Bu tədqiqat məhkəmə toksikologiyasında çox kritik bir problemi araşdırır: Şəxsin ölümündən sonra qanında ölçülən dərman və ya maddə səviyyəsi həmişə ölüm anındakı real səviyyəni göstərməyə bilər. Bunun əsas səbəbi post-mortem redistribution, yəni ölümdən sonrakı yenidən paylanma kimi tanınan prosesdir. Ölümdən sonra bədəndə hüceyrələrin parçalanması, toxumaların pozulması, diffuziya, laxtalanma, çürümə və orqanlardan qana maddə keçidi kimi proseslər davam edə bilər. Buna görə autopsiya zamanı götürülən qan nümunəsində ölçülən dərman konsentrasiyası insanın ölməzdən dərhal əvvəlki qan səviyyəsi ilə eyni olmaya bilər.

Araşdırma Cənubi Afrikanın Cape Town şəhərindəki Salt River Məhkəmə Patologiyası Morquna qəbul edilən şübhəli qeyri-təbii ölüm hallarında aparılmışdır. Tədqiqatda 109 hadisə analiz edilmiş, onların 61-də, yəni təxminən %56-sında hədəflənən 29 dərman/maddə panelindən ən az biri aşkar edilmişdir. Tədqiqatçılar üç fərqli qan nümunəsini müqayisə etmişlər: morqa qəbul zamanı götürülən femoral qan, autopsiya zamanı götürülən femoral qan və autopsiya zamanı götürülən ürək qanı. Bu müqayisə ölümdən sonra dərman səviyyələrinin bədəndə hansı istiqamətdə və nə qədər dəyişə biləcəyini anlamaq üçün aparılmışdır.

Tədqiqatın ən mühüm nəticələrindən biri metamfetaminin fərqli nümunə növləri arasında əhəmiyyətli səviyyədə dəyişiklik göstərməsidir. Amfetamin və THC-COOH üçün də müəyyən nümunə müqayisələrində əhəmiyyətli fərqlər tapılmışdır. Bunun əksinə, xüsusilə Cənubi Afrika kontekstində mühüm maddə olan methaqualone üçün əhəmiyyətli post-mortem yenidən paylanma müşahidə edilməmişdir. Tədqiqatçılara görə bu, methaqualone-un ölümdən sonrakı yenidən paylanması barədə ədəbiyyatdakı mühüm boşluğu dolduran ilk məlumatlardan biridir.

Tədqiqat resenziyadan keçməmiş preprint olduğu üçün nəticələr ehtiyatla oxunmalıdır. Lakin məhkəmə toksikologiyası baxımından mühüm bir məqamı güclü şəkildə göstərir: Ölümdən sonrakı toksikologiya hesabatları yalnız “qanda bu qədər maddə tapıldı” kimi şərh edilməməlidir. Məsələn, maddənin hansı damardan götürüldüyü, nümunənin nə vaxt götürüldüyü, autopsiyaya qədər keçən vaxt, şəxsin ölüm forması, bədəndəki toxuma dəyişiklikləri, nümunənin saxlanma şəraiti və maddənin farmakokinetik xüsusiyyətləri birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Məhkəmə toksikologiyası ölüm hadisələrində dərmanların, narkotik maddələrin, zəhərlərin və ya digər kimyəvi maddələrin ölümdə rol oynayıb-oynamadığını anlamağa çalışır. Lakin bu sahənin ən çətin tərəflərindən biri budur: İnsan öldükdən sonra bədən bioloji olaraq tamamilə “donmuş” sistemə çevrilmir. Hüceyrələr parçalanmağa başlayır, toxumaların keçiriciliyi dəyişir, orqanlardakı maddələr qana sıza bilər, bakterial fəaliyyət bəzi maddələri parçalaya və ya yeni yan məhsullar yarada bilər. Buna görə autopsiya zamanı ölçülən dərman səviyyəsi ölüm anındakı dərman səviyyəsinin birbaşa və sadə surəti deyil.

Tədqiqatın əsas problemi məhz bu nöqtədə ortaya çıxır: Autopsiyada ölçülən qan dərman konsentrasiyası ölüm anındakı konsentrasiyanı nə dərəcədə düzgün təmsil edir? Əgər bu sual diqqətlə araşdırılmasa, ölüm hadisəsində dərmanın həqiqətən ölümcül səviyyədə olub-olmadığı yanlış şərh edilə bilər. Bu yalnız laboratoriya baxımından texniki məsələ deyil; ölüm səbəbi, məhkəmə araşdırması, ailələrə verilən izah, məhkəmə prosesi və ictimai sağlamlıq məlumatları baxımından da çox əhəmiyyətlidir.

Tədqiqatın mərkəzindəki anlayış post-mortem redistribution və ya qısaca PMR-dir. Azərbaycan dilində bunu ölümdən sonrakı yenidən paylanma kimi ifadə edə bilərik. PMR ölümdən sonra dərman və ya maddə konsentrasiyalarının bədənin müxtəlif nahiyələrində zamana və nümunənin götürüldüyü anatomik sahəyə bağlı olaraq dəyişməsidir. Məsələn, ürək qanındakı maddə səviyyəsi femoral, yəni bud nahiyəsindəki periferik qan səviyyəsindən daha yüksək ola bilər. Bunun səbəbi ürəyin mədə, qaraciyər, ağciyər kimi yüksək maddə toplanması ola bilən orqanlara daha yaxın olmasıdır.

Tədqiqatda yer alan sxematik təsvir bu prosesi anlaşıqlı edir. Şəkildə dərmanların ölümdən sonra yüksək konsentrasiyalı toxuma və ya orqan anbarlarından qan mənbələrinə doğru yayıla biləcəyi mümkün diffuziya yolları göstərilir. Gündəlik bir bənzətmə ilə bunu belə təsəvvür etmək olar: Qapalı qabda sıx rəngli maye müəyyən bir sahədə toplanıbsa və zamanla ətrafındakı mayeyə qarışmağa başlayırsa, ölçmə apardığınız nöqtə nəticəyə təsir edir. Rəngi mənbəyə çox yaxın yerdən ölçsəniz daha sıx, daha uzaqdan ölçsəniz daha aşağı göstərici görə bilərsiniz. İnsan bədənində də ölümdən sonra bəzi dərmanlar mədə, qaraciyər, ağciyər, ürək toxuması və ya yağ toxuması kimi rezervuar sahələrdən qana keçə bilər.

Buna görə məhkəmə toksikologiyasında nümunənin haradan götürüldüyü çox vacibdir. Tədqiqat xüsusilə ürək qanı ilə femoral qan arasındakı fərqlərə diqqət yetirir. Ürək qanı mərkəzi qan hesab olunur və ətrafdakı orqanların təsirinə daha açıqdır. Femoral qan isə periferik nümunədir və adətən ölümdən sonrakı yenidən paylanmadan daha az təsirlənməsi gözlənilir. Buna görə bir çox məhkəmə toksikologiyası praktikasında autopsiya zamanı mümkün olduqda femoral qana üstünlük verilir.

Tədqiqatda istifadə edilən əsas nisbətlərdən biri C/P ratio, yəni ürək/periferik qan nisbətidir. Araşdırmanın məntiqi aşağıdakı əsas əlaqə ilə ifadə edilə bilər:

\[ C/P = \frac{\text{kalp kanındaki ilaç konsantrasyonu}}{\text{periferik veya femoral kandaki ilaç konsantrasyonu}} \]

Bu düsturda C cardiac blood, yəni ürək qanındakı dərman konsentrasiyasını; P isə peripheral blood, yəni periferik qanı, bu tədqiqatda əsasən femoral qanı təmsil edir. Nisbət 1-dən böyükdürsə, ürək qanındakı dərman səviyyəsi femoral qandakından yüksəkdir. Ədəbiyyatda bir çox maddə üçün C/P > 1 olması həmin maddənin ölümdən sonrakı yenidən paylanmaya meylli ola biləcəyi kimi şərh edilir. Lakin tədqiqat bu nisbətin təkbaşına qəti sübut olmadığını, hadisənin konteksti ilə birlikdə qiymətləndirilməli olduğunu vurğulayır.

Araşdırmada həmçinin qəbul femoral qanı ilə autopsiya femoral qanı və ürək qanı ilə autopsiya femoral qanı arasındakı nisbətlərdən də istifadə olunur. Bunlar tədqiqatın nümunə götürmə quruluşuna xas iki mühüm müqayisədir:

\[ F2/F1 = \frac{\text{otopsi sırasında alınan femoral kan konsantrasyonu}}{\text{morga kabul sırasında alınan femoral kan konsantrasyonu}} \]

Bu düsturda F1 morqa qəbul zamanı götürülən femoral qan nümunəsini; F2 autopsiya zamanı götürülən femoral qan nümunəsini ifadə edir. Bu nisbət eyni anatomik nahiyədən, lakin fərqli vaxtlarda götürülən nümunələr arasındakı dəyişikliyi anlamağa imkan verir. F2/F1 nisbəti yüksəlibsə, autopsiya vaxtındakı femoral konsentrasiya qəbul vaxtındakı femoral konsentrasiyadan daha yüksək deməkdir.

\[ C/F2 = \frac{\text{otopsi sırasında alınan kalp kanı konsantrasyonu}}{\text{otopsi sırasında alınan femoral kan konsantrasyonu}} \]

Bu düsturda C autopsiya zamanı götürülən ürək qanını; F2 autopsiya zamanı götürülən femoral qanı göstərir. Bu nisbət eyni autopsiya dövründə mərkəzi və periferik qan arasındakı fərqi anlamağa kömək edir. Ürək qanında göstəricilərin daha yüksək olması xüsusilə yaxın orqanlardan qana maddə keçidi və ya ürək toxumasında toplanma kimi PMR mexanizmlərini düşündürə bilər.

Tədqiqatın ədəbiyyatda doldurmağa çalışdığı boşluq çox aydındır. Post-mortem yenidən paylanma üzrə beynəlxalq tədqiqatlar olsa da, Cənubi Afrikada bu dizaynla aparılmış ilk tədqiqat olduğu bildirilir. Bundan əlavə, Cape Town kontekstində tez-tez rast gəlinən maddələrdən biri olan methaqualone üçün PMR məlumatlarının məhdud olduğu vurğulanır. Bu maddə Cənubi Afrika və Afrika kontekstində sui-istifadə baxımından əhəmiyyət daşıdığı üçün onun ölümdən sonrakı davranışının bilinməsi məhkəmə toksikologiyası şərhlərində ciddi dəyərə malikdir.

Araşdırmanın nümunəsi Cape Town-dakı Salt River Mortuary-yə qəbul edilən şübhəli qeyri-təbii ölüm hallarından ibarətdir. Beş aylıq dövrdə, Fevral-İyun 2023 arasında toplanmış nümunələrdən istifadə edilmişdir. İlk mərhələdə 200 hadisədən qəbul qanı götürülmüş, 117 hadisədə yaxınlarından razılıq alınmış, çatışmayan autopsiya nümunələri və ya tamamlanmamış autopsiyalar səbəbindən bəzi hallar xaric edilmiş və nəticədə 109 hadisə analiz edilmişdir. Bu 109 hadisənin 107-də üçlü nümunə dəsti, yəni F1, F2 və C birlikdə olmuşdur; iki hadisədə yalnız F1 və F2 mövcud olmuşdur.

Tədqiqata daxil edilmə meyarları xüsusilə mühümdür. Araşdırmaya 18 yaşdan kiçik şəxslər daxil edilməmişdir. Aydın çürümə əlamətləri olan hallar, ölüm tarixinin məqbul dəqiqliklə bilinmədiyi hallar, kifayət qədər qan nümunəsi götürməyə mane olan ağır qan itkisi, yanıq və ya geniş travma halları, terminal reanimasiya cəhdləri olanlar və ölüm öncəsi uzun müddət xəstəxanada yatmış şəxslər xaric edilmişdir. Bu xaricetmə meyarları nəticələrin daha nəzarətli şəkildə şərh olunması üçün vacibdir. Çünki çürümə, maye verilməsi, xəstəxana müalicəsi, ağır travma və ya qeyri-müəyyən ölüm vaxtı qandakı dərman konsentrasiyalarına ciddi təsir göstərə bilər.

Nümunə götürmə prosesi üç əsas qan nümunəsi üzərində qurulmuşdur. F1 morqa qəbul zamanı perkutan femoral vena punksiyası ilə götürülən qəbul femoral qanıdır. F2 autopsiya zamanı femoral damarlardan kəsik üsulu ilə götürülən autopsiya femoral qanıdır. C autopsiya zamanı sağ atrium və ya ventrikuldan götürülən ürək qanıdır. Hər nümunə təxminən 3-4 mL götürülmüş, natrium flüorid/kalium oksalat olan boz qapaqlı borularda saxlanmışdır. Nümunələr qısa müddət +4°C-də, emaldan sonra isə -20°C-də mühafizə edilmişdir.

Analitik baxımdan tədqiqat hədəfli kəmiyyət toksikologiya panelindən istifadə edir. Nümunələr UPLC-MS/MS, yəni ultra performanslı maye xromatoqrafiyası-tandem kütlə spektrometriyası üsulu ilə analiz edilmişdir. Bu üsul məhkəmə toksikologiyasında aşağı konsentrasiyalı maddələri selektiv və həssas şəkildə ölçmək üçün istifadə olunan güclü laboratoriya texnikasıdır. Tədqiqatda geniş istifadə olunan 29 sui-istifadə maddəsi və ya dərman hədəflənmişdir. İstifadə olunan metod daha əvvəl Academy Standards Board və South African National Accreditation System tövsiyələri əsasında validasiya edilmişdir.

Statistik analizdə SPSS v28 istifadə edilmişdir. Kateqorik dəyişənlər tezliklərlə təqdim olunmuş, normal paylanma Shapiro-Wilk testi ilə qiymətləndirilmişdir. Cinslər arasında yaş fərqi Student t-testi ilə müqayisə edilmişdir. Dərman konsentrasiyaları normal paylanmadığı üçün nümunə növləri arasındakı fərqlər Friedman testi ilə araşdırılmış, əhəmiyyətli nəticələr olduqda Wilcoxon işarəli sıra testi və Bonferroni düzəlişi tətbiq edilmişdir. Nisbətlərlə post-mortem interval, yəni ölüm ilə autopsiya arasındakı müddət arasındakı əlaqə Spearman sıra korrelyasiyası ilə qiymətləndirilmişdir. Əhəmiyyətlilik səviyyəsi α = 0.05 olaraq müəyyən edilmişdir.

Tədqiqatın nəticələri ölümdən sonrakı toksikologiya şərhinin niyə sadə “yüksək nəticə / aşağı nəticə” məsələsi olmadığını aydın şəkildə göstərir. Analiz edilmiş 109 hadisənin 61-də ən az bir hədəf maddə aşkar edilmişdir. Ən çox aşkar edilən maddələr methaqualone və metamfetamin olmuşdur; hər biri 33 hadisədə müəyyən edilmişdir. Amfetamin 30 hadisədə, THC-COOH 20 hadisədə, asetaminofen isə 13 hadisədə aşkar edilmişdir. Pozitiv hallarda orta yaş 33-dür və cinslər arasında əhəmiyyətli yaş fərqi tapılmamışdır.

Orta post-mortem interval, yəni ölümün bildirilməsi ilə autopsiya arasındakı müddət 81.1 saat olaraq hesablanmışdır. Standart sapma ±44 saat olduğu üçün hallar arasında vaxt baxımından ciddi dəyişkənlik vardır. Qəbul ilə autopsiya femoral nümunəsinin götürülməsi arasındakı orta müddət 76.8 saat, ürək qanı nümunəsi üçün isə 79.7 saatdır. Bu uzun və dəyişkən vaxt aralığı ölümdən sonrakı yenidən paylanma tədqiqatları baxımından həm real həyat şəraitini təmsil edir, həm də şərhi çətinləşdirir.

Ən mühüm nəticələrdən biri metamfetamin üçün bütün nümunə növləri arasında əhəmiyyətli fərq tapılmasıdır. Metamfetamin konsentrasiyası qəbul femoral qanında orta hesabla 0.36 mg/L, autopsiya femoral qanında 0.51 mg/L, ürək qanında isə 1.08 mg/L olaraq bildirilmişdir. p dəyəri <0.001 olduğuna görə bu fərq statistik baxımdan əhəmiyyətlidir. Bu nəticə, xüsusilə Cape Town-da tez-tez sui-istifadə edilən maddə olan metamfetamin üçün ölümdən sonrakı nümunə götürmə yerinin toksikoloji şərhə ciddi təsir göstərə biləcəyini göstərir.

Amfetamin üçün də aydın nümunə yeri təsiri müşahidə edilmişdir. Qəbul femoral qanında orta hesabla 0.05 mg/L, autopsiya femoral qanında 0.07 mg/L, ürək qanında isə 0.17 mg/L ölçülmüşdür. Əhəmiyyətli fərqlər xüsusilə femoral nümunələrlə ürək qanı arasında tapılmışdır. Bu vəziyyət yalnız ürək qanı analiz edilərsə, maddə səviyyəsinin olduğundan daha yüksək şərh edilə bilməsi riskini ortaya qoyur.

THC-COOH, yəni kannabis metaboliti olan 11-nor-9-carboxy-Δ⁹-tetrahydrocannabinol üçün qəbul femoral qanı ilə ürək qanı arasında əhəmiyyətli fərq aşkar edilmişdir. Tədqiqatçılar ədəbiyyatda THC və metabolitlərinin ölümdən sonrakı şərhinin mürəkkəb olduğunu; xüsusilə THC-COOH-un mərkəzi qana doğru yenidən paylana biləcəyini bildirən tədqiqatlarla öz nəticələrinin uyğun olduğunu qeyd edirlər.

Bunun əksinə, methaqualone üçün əhəmiyyətli konsentrasiya fərqi tapılmamışdır. Qəbul femoral qanında orta hesabla 1.08 mg/L, autopsiya femoral qanında 1.06 mg/L və ürək qanında 1.23 mg/L ölçülmüşdür; p dəyəri 0.131-dir. Bu, statistik baxımdan əhəmiyyətli fərqin olmadığı deməkdir. Tədqiqatçılar methaqualone-un həzm sistemindən sürətlə sorulduğunu, yağ və beyin toxumasında toplana bildiyini və günlər ərzində sərbəst buraxıla bildiyini qeyd edərək nəzəri olaraq yenidən paylanmaya meylli ola biləcəyini; lakin bu məlumat dəstində əhəmiyyətli PMR müşahidə edilmədiyini vurğulayırlar. Tədqiqatın mühüm orijinal töhfələrindən biri də methaqualone-un PMR davranışı haqqında ilk məlumatlardan birini təqdim etməsidir.

Tədqiqatda yer alan ikinci təsvir müxtəlif maddələr üçün F2/F1 və C/F2 nisbətlərini müqayisə edən sütun qrafikidir. Qrafikdə asetaminofen, amfetamin, diazepam, diphenhydramine, metamfetamin, methaqualone və THC-COOH üçün orta nisbətlər göstərilir. Bu qrafik ürək qanı/femoral qan nisbətlərinin bir çox maddədə 1-dən yuxarı olduğunu və xüsusilə amfetamin ilə metamfetamin üçün ürək qanı göstəricilərinin femoral qana nisbətən daha yüksək ola biləcəyini vizual şəkildə dəstəkləyir. Xəta çubuqlarının +1 standart sapmanı göstərməsi nümunələr arasında fərdi dəyişkənliyin də mühüm olduğunu ortaya qoyur.

Tədqiqatın mühüm xəbərdarlıqlarından biri budur: Ürək qanı təkbaşına analiz edilərsə, bəzi maddələrdə həddindən artıq şərh edilə bilər. Xüsusilə amfetamin və metamfetamin üçün ürək qanı səviyyələri femoral qana nisbətən əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olmuşdur. Lakin əks istiqamətdə də ehtiyatlı olmaq lazımdır; yalnız femoral qanın da tam problemsiz olduğunu demək olmaz. Ədəbiyyatda bəzi maddələr üçün post-mortem femoral qan səviyyələrinin ante-mortem səviyyələrdən artmış ola biləcəyi bildirilmişdir. Buna görə tədqiqatçılar mümkün olduqda qəbul femoral qanı, autopsiya femoral qanı və ürək qanının birlikdə qiymətləndirilməsini tövsiyə edirlər.

Tədqiqat həmçinin post-mortem interval ilə nisbətlər arasındakı əlaqəni araşdırmışdır. C/F2 nisbətləri ilə post-mortem interval arasında əhəmiyyətli korrelyasiya müşahidə edilməmişdir. F2/F1 amfetamin nisbəti ilə zaman arasında orta səviyyəli korrelyasiya aşkar edilmişdir. Bu, zaman amilinin bəzi maddələr üçün təsirli ola biləcəyini; lakin bütün maddələr və bütün nisbətlər üçün təkbaşına izahverici olmadığını göstərir. PMR yalnız “autopsiyaya qədər nə qədər vaxt keçdi?” sualı ilə izah edilə bilməz. Maddənin xüsusiyyətləri, toxuma paylanması, ölüm forması, bədən mövqeyi, saxlama şəraiti, çürümə, nümunə götürmə üsulu və fərdi bioloji fərqlər birlikdə rol oynayır.

Bu tədqiqatın gündəlik həyata aid tərəfi məhkəmə hesabatlarının necə başa düşülməsi ilə bağlıdır. Toksikologiya hesabatında “qanda metamfetamin tapıldı” və ya “ürək qanında bu qədər maddə ölçüldü” ifadəsi təkbaşına ölüm səbəbini izah etmək üçün kifayət deyil. Ölüm səbəbi müəyyən edilərkən maddənin səviyyəsi, nümunə növü, ölüm şəraiti, şəxsin tibbi keçmişi, başqa maddələrin mövcudluğu, zədələnmə əlamətləri, autopsiya nəticələri və hadisə yeri məlumatları birlikdə qiymətləndirilməlidir. Buna görə tədqiqat toksikologiya nəticəsinin sadəcə bir rəqəm olmadığını, kontekst tələb edən məhkəmə şərhi olduğunu göstərir.

Tarixi baxımdan bu tədqiqat məhkəmə toksikologiyasında uzun müddətdir tanınan PMR problemini Cənubi Afrika kontekstinə daşıyır. Bu gün baxımından əhəmiyyəti Cape Town kimi yüksək hadisə yükünə malik məhkəmə patologiyası sistemində real həyat şəraitində məlumat yaratmasıdır. Gələcək baxımından isə tədqiqat daha böyük nümunəli, daha geniş maddə panelli, sidik, öd və vitreus humour kimi əlavə nümunə növlərini də əhatə edən araşdırmalara ehtiyac olduğunu göstərir.

Tədqiqatın güclü tərəflərindən biri eyni hallardan üç fərqli nümunə növünü müqayisə etməsidir. Bu, yalnız bir autopsiya nümunəsinə əsaslanan tədqiqatlara nisbətən daha zəngin şərh imkanı verir. Bundan əlavə, analizlərin eyni laboratoriya infrastrukturu və eyni hədəfli panel üzərindən aparılması müqayisəli konsentrasiya fərqlərini daha mənalı edir. Cənubi Afrikada bu sahədə ilk tədqiqat olması və methaqualone üçün ədəbiyyatda çatışmayan PMR məlumatına töhfə verməsi də güclü tərəflər sırasındadır.

Bununla yanaşı, məhdudiyyətlər də mühümdür. Nümunə kiçikdir və 29 maddə ilə məhdudlaşır. Tədqiqat sıx işləyən morq mühitində aparıldığı üçün kommunikasiya, nümunə götürmə vaxtı və iş axını baxımından dəyişkənliklər yaranmışdır. Ölümün bildirilmə vaxtı həmişə real ölüm vaxtı ilə eyni olmaya bilər. Morqa daşınma gecikmələri post-mortem interval hesablamalarına təsir göstərə bilər. Çürümə, bədən kütlə indeksi, travma növü, reanimasiya təsirləri, hematokrit dəyişiklikləri, zülala bağlanma, pH dəyişiklikləri və bəzi nümunə götürmə qeydlərindəki qeyri-müəyyənliklər ətraflı analiz edilməmişdir. Buna görə nəticələr qəti universal qaydalar kimi deyil, pilot tədqiqat məlumatları kimi qiymətləndirilməlidir.

Tədqiqatın dediyi aydındır: Ölümdən sonrakı toksikoloji nəticələr, xüsusilə metamfetamin, amfetamin və THC-COOH kimi maddələr üçün nümunə götürmə yerindən və zamandan asılı olaraq dəyişə bilər. Methaqualone bu məlumat dəstində minimal yenidən paylanma göstərmişdir. Tədqiqatın demədiyi də eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir: Hər yüksək ürək qanı səviyyəsi qəti ölüm səbəbi deyil; hər C/P nisbətinin yüksəkliyi təkbaşına zəhərlənmə sübutu deyil; methaqualone üçün tapılan minimal PMR nəticəsi də daha böyük tədqiqatlarla təsdiqlənmədən qəti ümumi qayda kimi qəbul edilməməlidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat Cape Town-dakı Salt River Mortuary-yə qəbul edilən şübhəli qeyri-təbii ölüm hallarında aparılmış pilot məhkəmə toksikologiyası araşdırmasıdır. Araşdırma dövrü Fevral-İyun 2023-dür. Tədqiqatın məqsədi ölümdən sonra tez-tez sui-istifadə edilən bəzi dərman və maddələrin fərqli qan nümunələrində necə dəyişdiyini araşdırmaqdır.

Tədqiqat dizaynı və nümunə:

• Başlanğıcda 200 hadisədən morqa qəbul zamanı femoral qan nümunəsi götürülmüşdür.
• 117 hadisədə yaxınlardan razılıq alınmışdır.
• Çatışmayan autopsiya nümunəsi və ya tamamlanmamış autopsiya səbəbindən 6 hadisə xaric edilmişdir.
• Son analiz 109 hadisə üzərindən aparılmışdır.
• 107 hadisədə F1, F2 və C olmaqla tam üçlü nümunə dəsti mövcuddur.
• 61 hadisədə hədəf panelindəki 29 maddə/dərmandan ən az biri aşkar edilmişdir.
• Orta post-mortem interval 81.1 saat, standart sapma ±44 saatdır.

Nümunə növləri:

İstifadə olunan əsas nisbətlər:

\[ C/P = \frac{\text{kalp kanındaki ilaç konsantrasyonu}}{\text{periferik veya femoral kandaki ilaç konsantrasyonu}} \]

C ürək qanını, P periferik/femoral qanı ifadə edir. C/P nisbəti 1-dən böyük olduqda ürək qanındakı konsentrasiya periferik qana nisbətən daha yüksəkdir. Bu vəziyyət bəzi maddələr üçün post-mortem yenidən paylanmaya meyllilik göstəricisi ola bilər; lakin təkbaşına qəti şərh edilməməlidir.

\[ F2/F1 = \frac{\text{otopsi femoral kan konsantrasyonu}}{\text{kabul femoral kan konsantrasyonu}} \]

Bu nisbət eyni periferik sahədən fərqli vaxtlarda götürülən nümunələrdə konsentrasiyanın dəyişib-dəyişmədiyini göstərir.

\[ C/F2 = \frac{\text{otopsi kalp kanı konsantrasyonu}}{\text{otopsi femoral kan konsantrasyonu}} \]

Bu nisbət autopsiya zamanı mərkəzi qanla periferik qan arasındakı fərqi göstərir.

Laboratoriya üsulu:

• Analizlər Western Cape Government Department of Health and Wellness Forensic Toxicology Unit laboratoriyasında aparılmışdır.
• Hədəfli kəmiyyət analizi üçün UPLC-MS/MS sistemindən istifadə edilmişdir.
• Analit paneli geniş istifadə olunan 29 sui-istifadə dərmanı/maddəsini əhatə etmişdir.
• Qan nümunələri Ostro™ Pass-Through Sample Preparation lövhələri ilə hazırlanmışdır.
• Analitik metod müvafiq məhkəmə toksikologiyası standartlarına uyğun olaraq daha əvvəl validasiya edilmişdir.

Statistik üsul:

• Normal paylanma Shapiro-Wilk testi ilə qiymətləndirilmişdir.
• Yaş müqayisələri üçün Student t-testi istifadə edilmişdir.
• Dərman konsentrasiyaları normal paylanmadığı üçün Friedman testi tətbiq edilmişdir.
• İkili müqayisələrdə Wilcoxon işarəli sıra testi və Bonferroni düzəlişi istifadə edilmişdir.
• PMI ilə nisbətlər arasındakı əlaqə Spearman sıra korrelyasiyası ilə araşdırılmışdır.
• Əhəmiyyətlilik səviyyəsi α = 0.05 olaraq müəyyən edilmişdir.

Əsas nəticələr:

Nisbət nəticələri:

Tədqiqatın tövsiyələri:

• Autopsiya toksikologiyasında mümkün olduqda yalnız ürək qanına əsaslanılmamalıdır.
• Femoral qan nümunələri, xüsusilə periferik nümunə kimi əhəmiyyətli hesab edilməlidir.
• Metamfetamin toksikliyindən şübhələnilən hallarda qəbul nümunəsinin götürülməsi faydalı ola bilər.
• PMI mümkün qədər azaldılmalıdır; lakin PMI təkbaşına bütün dəyişiklikləri izah etmir.
• Standart nümunə götürmə və saxlama prosedurları hazırlanmalıdır.
• Gələcəkdə vitreus humour, sidik, öd kimi əlavə nümunə növləri ilə daha geniş tədqiqatlar aparılmalıdır.
• Province-wide, yəni vilayət miqyaslı nümunə götürmə protokolları və məhkəmə əməkdaşlarına təlim verilməsi tövsiyə olunur.

Tədqiqatın əsas nəticəsi: Bu araşdırma Cənubi Afrikada PMR üzrə aparılmış ilk tədqiqat kimi, xüsusilə metamfetaminin ölümdən sonrakı nümunə növlərinə görə əhəmiyyətli dəyişiklik göstərə bildiyini, methaqualone-un isə bu kiçik məlumat dəstində minimal yenidən paylanma göstərdiyini ortaya qoymuşdur. Tapıntılar məhkəmə toksikologiyası nəticələrinin ölüm səbəbi şərhində təkbaşına deyil, nümunə yeri, nümunə vaxtı, ölüm konteksti və digər autopsiya nəticələri ilə birlikdə qiymətləndirilməli olduğunu dəstəkləyir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məqalə Liza Clegg, Marie Belle Kathrina Mendoza Hlela, Gavin Martin Kirk və Bronwen Beth Davies tərəfindən hazırlanmış “Investigating post-mortem redistribution of drugs in a cohort of suspected unnatural deaths in Cape Town, South Africa” başlıqlı tədqiqat əsasında hazırlanmışdır.

Tədqiqat SSRN-də əlçatan olan preprint tədqiqat məqaləsidir. Mətndə açıq şəkildə “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadəsi yer aldığı üçün tədqiqat resenziyadan keçməmişdir. Buna görə tapıntılar resenziyalı jurnal nəşri ilə qəti təsdiqlənmiş nəticələr kimi deyil, məhkəmə toksikologiyası sahəsinə töhfə verən ilkin tədqiqat məlumatları kimi oxunmalıdır.

Araşdırma eksperimental laboratoriya toksikologiyası analizi ehtiva edir; lakin klinik müdaxilə tədqiqatı deyil. Məlumatlar Cape Town-dakı Salt River Mortuary-yə qəbul edilən şübhəli qeyri-təbii ölüm hallarından götürülmüş qan nümunələrinə əsaslanır. Tədqiqatda üç fərqli nümunə növü müqayisə edilmişdir: morqa qəbul zamanı götürülən femoral qan, autopsiya zamanı götürülən femoral qan və autopsiya zamanı götürülən ürək qanı.

Məzmun hazırlanarkən tədqiqatda təqdim olunan metod, nümunə, statistik analiz, şəkil, cədvəl, ədədi dəyərlər, məhdudiyyətlər və nəticələr qorunmuşdur. PDF-də olmayan klinik, hüquqi və ya toksikoloji qətiyyət iddiaları əlavə edilməmişdir. Xüsusilə “ölüm səbəbi qəti olaraq bu maddəyə bağlıdır” kimi şərh verilməmişdir; çünki tədqiqat da toksikoloji nəticələrin hadisə konteksti, autopsiya nəticələri, nümunə götürmə yeri və post-mortem dəyişikliklərlə birlikdə qiymətləndirilməli olduğunu vurğulayır.

Tədqiqatın müəllif bəyanatında mətnin oxunaqlığını və dil aydınlığını yaxşılaşdırmaq üçün Grammarly və ChatGPT-dən istifadə edildiyi, lakin müəlliflərin məzmunu nəzərdən keçirib redaktə etdiyi və son versiyaya görə məsuliyyət daşıdığı bildirilir. Bu məlumat tədqiqatın elmi məzmununu birbaşa etibarsız etmir; lakin mənbə şəffaflığı baxımından qeyd edilməlidir.

Bu tədqiqatın nəticələri xüsusilə metamfetamin, amfetamin, THC-COOH və methaqualone kimi maddələr üçün post-mortem toksikologiya şərhində ehtiyatlı olmağın vacibliyini göstərir. Lakin nümunə kiçik olduğu, analiz 29 maddə ilə məhdud qaldığı və bəzi potensial qarışdırıcı dəyişənlər ətraflı araşdırılmadığı üçün nəticələrin daha böyük və resenziyalı tədqiqatlarla dəstəklənməsi lazımdır.