kiçik ola bilər. Lakin eyni istiqamətli səhv yüzlərlə və ya minlərlə halda təkrarlanarsa, səhiyyə sistemi yanlış xərçəng növünü daha vacib hesab edə bilər.

Ölüm Sənədində Hansı Xərçəng Göstərilməlidir?

Xərçəng xəstələrində ölüm səbəbinin qeydiyyatı xüsusilə mürəkkəbdir. Xəstədə primer şiş, metastazlar, orqan çatışmazlığı, infeksiya, qanaxma və ya müalicə ağırlaşması eyni vaxtda mövcud ola bilər.

Ölüm sənədində ölüm zəncirinin əsasında duran əsas xəstəliyin, yəni ölümcül prosesi başladan primer xərçəngin düzgün göstərilməsi lazımdır.

Məsələn, süd vəzi xərçəngi ağciyərə metastaz verib və xəstə tənəffüs çatışmazlığı səbəbindən həyatını itiribsə:

• Ağciyər metastazı ölüm prosesində birbaşa mexanizmlərdən biri ola bilər.
• Lakin primer xəstəlik süd vəzi xərçəngidir.
• Ağciyər tutulumu yeni primer ağciyər xərçəngi kimi qeydə alınmamalıdır.

Tədqiqatın əsas sualı ölüm sənədlərində metastatik nahiyənin primer xərçəng kimi qeydə alınıb-alınmadığıdır.

Tədqiqatın Əsas Məqsədi

Tədqiqatçılar üç əsas suala cavab axtarmışdır:

1. Xəstələrin xərçəng diaqnozu tarixçəsi ilə ölüm sənədindəki xərçəng nahiyəsi nə qədər tez-tez uyğun gəlmir?
2. Bu uyğunsuzluqlar təsadüfidirmi, yoxsa müəyyən anatomik istiqamətlərdə cəmləşir?
3. Uyğunsuzluq istiqamətləri məlum metastaz yolları ilə üst-üstə düşürmü?

Tədqiqat bu sualları cavablandırmaq üçün xərçəng diaqnozu tarixçələrini, ölüm qeydlərini, əhali məlumatlarını və autopsiyaya əsaslanan metastaz məlumatlarını birlikdə istifadə etmişdir.

Tədqiqat Harada və Hansı Dövrdə Aparılıb?

Əsas analiz Braziliyanın şimal-şərqində yerləşən Ceará ştatında aparılmışdır.

Ceará-nın 2022-ci il əhalisi təxminən 9,2 milyondur. Tədqiqatda ştatın Braziliya ümumisinə nisbətən daha gənc əhaliyə, daha aşağı orta gəlir və təhsil səviyyəsinə malik olduğu qeyd edilir.

Əsas uyğunlaşdırılmış qeyd dövrü:

• Başlanğıc: 2014
• Son: 2019

Xərçəng ölüm göstəricilərinin zamanla dəyişməsini qiymətləndirən əlavə analizlər isə Ceará və Braziliya üçün 2009–2023 dövrünü əhatə edir.

İstifadə Olunan Dörd Məlumat Dəsti

Xəstələrin Diaqnoz Tarixçəsindən Necə İstifadə Olundu?

Hər xəstənin xərçəng diaqnozu tarixçəsində bir və ya bir neçə anatomik nahiyə ola bilər.

Tədqiqatın 29-cu səhifəsindəki Cədvəl 1-ə görə:

Xəstələrin böyük hissəsində yalnız bir qeydə alınmış xərçəng diaqnozu var. Lakin bəzi xəstələrdə doqquz fərqli diaqnoz qeydinədək uzanan tarixçələr müşahidə edilmişdir.

“Uyğun Ölüm” və “Uyğunsuz Ölüm” Tərifi

Tədqiqatda:

• Uyğun ölüm: Diaqnoz tarixçəsindəki ən az bir xərçəng nahiyəsi ölüm sənədindəki xərçəng nahiyəsi ilə uyğun gəlir.
• Uyğunsuz ölüm: Diaqnoz tarixçəsindəki heç bir xərçəng nahiyəsi ölüm sənədində qeydə alınmış nahiyə ilə uyğun gəlmir.

Bu tərif kifayət qədər konservativdir. Xəstənin tarixçəsində ölüm sənədi ilə uyğun gələn tək bir diaqnozun olması belə qeydin uyğun hesab edilməsi üçün kifayətdir.

Buna baxmayaraq qeydlərin təxminən beşdə birində heç bir uyğunluq tapılmamışdır.

Ümumi Uyğunsuzluq Nisbəti

Ümumi uyğunsuz ölüm sayı:

\[ N_{\mathrm{inc}} = 2.502 \]

Ümumi ölüm sayı:

\[ N = 11.226 \]

Uyğunsuzluq nisbəti təxminən:

\[ \frac{2.502}{11.226} \times 100 \approx 22{,}3\% \]

şəklindədir.

Bu nisbət tədqiqat nümunəsində histoloji olaraq təsdiqlənmiş hər beş xərçəng ölümündən təxminən birində diaqnoz tarixçəsi ilə rəsmi ölüm səbəbinin uyğun gəlmədiyini göstərir.

Uyğunsuzluq Şəbəkəsi Nədir?

Tədqiqatçılar diaqnozla ölüm səbəbi arasındakı uyğunsuzluqları istiqamətli və çəkili şəbəkə şəklində modelləşdirmişdir.

Şəbəkədə:

• Hər düyün anatomik xərçəng sinfini,
• Hər ox son diaqnozdan ölüm səbəbinə doğru keçidi,
• Oxun qalınlığı həmin keçiddəki ölüm sayını,
• Düyünün böyüklüyü həmin xərçəng nahiyəsinə yazılmış ölüm sayını,
• Düyünün rəngi isə ölüm göstəricisinə tətbiq olunacaq düzəliş əmsalını göstərir.

İstiqamət vacibdir. “Süd vəzi → Ağciyər” ilə “Ağciyər → Süd vəzi” eyni hadisə deyil.

Birincidə xəstənin son diaqnozu süd vəzi xərçəngi, ölüm səbəbi ağciyər xərçəngidir. İkincidə isə bunun əksi baş verir.

Şəbəkə Əlaqəsinin Çəkisi

Son diaqnozu \(i\), ölüm səbəbi \(j\) olan uyğunsuz ölüm sayı belə göstərilmişdir:

\[ w_{ij} \]

Burada \(w_{ij}\), \(i\) anatomik nahiyəsindən \(j\) nahiyəsinə yönələn əlaqənin çəkisidir.

Məsələn:

\[ w_{\mathrm{Meme,Akciğer}} = 52 \]

Bu dəyər son diaqnozu süd vəzi xərçəngi olub ölüm səbəbi ağciyər xərçəngi kimi qeydə alınmış 52 ölüm olduğunu ifadə edir.

Uyğunsuz Ölümlərdə Ən Çox Qeydə Alınan Ölüm Səbəbləri

Tədqiqatın 30-cu səhifəsindəki Cədvəl 2-yə görə uyğunsuz ölümlərdə ölüm səbəbi kimi ən çox qeydə alınan anatomik siniflər bunlardır:

Ağciyər xərçəngi 344 qeydlə uyğunsuz ölüm səbəbləri arasında birinci yerdədir. Bunların 167-si kişilərdə, 177-si qadınlarda müşahidə edilmişdir.

Uyğunsuz Ölümlərdə Ən Çox Rast Gəlinən Son Diaqnozlar

Tədqiqatın 31-ci səhifəsindəki Cədvəl 3-ə görə uyğunsuz ölümlərdə xəstələrin son diaqnozları arasında ilk sıralarda bunlar yer alır:

Dəri xərçənginin çox sayda uyğunsuz son diaqnozda yer alması diqqət çəkir. Lakin bu nəticə bütün dəri xərçənglərinin ölüm səbəbi kimi səhv qeydə alındığını göstərmir. Dəri sinfi müxtəlif xərçəng növlərini əhatə edir və bəzi qeydlər metastatik və ya çoxsaylı xərçəng tarixçəsini ehtiva edə bilər.

Ən Çox Rast Gəlinən 25 İstiqamətli Diaqnoz–Ölüm Səbəbi Cütü

Tədqiqatın 32-ci səhifəsindəki Cədvəl 4 ən çox rast gəlinən 25 istiqamətli uyğunsuzluğu göstərir.

İlk 25 cüt cəmi 1.056 uyğunsuz ölümü, yəni bütün uyğunsuzluqların təxminən %42-ni əhatə edir.

33-cü Səhifədəki Şəbəkə Şəkli Nə Göstərir?

Tədqiqatın 33-cü səhifəsindəki Şəkil 1 üç ayrı şəbəkəni göstərir:

• A: Qadın və kişilərin birləşdirildiyi ümumi şəbəkə,
• B: Yalnız kişilər,
• C: Yalnız qadınlar.

Ümumi şəbəkədə ən böyük düyünlər ağciyər, süd vəzi və mədə xərçəngidir. Yaşıl haşiyəli düyünlər və yaşıl əlaqələr uyğunsuz ölümlərin ümumilikdə %50-sini təşkil edən əsas alt şəbəkəni göstərir.

Kişi şəbəkəsində mədə, ağciyər və prostat düyünləri önə çıxır. Ən qalın əlaqə Mədə → Qida borusu istiqamətindədir.

Qadın şəbəkəsində süd vəzi, ağciyər və uşaqlıq boynu xərçəngləri önə çıxır. Uşaqlıq boynu → Uşaqlıq əlaqəsi çıxarıldıqda ən güclü istiqamətli əlaqə Süd vəzi → Ağciyərdir.

Uşaqlıq Boynu → Uşaqlıq Əlaqəsi Necə Şərh Edilib?

Bu əlaqə 115 hallə ən tez-tez rast gəlinən uyğunsuzluq cütüdür. Lakin tədqiqatçılar bunu tipik uzaq metastaz nümunəsi kimi qiymətləndirmirlər.

Uşaqlıq boynu ilə uşaqlıq cismi anatomik olaraq qonşudur. İrəliləmiş uşaqlıq boynu xərçəngi uşaqlıq cisminə birbaşa yayıla bilər. Bundan başqa, ölüm sənədində anatomik təfərrüatın itməsi və ya sadəcə “uşaqlıq xərçəngi” yazılması mümkündür.

Buna görə bu əlaqə:

• Birbaşa anatomik yayılma,
• Kodlaşdırma təfərrüatının yetərsizliyi,
• Primer nahiyənin daha geniş üst kateqoriya altında yazılması

ilə izah oluna bilər.

Tədqiqatın metastaz müqayisəsində Uşaqlıq boynu → Uşaqlıq cütü üçün uzaq metastaz ehtimalı sıfıra yaxın görünür.

Mədə → Qida Borusu Əlaqəsi

Mədə ilə qida borusu arasındakı keçid xüsusilə kişilərdə nəzərə çarpır.

99 ümumi Mədə → Qida borusu uyğunsuzluğunun 72-si kişilərdə müşahidə edilmişdir.

Tədqiqatçılar bu örüntünü:

• Mədə kardiyası,
• Distal qida borusu,
• Qastroezofageal birləşmə,
• Subkardiya

arasındakı anatomik və patoloji sərhədlərin mürəkkəbliyi ilə əlaqələndirirlər.

Şiş həm mədəyə, həm də qida borusuna yayılırsa primer nahiyənin seçilməsi çətin ola bilər. Müxtəlif klinisistlər və ya kodlaşdırıcılar eyni halı fərqli anatomik sinfə aid edə bilər.

Süd Vəzi → Ağciyər Əlaqəsi

Qadınlarda Süd vəzi → Ağciyər əlaqəsi tədqiqatın ən vacib tapıntılarından biridir.

Cəmi 52 ölümdə son diaqnoz süd vəzi xərçəngi olduğu halda ölüm səbəbi ağciyər xərçəngi kimi qeydə alınmışdır. Bunların 50-si qadınlara aiddir.

Bu uyğunsuzluq iki əsas ehtimalla izah oluna bilər:

1. Xəstədə süd vəzi xərçənginə əlavə olaraq müstəqil primer ağciyər xərçəngi həqiqətən inkişaf etmiş ola bilər.
2. Süd vəzi xərçənginin ağciyər metastazı primer ağciyər xərçəngi kimi qeydə alınmış ola bilər.

Tədqiqat ikinci ehtimalın halların mühüm bir hissəsi üçün bioloji baxımdan güclü olduğunu irəli sürür.

Metastaz Ehtimalı Necə Nəzərə Alındı?

Tədqiqatçılar uyğunsuzluq şəbəkəsindəki xərçəng nahiyəsi cütlərini autopsiyalarda müşahidə edilən primer-metastaz cütləri ilə müqayisə etmişdir.

Hər cüt üçün iki ehtimal qiymətləndirilmişdir:

• \(P^{inc}_{ij}\): Son diaqnozu \(i\) olan ölümün \(j\) xərçəngi kimi qeydə alınma ehtimalı,
• \(P^{met}_{ij}\): Primer \(i\) xərçənginin \(j\) nahiyəsinə metastaz vermə ehtimalı.

Bu iki ehtimal birlikdə yüksəkdirsə, ölüm sənədindəki uyğunsuzluğun metastatik yayılmanın yanlış primer nahiyə kimi qeydə alınmasından qaynaqlanmış ola biləcəyi düşünülür.

35-ci Səhifədəki Paylanma Qrafiki

Tədqiqatın 35-ci səhifəsindəki Şəkil 3 uyğunsuzluq ehtimalı ilə metastaz ehtimalını loqarifmik miqyasda müqayisə edir.

Qrafikdə:

• Üfüqi ox uyğunsuzluq ehtimalını,
• Şaquli ox metastaz ehtimalını,
• Dolu mavi nöqtələr əsas şəbəkə əlaqələrini,
• Boş nöqtələr digər əlaqələri,
• Kəsik diaqonal isə iki ehtimalın bərabər olduğu xətti göstərir.

Süd vəzi → Ağciyər cütü həm yüksək uyğunsuzluq, həm də daha yüksək metastaz ehtimalı ilə qrafikin diqqətçəkən nöqtələrindən biridir.

Bu vəziyyət süd vəzi xərçəngi olan bəzi xəstələrdə ağciyər metastazının primer ağciyər xərçəngi kimi qeydə alınmış ola biləcəyi hipotezini dəstəkləyir.

36-cı Səhifədəki Wilson Etibar İntervalları

Tədqiqatın 36-cı səhifəsindəki Şəkil 4 seçilmiş xərçəng cütləri üçün uyğunsuzluq və metastaz ehtimallarını Wilson skor etibar intervalları ilə birlikdə göstərir.

Yaşıl nöqtələr uyğunsuzluq ehtimalını, narıncı nöqtələr metastaz ehtimalını təmsil edir.

Süd vəzi → Ağciyər əlaqəsində hər iki ehtimal yüksəkdir, etibar intervalları isə nisbətən dardır. Tədqiqatçılar bunu qiymətləndirmələrin dəqiqliyini dəstəkləyən nəticə kimi şərh edirlər.

Bununla belə, etibar intervallarının dar olması bütün uyğunsuzluqların mütləq metastatik səhv olduğu anlamına gəlmir. Yalnız istifadə olunan məlumat dəstlərində müvafiq ehtimalların daha dəqiq qiymətləndirildiyini göstərir.

Xərçəng Ölüm Göstəricisi Necə Hesablandı?

Bir xərçəng nahiyəsi \(i\) üçün \(t\) ilində ölüm göstəricisi belə hesablanmışdır:

\[ \mu_i(t) = \frac{n_i(t)}{p(t)} \times 100.000 \]

Formulda:

• \(n_i(t)\), \(t\) ilində \(i\) xərçəngi səbəbindən qeydə alınan ölüm sayını,
• \(p(t)\), həmin ilin əhalisini,
• \(\mu_i(t)\), 100.000 nəfərə düşən ölüm göstəricisini təmsil edir.

Effektiv Ölüm Göstəricisi Nədir?

Tədqiqatçılar uyğunsuzluq şəbəkəsinə görə düzəldilmiş ölüm göstəricisini “effektiv ölüm göstəricisi” kimi müəyyən etmişdir:

\[ \mu_i^{eff}(t) = \alpha_i \mu_i(t) \]

Burada \(\alpha_i\), müvafiq xərçəng nahiyəsinin ölüm sayına tətbiq olunacaq düzəliş əmsalıdır.

• \(\alpha_i > 1\): Xərçəng ölüm sayı olduğundan az qeydə alınmış ola bilər.
• \(\alpha_i < 1\): Xərçəng ölüm sayı olduğundan çox qeydə alınmış ola bilər.
• \(\alpha_i = 1\): Şəbəkə düzəlişi ölüm göstəricisini dəyişdirmir.

Düzəliş Əmsalı Necə Hesablandı?

Düzəliş əmsalı:

\[ \alpha_i = \frac{n_i^{eff}}{n_i} \]

şəklində müəyyən edilmişdir.

Effektiv ölüm sayı isə:

\[ n_i^{eff} = n_i - s_i^{in} + s_i^{out} \]

kimi hesablanmışdır.

Tədqiqatdakı tərifə görə:

\[ s_i^{in} = \sum_j w_{ji} \]

digər xərçəng nahiyələrindən \(i\) nahiyəsinə yönələn uyğunsuz ölüm axınını,

\[ s_i^{out} = \sum_j w_{ij} \]

isə \(i\) nahiyəsindən başqa ölüm səbəblərinə yönələn uyğunsuz qeydləri təmsil edir.

Düzəliş Məntiqi Necə İşləyir?

Bir xərçəng növü ölüm sənədlərində başqa diaqnozlardan gələn halları çox tez-tez “qəbul edirsə”, rəsmi ölüm sayı süni şəkildə yüksəlmiş ola bilər.

Məsələn, bir çox süd vəzi xərçəngi ölümü ağciyər xərçəngi kimi yazılırsa:

• Ağciyər xərçənginin qeydə alınmış ölüm sayından bu girişlərin çıxılması,
• Süd vəzi xərçənginin ölüm sayına bu halların əlavə edilməsi lazımdır.

Buna görə qadınlarda:

• Ağciyər üçün \(\alpha_i < 1\),
• Süd vəzi üçün \(\alpha_i > 1\)

nəticəsi əldə edilmişdir.

Kişilərdə Düzəliş Nəticələri

Kişi şəbəkəsində ən mühüm düzəliş mədə və qida borusu xərçəngləri arasında müşahidə edilmişdir.

Tədqiqata görə:

• Qida borusu xərçəngi ölüm göstəricisi azaldılmalıdır.
• Mədə xərçəngi ölüm göstəricisi artırılmalıdır.

Bu dəyişimin əsas hərəkətverici amili Mədə → Qida borusu əlaqəsidir.

Qadınlarda Düzəliş Nəticələri

Qadınlarda ən mühüm düzəliş süd vəzi və ağciyər xərçəngləri arasındadır.

Tədqiqata görə:

• Ağciyər xərçəngi ölüm göstəricisi azaldılmalıdır.
• Süd vəzi xərçəngi ölüm göstəricisi artırılmalıdır.

Bu dəyişimin əsas hərəkətverici amili Süd vəzi → Ağciyər uyğunsuzluğudur.

34-cü Səhifədəki Zaman Sırası Qrafikləri

Tədqiqatın 34-cü səhifəsindəki Şəkil 2 dörd zaman sırası göstərir:

• A: Kişilərdə mədə xərçəngi,
• B: Kişilərdə qida borusu xərçəngi,
• C: Qadınlarda süd vəzi xərçəngi,
• D: Qadınlarda ağciyər xərçəngi.

Qrafiklərdə:

• Mavi bütöv xətt Braziliya üzrə qeydə alınmış ölüm göstəricisini,
• Narıncı bütöv xətt Ceará-dakı qeydə alınmış ölüm göstəricisini,
• Narıncı nöqtəli xətt Ceará üçün şəbəkə ilə düzəldilmiş effektiv ölüm göstəricisini göstərir.

Kişilərdə Mədə Xərçəngi Qrafiki

Ceará-da kişilərdə mədə xərçəngi üçün effektiv ölüm göstəricisi qeydə alınmış ölüm göstəricisindən davamlı olaraq daha yüksəkdir.

Bu nəticə mədə xərçənginə aid bəzi ölümlərin qida borusu və ya başqa həzm sistemi nahiyələrinə qeydə alınmış ola biləcəyini düşündürür.

Kişilərdə Qida Borusu Xərçəngi Qrafiki

Kişilərdə qida borusu xərçəngində effektiv ölüm göstəricisi qeydə alınmış göstəricidən aşağıdır.

Bu, rəsmi qida borusu ölüm sayının digər primer nahiyələrdən gələn hallarla yüksəlmiş ola biləcəyini göstərir.

Xüsusilə mədə kardiyası və qastroezofageal birləşmə şişləri bu təsnifat probleminə töhfə verə bilər.

Qadınlarda Süd Vəzi Xərçəngi Qrafiki

Qadınlarda düzəldilmiş süd vəzi xərçəngi ölüm göstəricisi Ceará-dakı qeydə alınmış göstəricidən daha yüksəkdir.

Düzəliş Ceará ilə Braziliya ümumisi arasındakı süd vəzi xərçəngi örüntüsünü daha müqayisəolunan vəziyyətə gətirir.

Bu nəticə süd vəzi xərçəngi ölüm yükünün rəsmi qeydlərdə olduğundan aşağı görünə biləcəyi iddiasını dəstəkləyir.

Qadınlarda Ağciyər Xərçəngi Qrafiki

Qadınlarda ağciyər xərçəngi üçün effektiv ölüm göstəricisi qeydə alınmış göstəricidən aşağıdır.

Düzəliş tətbiq edildikdə Ceará-dakı qadın ağciyər xərçəngi əyrisi Braziliya üzrə ümumi göstəriciyə daha çox yaxınlaşır.

Tədqiqatçılar Ceará-da müşahidə edilən yüksək qadın ağciyər xərçəngi ölüm yükünün bir hissəsinin metastatik süd vəzi xərçənglərinin yanlış təsnifatından qaynaqlana biləcəyini irəli sürürlər.

Tədqiqat Ağciyər Xərçəngi Ölümünün Həqiqətən Daha Aşağı Olduğunu Sübut Edirmi?

Xeyr.

Tədqiqat qeydiyyat sistemindəki uyğunsuzluq örüntüsünə əsasən düzəldilmiş bir təxmin yaradır.

Bu yanaşmanın dəqiqliyi aşağıdakı fərziyyələrdən asılıdır:

• Son diaqnozun həqiqi primer xərçəngi kifayət qədər təmsil etməsi,
• Diaqnoz tarixçəsinin tam olması,
• Birdən çox primer xərçəngin düzgün ayrılması,
• Autopsiya məlumatlarındakı metastaz ehtimallarının Ceará əhalisinə tətbiq edilə bilməsi.

Buna görə düzəldilmiş dəyərlər dəqiq təsdiqlənmiş ölüm sayları deyil.

Son Diaqnoz Niyə “Əldə Olan Ən Yaxşı Yanaşma” Kimi İstifadə Edildi?

Ölüm qeydində ölüm səbəbi diaqnoz tarixçəsindəki heç bir xərçənglə uyğun gəlmirsə, tədqiqatçılar xəstənin son xərçəng diaqnozundan əldə olan ən yaxşı göstərici kimi istifadə etmişdir.

Bu seçim son diaqnozun xəstənin ölümə yaxın dövrdəki xəstəlik vəziyyətini daha yaxşı əks etdirəcəyi fərziyyəsinə əsaslanır.

Lakin son diaqnoz həmişə primer şiş deyil. Son diaqnoz:

• Metastaz nahiyəsi,
• Yeni yaranmış ikinci primer xərçəng,
• Diaqnostika prosesində müvəqqəti təsnifat,
• Natamam və ya yanlış kodlaşdırılmış qeyd

ola bilər.

Histoloji Təsdiq Niyə Güclü Cəhətdir?

Tədqiqata yalnız histoloji olaraq təsdiqlənmiş xərçəng diaqnozları daxil edilmişdir.

Histoloji təsdiq xərçəngin toxuma nümunəsi ilə göstərildiyini bildirir. Bu, yalnız simptom, görüntüləmə və ya klinik şübhəyə əsaslanan diaqnozlarla müqayisədə daha güclü sübut verir.

Bununla belə histoloji təsdiq seçimi qərəz də yarada bilər. Biopsiya aparıla bilməyən irəliləmiş xəstələr, diaqnostika imkanları zəif bölgələrdə yaşayanlar və ya klinik diaqnozla izlənən xəstələr nümunədən kənarda qalmış ola bilər.

Autopsiya Məlumatının Rolu

Autopsiya məlumat dəsti 1950–2016-cı illər arasında beş fərqli tədqiqatdan toplanmış 1.922 qeydi əhatə edir.

Bu məlumat primer xərçənglərin hansı orqanlara metastaz verdiyini araşdırmaq üçün istifadə edilmişdir.

Autopsiya ölümdən sonra metastatik paylanmanı ətraflı göstərə bilər. Lakin istifadə edilən məlumatlar:

• Müxtəlif dövrlərdən,
• Müxtəlif ölkələrdən və ya səhiyyə sistemlərindən,
• Müxtəlif xəstə seçimi üsullarından,
• Müxtəlif müalicə dövrlərindən

gəlir.

Müasir müalicələr metastaz örüntülərini və xəstələrin yaşam müddətini dəyişdirmiş ola bilər.

Tam Autopsiya Niyə Qızıl Standart Qəbul Edilir?

Tam diaqnostik autopsiya ölümə səbəb olan patoloji prosesləri ətraflı araşdıra bilər.

Lakin autopsiya göstəriciləri dünyada azalır. Bunun səbəbləri arasında:

• Xərc,
• Kadr və patologiya imkanları,
• Mədəni və dini tərəddüdlər,
• Biotəhlükəsizlik problemləri,
• Ailə icazəsi,
• Görüntüləmə texnologiyalarına həddindən artıq etibar

ola bilər.

Minimal İnvaziv Toxuma Nümunələnməsi

Tədqiqat tam autopsiyanın mümkün olmadığı hallarda Minimal İnvaziv Toxuma Nümunələnməsi üsulunu təklif edir.

Bu yanaşmada:

• İynə biopsiyaları,
• Hədəflənmiş orqan nümunələri,
• Görüntüləmə rəhbərliyi,
• Ölümdən sonrakı kompüter tomoqrafiyası

birlikdə istifadə edilə bilər.

Bu üsul tam autopsiyaya nisbətən daha asan tətbiq oluna bilər; lakin bütün xəstəlikləri eyni dəqiqliklə göstərmir.

Ölüm Sənədi Səhvləri Niyə Təsadüfi Deyil?

Tədqiqatın əsas elmi töhfəsi uyğunsuzluqları təsadüfi “səs-küy” kimi deyil, istiqamətli sistem kimi göstərməsidir.

Səhvlər aşağıdakı səbəblərlə müəyyən cütlərdə cəmləşə bilər:

• Primer və metastatik nahiyənin qarışdırılması,
• Qonşu orqanlar arasındakı anatomik sərhədlərin qeyri-müəyyənliyi,
• Ümumi və xüsusi ICD kodları arasındakı fərq,
• Ölüm sənədini tərtib edən həkimin xəstəni uzun müddət izləməmiş olması,
• Patologiya hesabatının ölüm sənədini tərtib edən şəxsə çatmaması,
• Terminal orqan tutulmasının primer xəstəlik hesab edilməsi,
• Elektron qeydlərin parçalanmış olması.

Ağciyər Niyə Tez-tez “Hədəf Kateqoriya” Ola Bilər?

Ağciyər bir çox xərçəng növünün tez-tez metastaz verdiyi orqanlardan biridir.

Ölüm dövründə xəstədə:

• Ağciyər düyünləri,
• Plevral maye,
• Tənəffüs çatışmazlığı,
• Yayılmış pulmonar metastazlar

ola bilər.

Xəstənin primer xərçəngi məlum deyilsə, natamam qeydə alınıbsa və ya ölüm sənədini tərtib edən şəxs tərəfindən görülməyibsə, ağciyər tutulumu primer ağciyər xərçəngi kimi yazıla bilər.

Süd Vəzi Xərçəngi Ölüm Yükü Niyə Aşağı Görünə Bilər?

Metastatik süd vəzi xərçəngi yalnız süd vəzisində irəliləmir. Sümük, qaraciyər, ağciyər və beyin kimi orqanlara yayıla bilər.

Ölüm sənədində metastatik orqan yazılır, primer süd vəzi xərçəngi göstərilmirsə, süd vəzi xərçəngi ölüm statistikasından bir hal itir.

Tədqiqatda Süd vəzi → Ağciyərdən başqa aşağıdakı əlaqələr də mövcuddur:

• Süd vəzi → Qaraciyər,
• Süd vəzi → Beyin.

Bu əlaqələr süd vəzi xərçəngi ölümlərinin müxtəlif terminal metastaz nahiyələrinə paylana biləcəyini düşündürür.

Mədə Xərçəngi Ölüm Yükü Niyə Aşağı Görünə Bilər?

Mədə xərçəngi ölümləri:

• Qida borusu,
• Qaraciyər,
• Ağciyər,
• Periton,
• Ümumi mədə-bağırsaq sistemi

kateqoriyalarına yönəlmiş ola bilər.

Tədqiqatda Mədə → Qida borusu, Mədə → Mədə-bağırsaq sistemi və Mədə → Qaraciyər əlaqələri önə çıxır.

Buna görə mədə xərçəngi ölüm sayının rəsmi qeydlərdə natamam qala biləcəyi nəticəsinə gəlinmişdir.

Səhiyyə Siyasəti Baxımından Mümkün Nəticələr

Xərçəng ölüm yükü yanlış təsnif edilərsə, resursların bölüşdürülməsinə də təsir edə bilər.

Məsələn, ağciyər xərçəngi ölüm sayı olduğundan yüksək görünərsə:

• Ağciyər xərçəngi xidmətlərinə lazım olduğundan çox prioritet verilə bilər.
• Süd vəzi xərçənginin irəliləmiş mərhələdə müalicə ehtiyacı olduğundan aşağı görünə bilər.
• Skrininq və erkən diaqnostika proqramlarının təsiri yanlış qiymətləndirilə bilər.

Tədqiqat bu tapıntıların tütünə nəzarətin və ya ağciyər xərçəngi xidmətlərinin əhəmiyyətini azaltmadığını xüsusi olaraq qeyd edir.

Problem xərçəng növləri arasındakı nisbi sıralamanın yanlış tənzimlənə bilməsidir.

Süd Vəzi Xərçəngi Xidmətlərinə Təsiri

Tədqiqatda istinad edilən başqa bir Braziliya araşdırmasına görə metastatik süd vəzi xərçəngində beşillik sağqalma:

• Dövlət səhiyyə sistemində %6,9,
• Özəl səhiyyə sistemində %22,4

kimi bildirilmişdir.

Ceará-da süd vəzi xərçəngi ölüm yükü rəsmi qeydlərdən daha yüksəkdirsə, dövlət sistemində diaqnostika və müalicə imkanlarının artırılması daha da vacib ola bilər.

Mədə Xərçəngi Siyasətlərinə Təsiri

Mədə xərçənginin olduğundan az qeydə alınması:

• Helicobacter pylori eradikasiya proqramlarını,
• Endoskopik erkən diaqnostika imkanlarını,
• Mədə cərrahiyyəsi xidmətlərini,
• Yüksək riskli qrupların izlənməsini

arxa plana keçirə bilər.

Xərçəngə Nəzarət Proqramlarının Qiymətləndirilməsi

Bir xərçəngə nəzarət proqramının təsiri çox vaxt ölüm göstəricisinin zamanla azalmasına baxılaraq qiymətləndirilir.

Lakin qeydiyyat praktikası dəyişərsə, ölüm göstəricisindəki dəyişiklik həqiqi xəstəlik dəyişməsindən asılı olmaya bilər.

Məsələn:

• Patologiya imkanlarının artması,
• Elektron qeydlərin yaxşılaşması,
• Həkimlərin ölüm sənədi üzrə təlimlərinin dəyişməsi,
• Daha ətraflı görüntüləmənin aparılması

müəyyən xərçənglərin daha tez-tez qeydə alınmasına səbəb ola bilər.

Buna görə “ölüm göstəricisi artdı” nəticəsi həmişə xəstəliyin həqiqətən daha tez-tez ölümcül hala gəldiyini göstərmir.

Beynəlxalq Müqayisələrə Təsiri

Ölkələr arasındakı xərçəng ölüm sıralamaları əsasən ölüm sənədlərinə əsaslanır.

Bir ölkədə metastatik nahiyələr primer xərçəng kimi daha tez-tez qeydə alınırsa, həmin ölkənin:

• Ağciyər,
• Qaraciyər,
• Beyin

xərçəngi ölüm yükü süni şəkildə yüksək görünə bilər.

Başqa ölkədə primer şiş daha düzgün qeydə alınırsa, birbaşa müqayisə ədalətli olmaya bilər.

Braziliyadan Kənarda da Oxşar Problemlər Varmı?

Tədqiqat bu problemin yalnız aşağı və orta gəlirli səhiyyə sistemlərinə xas olmadığını vurğulayır.

Belçikada süd vəzi xərçəngi olan xəstələrin ölüm sənədləri ilə tibbi sənədləri arasında uyğunsuzluq olduğunu göstərən bir araşdırmaya istinad edilmişdir.

Metastatik nahiyə və ya birbaşa ölüm mexanizmi primer süd vəzi xərçəngi əvəzinə yazıldıqda süd vəzi xərçəngi ölümü nəzərdən qaça bilər.

Şifahi Autopsiya Niyə Yetərsiz Ola Bilər?

Tibbi qeydlərin və ya ölüm sənədinin yetərsiz olduğu bölgələrdə şifahi autopsiyadan istifadə edilə bilər. Bu üsulda yaxınlardan simptomlar və xəstəliyin gedişi barədə məlumat alınır.

Lakin tədqiqatda istinad edilən araşdırmalara görə şifahi autopsiyanın dəqiqliyi xəstəliyə və kontekstə görə dəyişir.

Kəskin, infeksion və ya çoxsaylı xəstəliklərdə doğru səbəbin müəyyən edilməsi çətin ola bilər.

Xərçəng növünün primer anatomik nahiyəsini yalnız simptom təsviri ilə ayırmaq da məhduddur.

Şəbəkə Modeli Mövcud Düzəliş Üsullarından Necə Fərqlənir?

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı və Qlobal Xəstəlik Yükü tədqiqatları qeyri-müəyyən və ya “zibil kod” hesab edilən ölüm səbəblərini statistik olaraq yenidən bölüşdürə bilər.

Lakin bu üsullar əsasən:

• Toplu ölüm saylarını düzəldir,
• Xəstə səviyyəsində diaqnoz tarixçəsindən istifadə etmir,
• Səhvin hansı anatomik istiqamətdə yarandığını açıq şəkildə göstərmir.

Uyğunsuzluq Şəbəkəsi yanaşması isə xəstənin diaqnoz yolunu ölüm sənədi ilə əlaqələndirərək spesifik istiqamətli keçidləri görünən etməyi hədəfləyir.

Modelin Ən Vacib Fərziyyəsi

Modelin mərkəzindəki fərziyyə budur:

Ölüm səbəbi diaqnoz tarixçəsi ilə uyğun gəlmirsə, xəstənin son diaqnozu həqiqi ölümcül primer xərçəng üçün əldə olan ən yaxşı göstəricidir.

Bu fərziyyə bəzi hallarda məntiqli ola bilər; lakin bütün hallarda keçərli deyil.

Məsələn:

• Son diaqnoz metastatik nahiyə ola bilər.
• Primer xərçəng daha əvvəl qeydə alınıb, lakin məlumatların əlaqələndirilməsində itmiş ola bilər.
• Xəstə ikinci müstəqil primer xərçəngdən ölmüş ola bilər.
• Ölüm sənədi doğru, diaqnoz tarixçəsi isə natamam ola bilər.

Birdən Çox Primer Xərçəng Problemi

Bəzi xəstələrdə həyat boyu iki və ya daha çox müstəqil primer xərçəng inkişaf edə bilər.

Məsələn, siqaret çəkən bir şəxsdə həm baş-boyun, həm də ağciyər xərçəngi ola bilər. Süd vəzi xərçəngi müalicəsi almış qadın illər sonra müstəqil primer ağciyər xərçəngi inkişaf etdirə bilər.

Bu halda Süd vəzi → Ağciyər uyğunsuzluğu metastaz deyil, həqiqi ikinci primer xərçəng ola bilər.

Tədqiqatda bütün hallar üçün molekulyar və ya histopatoloji klonal müqayisə olmadığı üçün bu ehtimal qəti şəkildə istisna edilə bilməz.

Mərhələ Məlumatının Olmaması

Tədqiqatda xərçəng mərhələsi haqqında məlumat yoxdur.

Mərhələ məlumatı vacib olardı, çünki:

• Erkən mərhələli süd vəzi xərçəngində ağciyər metastazı daha az gözlənilə bilər.
• Metastatik IV mərhələ süd vəzi xərçəngində ağciyər tutulumu daha ehtimallıdır.
• Lokal mədə şişi ilə geniş yayılmış metastatik mədə xərçəngi fərqli şərh edilməlidir.

Mərhələ olmadan hər uyğunsuzluğun bioloji ehtimalını xəstə səviyyəsində qiymətləndirmək mümkün deyil.

Müalicə Məlumatının Olmaması

Xəstələrin:

• Cərrahiyyə,
• Kimyaterapiya,
• Radioterapiya,
• Hədəfə yönəlmiş müalicə,
• İmmunoterapiya

tarixçəsi analizdə yer almır.

Müalicə metastaz örüntüsünə və yaşam müddətinə təsir göstərə bilər.

Diaqnozla Ölüm Arasındakı Müddət

Son diaqnozun ölümdən nə qədər əvvəl qoyulduğu bilinmir.

Bir diaqnoz ölümdən bir neçə gün əvvəl qoyulubsa, terminal xəstəliklə güclü əlaqəli ola bilər. Lakin illər əvvəl qoyulub müalicə edilibsə, ölüm səbəbini təmsil etməyə bilər.

Bu zaman məlumatı modelə daxil edilməmişdir.

ICD-10 Kodlarının Geniş Orqan Siniflərinə Çevrilməsi

Tədqiqatın ilk 13 səhifəsindəki əlavələrdə ICD-10 kodlarının daha geniş anatomik siniflərə necə çevrildiyi göstərilir.

Məsələn:

• C18, C19, C20 və C21 kodları kolorektum sinfində,
• C23 və C24 öd yolları sinfində,
• C30 və C31 baş-boyun sinfində,
• C50 süd vəzi sinfində,
• C53 uşaqlıq boynu sinfində,
• C54 və C55 uşaqlıq sinfində,
• C61 prostat sinfində,
• C67 sidik kisəsi sinfində

toplanmışdır.

Bu qruplaşdırma şəbəkənin şərhini asanlaşdırır; lakin təfərrüat itkisi yarada bilər.

Məsələn, müxtəlif yoğun bağırsaq hissələri, müxtəlif qida borusu segmentləri və ya müxtəlif dəri xərçəngləri eyni geniş sinifdə birləşdirilir.

Kod Birləşdirmə Səhvləri Nəticəyə Təsir Edə Bilərmi?

Bəli.

Geniş orqan sinifləri:

• Oxşar, lakin fərqli klinik xəstəlikləri birləşdirə bilər,
• Alt nahiyəyə xas səhvləri gizlədə bilər,
• Qonşu nahiyələr arasındakı sərhəd problemlərini böyüdə bilər,
• Bəzi həqiqi uyğunluqları uyğunsuz və ya bəzi uyğunsuzluqları uyğun kimi göstərə bilər.

Bununla yanaşı, çox detallı koddan istifadə də seyrək məlumat və parçalanmış şəbəkə probleminə səbəb ola bilər.

Tədqiqatın Güclü Tərəfləri

• 11.226 histoloji olaraq təsdiqlənmiş xərçəng ölümünü araşdırmışdır.
• Ölüm sistemi ilə əhali əsaslı xərçəng registrlərini xəstə səviyyəsində uyğunlaşdırmışdır.
• Uyğunsuzluqları istiqamətli və çəkili şəbəkə modeli ilə göstərmişdir.
• Kişi və qadın şəbəkələrini ayrı-ayrılıqda analiz etmişdir.
• Xərçəng ölüm göstəricilərini 2009–2023 zaman sırasında qiymətləndirmişdir.
• Metastaz ehtimallarını müstəqil autopsiya məlumatları ilə müqayisə etmişdir.
• Wilson skor etibar intervalları ilə qeyri-müəyyənliyi göstərmişdir.
• Model formullarını və məlumat uyğunlaşdırma qaydalarını izah etmişdir.
• Kod və əsas məlumat emalı infrastrukturunun açıq çıxışlı olduğunu qeyd etmişdir.
• Səhiyyə siyasəti baxımından birbaşa araşdırıla biləcək xərçəng cütlərini müəyyən etmişdir.

Tədqiqatın Məhdudiyyətləri

1. Resenziyadan keçməyib

Sənəddə tədqiqatın preprint olduğu və resenziyadan keçmədiyi açıq şəkildə göstərilir.

2. Son diaqnoz həqiqi primer xərçəng olmaya bilər

Model son diaqnozdan əldə olan ən yaxşı göstərici kimi istifadə edir; lakin bu fərziyyə hər xəstədə doğru deyil.

3. İkinci primer xərçənglər ayrıla bilməyib

Metastatik xəstəliklə müstəqil yeni primer xərçəng hər zaman ayırd edilə bilmir.

4. Mərhələ məlumatı yoxdur

Xəstəliyin lokal, regional və ya metastatik olub-olmadığı bilinmir.

5. Müalicə məlumatı yoxdur

Müalicə növləri və müalicə cavabı analiz edilməmişdir.

6. Diaqnozdan ölümə qədər keçən müddət bilinmir

Son diaqnozun ölümlə zaman baxımından yaxınlığı qiymətləndirilə bilməmişdir.

7. Histoloji təsdiq seçim qərəzi yarada bilər

Biopsiya edilə bilən xəstələr səhiyyə sistemindəki bütün xərçəng ölümlərini təmsil etməyə bilər.

8. Autopsiya məlumatları aktual deyil

Metastaz məlumat dəsti 1950–2016-cı illər arasındakı tədqiqatları birləşdirir.

9. Autopsiya tədqiqatları heterogendir

Xəstə seçimi, xərçəng növləri və müayinə üsulları fərqli ola bilər.

10. Nəticələr Ceará-ya xasdır

Başqa ştatlara və ya ölkələrə birbaşa ümumiləşdirilə bilməz.

11. Geniş anatomik siniflər təfərrüat itkisi yaradır

Alt orqan nahiyələri və histoloji alt növlər eyni sinifdə toplanmışdır.

12. Ölüm sənədinin səhv olduğu birbaşa təsdiqlənməyib

Hər uyğunsuz hal üçün tam autopsiya və ya mütəxəssis sənəd baxışı aparılmamışdır.

13. Düzəliş əmsalının zamanla sabit olduğu qəbul edilir

Diaqnostika və kodlaşdırma keyfiyyəti 2009–2023 arasında dəyişmiş ola bilər; lakin şəbəkə düzəlişi müəyyən qeydiyyat dövründən əldə edilmişdir.

Tədqiqat Nə Demir?

Tədqiqat Ceará-dakı qadın ağciyər xərçəngi ölümlərinin hamısının əslində süd vəzi xərçəngi olduğunu demir.

Süd vəzi → Ağciyər əlaqəsindəki 52 ölümün hamısının mütləq metastaz olduğu da göstərilməyib.

Uşaqlıq boynu → Uşaqlıq əlaqəsinin hamısı səhv deyil; anatomik qonşuluq və ya birbaşa yayılma mühüm rol oynaya bilər.

Mədə → Qida borusu əlaqələrinin hamısı yanlış kodlaşdırma kimi şərh edilə bilməz; qastroezofageal birləşmə şişləri təsnifatı həqiqətən çətinləşdirə bilər.

Tədqiqatın əsas nəticəsi daha məhduddur:

Xərçəng ölüm qeydlərindəki uyğunsuzluqlar təsadüfi paylanmır, bəzi anatomik cütlərdə və bioloji baxımdan mümkün istiqamətlərdə cəmləşir.

Təklif Olunan Səhiyyə Sistemi Tətbiqləri

Tədqiqatçılar aşağıdakı tətbiqləri təklif edirlər:

• Ölüm qeydləri ilə əhali əsaslı xərçəng registrlərinin müntəzəm uyğunlaşdırılması,
• Xəstəxana xərçəng registrlərinin eyni sistemə daxil edilməsi,
• Süd vəzi → Ağciyər, Mədə → Qida borusu və Uşaqlıq boynu → Uşaqlıq cütlərinin hədəfli araşdırılması,
• Ölüm sənədini tərtib edən həkimlərə primer və metastatik nahiyə fərqi barədə təlim verilməsi,
• Təmsilçi hallarda sentinel autopsiya və ya minimal invaziv toxuma nümunələnməsinin aparılması,
• Düzəldilmiş ölüm göstəricilərinin xərçəngə nəzarət planlarında istifadə edilməsi.

Ölüm Sənədi Təlimi Necə Olmalıdır?

Təlim proqramlarında xüsusilə aşağıdakı fərqlər vurğulana bilər:

• Primer şiş ilə metastatik nahiyə,
• Əsas ölüm səbəbi ilə birbaşa ölüm mexanizmi,
• Qonşu orqana birbaşa yayılma ilə uzaq metastaz,
• Qastroezofageal birləşmə şişlərinin düzgün kodlaşdırılması,
• Uşaqlıq boynu ilə uşaqlıq cisminin fərqləndirilməsi,
• Birdən çox primer xərçəngin sənədləşdirilməsi.

Gələcəkdə Necə Təsdiqlənməlidir?

Gələcək tədqiqatlar aşağıdakı addımları izləyə bilər:

• Uyğunsuz halların mütəxəssis həkimlər tərəfindən sənəd səviyyəsində araşdırılması,
• Patologiya, görüntüləmə və müalicə qeydlərinin modelə əlavə edilməsi,
• Xərçəng mərhələsi və molekulyar xüsusiyyətlərin istifadəsi,
• Diaqnozla ölüm arasındakı müddətin nəzərə alınması,
• İkinci primer xərçənglərin ayrılması,
• Aktual və regional autopsiya məlumatlarının toplanması,
• Braziliyanın digər ştatlarında şəbəkənin yenidən qurulması,
• Müxtəlif ölkələrdə eyni üsulun müqayisəsi,
• Düzəliş əmsallarının illərə görə dəyişib-dəyişmədiyinin yoxlanması,
• Düzəldilmiş ölüm göstəricilərinin siyasət qərarlarını həqiqətən yaxşılaşdırıb-yaxşılaşdırmadığının qiymətləndirilməsi.

Ümumi Nəticə

Bu tədqiqat xərçəng ölüm sənədlərindəki anatomik uyğunsuzluqları xəstələrin diaqnoz tarixçəsi əsasında istiqamətli şəbəkələr şəklində araşdıran yeni yanaşma təqdim edir.

Ceará-da analiz edilən 11.226 histoloji olaraq təsdiqlənmiş xərçəng ölümünün 2.502-də, yəni təxminən %22-də ölüm səbəbi xəstənin diaqnoz tarixçəsindəki heç bir xərçəng nahiyəsi ilə uyğun gəlməmişdir.

Uyğunsuzluqlar təsadüfi paylanmamışdır. Uşaqlıq boynu → Uşaqlıq, Mədə → Qida borusu və Süd vəzi → Ağciyər kimi müəyyən əlaqələr önə çıxmışdır.

Uşaqlıq boynu → Uşaqlıq örüntüsü ehtimal ki, qonşu anatomik nahiyələr və birbaşa yayılma ilə; Mədə → Qida borusu örüntüsü isə qastroezofageal birləşmənin təsnifatı ilə əlaqəlidir.

Süd vəzi → Ağciyər örüntüsü isə autopsiya məlumatlarındakı yüksək süd vəzi-ağciyər metastaz ehtimalı ilə uyğundur. Buna görə bəzi metastatik süd vəzi xərçəngi ölümlərinin primer ağciyər xərçəngi kimi qeydə alınmış ola biləcəyi düşünülür.

Şəbəkə düzəlişi tətbiq edildikdə qadınlarda ağciyər xərçəngi ölüm göstəricisi azalır, süd vəzi xərçəngi ölüm göstəricisi artır. Kişilərdə isə qida borusu xərçəngi ölüm göstəricisi azalarkən mədə xərçəngi ölüm göstəricisi yüksəlir.

Bu nəticələr dəqiq autopsiya təsdiqi deyil. Lakin rəsmi ölüm qeydlərinin neytral və səhvsiz rəqəmlər kimi qəbul edilməməli olduğunu göstərir.

Tədqiqatın ən vacib mesajı budur:

Xərçəng ölüm statistikasındakı səhv yalnız “neçə qeyd səhvdir?” sualı ilə deyil, “hansı primer xərçəng hansı ölüm səbəbinə doğru keçir?” sualı ilə araşdırılmalıdır.

Bu istiqamətli məlumat səhiyyə sistemlərinin xərçəng yükünü daha düzgün ölçməsinə, resursları daha real bölüşdürməsinə və primer şişlə metastatik nahiyə arasındakı qeyd səhvlərini azaltmasına kömək edə bilər.

Tədqiqatın Metodu və Tapıntıları

Tədqiqat 2014–2019 dövründə Ceará-dakı ölüm qeydləri ilə əhali əsaslı xərçəng registrlərinin uyğunlaşdırıldığı retrospektiv, əhali əsaslı müşahidə tədqiqatıdır.

Histoloji olaraq təsdiqlənmiş 11.226 xərçəng ölümü araşdırılmışdır. Ölüm sənədindəki anatomik xərçəng nahiyəsi xəstənin diaqnoz tarixçəsindəki heç bir xərçəng nahiyəsi ilə uyğun gəlmirsə, ölüm uyğunsuz hesab edilmişdir.

Hər anatomik xərçəng nahiyəsi şəbəkə düyünü, son diaqnozdan ölüm səbəbinə doğru hər uyğunsuz keçid isə istiqamətli əlaqə kimi modelləşdirilmişdir.

Ölüm göstəriciləri 100.000 nəfərə hesablanmış və şəbəkədəki giriş-çıxış axınlarına əsasən düzəliş əmsalları yaradılmışdır.

Qadınlarda ağciyər xərçəngi ölüm göstəricisinin azaldılması və süd vəzi xərçəngi ölüm göstəricisinin artırılması; kişilərdə qida borusu xərçəngi ölüm göstəricisinin azaldılması və mədə xərçəngi ölüm göstəricisinin artırılması lazım olduğu nəticəsinə gəlinmişdir.

Süd vəzi → Ağciyər cütü həm uyğunsuzluq, həm də autopsiyaya əsaslanan metastaz ehtimalının yüksək olması səbəbindən metastatik xəstəliyin primer ağciyər xərçəngi kimi qeydə alınmış ola biləcəyi ən güclü nümunələrdən biri kimi qiymətləndirilmişdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məqalə Levy R. W. Cavalcante, Erneson A. Oliveira, Hermano A. L. Rocha, Antonio S. Lima Neto, Higor S. Monteiro, Rute M. Oliveira, Cesar I. N. Sampaio Filho, Luciano P. G. Cavalcanti, Tânia M. S. Coelho, Caterina A. M. La Porta, Stefano Zapperi, Humberto A. Carmona və José S. Andrade Jr. tərəfindən hazırlanmış “Network-based analysis of cancer mortality misclassification reveals signatures of metastatic pathways: insights into breast-to-lung and other pairs of anatomical sites” adlı tədqiqata əsaslanır.

Sənəddə açıq şəkildə “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadəsi yer alır. Tədqiqat SSRN-də preprint kimi təqdim edilmiş və müstəqil resenziyadan keçməmişdir.

Tədqiqat Ceará-dakı 2014–2019-cu illərin ölüm qeydlərini Əhali Əsaslı Xərçəng Registrləri ilə uyğunlaşdıran retrospektiv və əhali əsaslı müşahidə tədqiqatıdır.

Tədqiqat Centro Universitário Christus Etika Komitəsi tərəfindən 5.617.938 təsdiq nömrəsi və CAAE 30203820.8.0000.5049 qeydiyyat nömrəsi ilə təsdiqlənmişdir.

Tədqiqatçılar maraqlar toqquşması bildirməmişdir. Tədqiqat CNPq, CAPES, FUNCAP və Edson Queiroz Foundation daxil olmaqla Braziliyadakı müxtəlif elmi qurumlar tərəfindən dəstəklənmişdir. Maliyyələşdirən qurumların tədqiqat dizaynı, məlumatların toplanması, analiz, şərh və ya yazı prosesində rol oynamadığı bildirilmişdir.

Məlumat və kodların böyük hissəsi açıq çıxışlı GitHub depolarında təqdim edilmişdir. Autopsiya məlumat dəsti ayrıca açıq çıxışlı tədqiqat deposunda yerləşir.

Tədqiqatçılar mətnin dil redaktəsi, qrammatik düzəlişlər və yazının aydınlığını yaxşılaşdırmaq üçün ChatGPT-dən istifadə etdiklərini; sonradan mətni nəzərdən keçirərək yekun məsuliyyəti öz üzərlərinə götürdüklərini açıqlamışdır.

Tədqiqatın yaratdığı effektiv ölüm göstəriciləri birbaşa autopsiya ilə təsdiqlənmiş dəqiq rəqəmlər deyil. Model ölüm sənədi ilə diaqnoz tarixçəsi arasındakı istiqamətli uyğunsuzluqları yenidən bölüşdürən təxmin yanaşmasıdır.

Son diaqnozun həqiqi primer şişi təmsil etdiyi fərziyyəsi birdən çox primer xərçəng, natamam diaqnoz tarixçəsi, metastatik diaqnozun son qeyd kimi yer alması və ölüm səbəbinin doğru, lakin qeydiyyat sisteminin natamam olması kimi hallarda keçərsiz ola bilər.

Bu məzmuna tədqiqatın göstərmədiyi qəti səbəb-nəticə nəticələri, bütün Süd vəzi → Ağciyər hallarının metastaz olduğu iddiası və ya nəticələrin birbaşa Braziliya üzrə ümumiləşdirilməsi əlavə edilməmişdir.