Bu tədqiqat tekstil çirkab sularının (Textile Wastewater, TWW) təmizlənməsində elektrooksidləşmənin (Electrooxidation, EO) və membran texnologiyalarının rolunu, həmçinin bu iki yanaşmanın birləşdirildiyi sistemləri tənqidi şəkildə nəzərdən keçirir. İcmalın əsas nəticəsi ondan ibarətdir ki, EO və membran prosesləri eyni problemi həll etmir, lakin bir-birinin əsas çatışmazlıqlarını tamamlaya bilər: EO boyaların və davamlı üzvi birləşmələrin oksidləşdirici parçalanmasında güclüdür, lakin həll olmuş duzları mühitdən ayıra bilmir; nanofiltrasiya (NF), əks osmos (RO) və membran distillasiyası (MD) kimi membran prosesləri isə duzları və qalıq çirkləndiriciləri yüksək dərəcədə ayıra bilər, lakin çirkləndiriciləri əsasən parçalamır və güclü çirklənmə/fouling probleminə meyllidir. Buna görə EO–membran inteqrasiyası rəngin və üzvi yükün azaldılması, membran çirklənməsinin idarə olunması, duzluluğun azaldılması və suyun tekstil proseslərində təkrar istifadəsi baxımından tamamlayıcı təmizləmə yanaşması təqdim edir.

Mənbədə araşdırılan real tekstil çirkab suları son dərəcə dəyişkən xüsusiyyətlər göstərir. pH təxminən 2–12 arasında dəyişə bilər, çirkab sular yüksək kimyəvi oksigen tələbatı (COD), ümumi həll olmuş bərk maddələr (TDS), duzluluq, boyalar, səthi aktiv maddələr, yağlar və ağır metallar ehtiva edə bilər. Biokimyəvi oksigen tələbatı/COD nisbətlərinin əksər hallarda təxminən 0,2–0,4 intervalında bildirilməsi bir çox tekstil çirkab suyunun klassik bioloji təmizləməyə davamlı üzvi maddələr ehtiva etdiyini göstərir.

İcmalda elektrooksidləşmənin real tekstil çirkab sularında bəzi şəraitlərdə rəng və COD üçün çox yüksək giderim göstəricilərinə çata bildiyi; membran sistemlərində isə xüsusilə NF və RO-nun rəngi, COD-u və keçiriciliyi birlikdə azalda bildiyi göstərilir. İnteqrasiya olunmuş sistemlərdə bir çox tədqiqat %80–95-dən yuxarı COD giderimi və demək olar ki, tam rəng giderimi bildirir. Lakin bu nəticələr müxtəlif elektrod materialları, membranlar, cərəyan sıxlıqları, təzyiqlər, çirkab su tərkibləri və sistem miqyaslarından əldə edildiyinə görə vahid universal EO–membran performansı kimi şərh edilə bilməz.

Tədqiqatın xüsusilə vurğuladığı məqam odur ki, suyun təkrar istifadəsi yalnız üzvi çirkləndiricilərin çıxarılması ilə mümkün deyil. Tekstil boyama proseslərində istifadə olunan NaCl və Na₂SO₄ kimi duzlar təmizlənmiş suyun keçiriciliyini yüksək saxlaya bilər. EO bu duzları uzaqlaşdırmadığı üçün təkrar istifadə hədəflərində NF, RO və ya uyğun hallarda MD kimi duz ayıra bilən membran prosesləri kritik əhəmiyyət qazanır.

Türkiyə baxımından şərh: Bu icmal birbaşa Türkiyə üçün hazırlanmış tədqiqat deyil; lakin mənbədə Türkiyədən real tekstil çirkab sularına dair tədqiqatlar da yer alır. Aydındakı bir çirkab suyun qrafit elektrodlarla EO emalında %100 rəng və %75,4 COD giderimi, Çorludakı müxtəlif elektrod tədqiqatlarında isə rəng, COD və TOC giderimləri bildirilmişdir. Buna görə mövzu Türkiyə tekstil sənayesi baxımından birbaşa texniki əhəmiyyət daşıyır. Bununla belə, bu göstəricilər konkret müəssisə və eksperimental şəraitə aiddir; Türkiyədəki bütün tekstil müəssisələrinə eyni elektrod, membran və ya enerji performansını birbaşa ümumiləşdirmək olmaz. Real müəssisə layihələndirilməsində çirkab suyun duzluluğu, xlorid tərkibi, üzvi yükü, boya sinfi, axın sürəti, mövcud bioloji təmizləmə infrastrukturu, enerji dəyəri və konsentratın idarə olunması ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Tekstil sektoru niyə bu qədər böyük su təmizləmə problemi yaradır?

İcmalda təqdim olunan ədəbiyyata görə tekstil istehsalında su sərfi prosesdən və istifadə olunan avadanlıqdan asılı olaraq təxminən 50–240 L/kg parça intervalında dəyişə bilər. Bir ton tekstil istehsalı təxminən 100–200 m³ su tələb edə bilər və istifadə olunan suyun təxminən %80–90-ı çirkab su kimi çıxa bilər.

Yaş tekstil prosesləri ümumi su tələbatının təxminən %72-sini təşkil edir. Tədqiqatın Şəkil 1-də tipik yaş proses su istifadəsinin bölgüsü; boyama %48,4, ağartma %20,6, çap %18,2, yuma/scouring %7,1, merserizasiya %0,3 və digər istifadələr %5,4 kimi göstərilir. Bu bölgünün əsas mesajı xüsusilə boyama və son emal proseslərinin su sərfində həlledici olmasıdır.

Tekstil çirkab suyunu mürəkkəb edən nədir?

Tekstil çirkab suyu yalnız bir çirkləndirici ehtiva edən standart axın deyil. Mənbə sintetik və təbii boyaların, yağların, yuyucu vasitələrin, turşuların, duzların, səthi aktiv maddələrin, kompleksləşdiricilərin və Pb, Cd, Cr, As və Hg kimi metalların müxtəlif kombinasiyalarda ola bildiyini bildirir.

Xüsusilə boyamada istifadə olunan NaCl və Na₂SO₄ kimi elektrolitlər yüksək duzluluq yarada bilər. Bu vəziyyət EO baxımından iki istiqamətlidir: artan keçiricilik elektrik prosesini asanlaşdıra bilər, lakin yüksək duzluluq membran sistemlərində scaling, fouling və uzunmüddətli performans itkisini artıra bilər.

Eyni çirkləndiricinin təmizlənmə davranışı da su matrisindən asılı deyil. Ca²⁺, Mg²⁺ və ya Fe²⁺ kimi kationlarla boya komplekslərinin yaranması hidroksil radikallarının hədəf birləşməyə çıxışını azalda bilər. Üzvi köməkçi maddələr isə tətbiq olunan elektrik cərəyanının bir hissəsini oksigen əmələgəlməsi kimi yan reaksiyalara yönəldə bilər.

Elektrooksidləşmənin əsas prinsipi nədir?

Elektrooksidləşmə elektrod səthində və ya elektrokimyəvi yolla yaranan oksidləşdirici növlər vasitəsilə davamlı çirkləndiriciləri parçalamağı hədəfləyir. Mənbə EO-nu iki əsas yol ilə izah edir: birbaşa anod səthində elektron ötürülməsi və elektrogenerasiya olunmuş oksidləşdiricilərlə dolayı oksidləşmə.

Anod səthində suyun oksidləşməsi adsorbsiya olunmuş hidroksil radikali yarada bilər:

\[ \mathrm{H_2O \rightarrow OH^{\bullet}+H^++e^-} \]

İki hidroksil radikali birləşərək hidrogen peroksid yarada bilər:

\[ \mathrm{2OH^{\bullet}\rightarrow H_2O_2} \]

Mənbə ozon əmələgəlməsini də belə verir:

\[ \mathrm{3H_2O\rightarrow O_3+6H^++6e^-} \]

Hidroksil radikali təxminən 2,8 V standart oksidləşmə potensialı ilə tədqiqatda güclü və seçici olmayan oksidləşdirici kimi təsvir edilir. Elektrod səthinə zəif bağlandığı hallarda üzvi birləşmələrlə daha asan reaksiyaya girə və daha ileri mineralizasiyanı dəstəkləyə bilər.

Birbaşa və dolayı oksidləşmə arasındakı fərq nədir?

Tədqiqatın Şəkil 3-ü üç mexanizmi yanaşı göstərir. Birbaşa oksidləşmədə çirkləndirici anod səthinə gəlir və birbaşa elektron ötürülməsi ilə oksidləşir. İkinci halda suyun oksidləşməsindən yaranan •OH kimi səthə bağlı reaktiv növlər çirkləndirici ilə reaksiyaya girir. Üçüncü halda isə xlorid, sulfat, bikarbonat və ya fosfat kimi mühit komponentlərindən elektrogenerasiya olunan aralıq oksidləşdiricilər məhlul daxilində çirkləndirici ilə reaksiyaya girir.

Xloridli mühit üçün mənbədə bu reaksiyalar verilib:

\[ \mathrm{2Cl^- \rightarrow Cl_2 + e^-} \]

\[ \mathrm{Cl_2+H_2O\rightarrow HOCl+H^++Cl^-} \]

\[ \mathrm{HOCl\rightarrow OCl^-+H^+} \]

Mənbə qeydi: İlk xlorid tənliyi tədqiqatda yuxarıdakı formada, yəni yalnız bir elektronla çap olunub. Tənlik bu formada elektron/yük tarazlığı baxımından uyğunsuz görünür. Mənbə tənliyi Verianla mətnində səssizcə dəyişdirilməyib.

Tədqiqat həmçinin sulfat, bikarbonat və fosfatdan daha güclü oksidləşdiricilərin yarana biləcəyini bu reaksiyalarla göstərir:

\[ \mathrm{2HSO_4^- \rightarrow S_2O_8^{2-}+2H^++2e^-} \]

\[ \mathrm{2HCO_3^- \rightarrow C_2O_6^{2-}+2H^++2e^-} \]

\[ \mathrm{2PO_4^{3-}\rightarrow P_2O_8^{4-}+2e^-} \]

Bu dolayı oksidləşmə yolları EO-nun güclü tərəflərindən biridir; lakin xüsusilə xloridli sularda trihalometanlar, haloasetik turşular, xlorat və perxlorat kimi arzuolunmaz yan məhsulların yarana bilməsi mühüm məhdudiyyətdir.

Elektrod materialı niyə nəticəni bu qədər dəyişir?

Şəkil 4 BDD, DSA, qrafit, Pt və PbO₂ elektrodlarının güclü və zəif tərəflərini müqayisə edir. Elektrod səthinin hidroksil radikalları ilə qarşılıqlı təsiri, oksigen ayrılması üçün həddindən artıq potensial, elektrik keçiriciliyi, korroziyaya davamlılıq və kimyəvi sabitlik EO performansını müəyyən edir.

BDD icmalda EO üçün istinad elektrodu kimi önə çıxsa da, iqtisadi baxımdan mühüm çatışmazlığı var. DSA və digər metal oksid elektrodları daha iqtisadi alternativlər təqdim edə bilər, lakin yaranan oksidləşdirici növlər və yan məhsul profili elektrodun tərkibindən asılı olaraq dəyişə bilər.

Real tekstil çirkab suyunda EO nə qədər effektivdir?

Mənbənin Cədvəl 3-ü müxtəlif ölkələrdə real tekstil çirkab suları üzərində aparılan EO tədqiqatlarını müqayisə edir. Nəticələr eyni eksperimental şəraitdən əldə edilmədiyi üçün performans sıralaması kimi qəbul edilməməlidir.

Bu nəticələr EO-nun rəng və üzvi maddə baxımından çox yüksək performansa çata bildiyini göstərir. Lakin enerji sərfi, elektrod ömrü, cərəyan sıxlığı və yan məhsullar eyni dərəcədə vacibdir. Bundan əlavə, EO-nun əsas məhdudiyyəti həll olmuş qeyri-üzvi duzları ayırmamasıdır.

Membran prosesləri hansı problemi həll edir?

Membran texnologiyaları çirkləndiricini mütləq kimyəvi yolla parçalamır; seçici baryer vasitəsilə ayırır. Mənbənin Şəkil 5-i membran proseslərini hərəkətverici qüvvəyə görə təsnif edir.

• Mikrofiltrasiya (MF): Asılı bərk maddələri və iri hissəcikləri saxlayır.
• Ultrafiltrasiya (UF): Kolloidlərin və yüksək molekulyar kütləli birləşmələrin mühüm hissəsini ayırır.
• Nanofiltrasiya (NF): Çoxvalentli ionları, boyaları və xeyli miqdarda həll olmuş üzvi maddəni saxlayır; monovalent duzların bir hissəsinin keçməsinə imkan verə bilər.
• Əks osmos (RO): Həm mono-, həm də çoxvalentli ionları və qalan boyaları yüksək dərəcədə tutaraq aşağı keçiricilikli permeat istehsal etməyi hədəfləyir.
• Elektrodializ (ED): İonların elektrik sahəsi altında seçici membranlardan daşınmasına əsaslanır.
• Membran distillasiyası (MD): Buxar təzyiqi fərqi ilə işləyən termal prosesdir və uçucu olmayan duzları yüksək dərəcədə saxlaya bilər.
• İrəli osmos (FO): Xarici yüksək hidravlik təzyiq əvəzinə osmotik/konsentrasiya qradiyentindən istifadə edir.

Membranların ən böyük problemi nədir?

Ən mühüm istismar problemi membran çirklənməsi (fouling) və bəzi sistemlərdə scaling-dir. Boyalar, səthi aktiv maddələr, üzvi maddələr, hissəciklər və duzlar membran səthində və ya məsamələrində toplandıqda permeat axını azala, seçicilik dəyişə və təmizləmə tezliyi arta bilər.

Buna görə xam tekstil çirkab suyunun birbaşa NF və ya RO-ya verilməsi çox vaxt uyğun deyil. Ələmə, çökdürmə, bərabərləşdirmə və pH tənzimlənməsi kimi ilkin proseslər; daha sonra koaqulyasiya-flokulyasiya, flotasiya, adsorbsiya, bioloji təmizləmə və ya MF/UF kimi ön təmizləmə mərhələləri tələb oluna bilər.

Polimer və keramika membranlar necə fərqlənir?

PVDF, PES, PSU, PP və PA kimi polimer membranlar aşağı istehsal xərcləri və yetkin istehsal infrastrukturlarına görə geniş yayılıb. Lakin yüksək temperatur, güclü oksidləşdiricilər, üzvi həlledicilər və yüksək mexaniki yüklər altında məhdudiyyətlər göstərə bilərlər.

Al₂O₃, ZrO₂ və ya TiO₂ əsaslı keramika membranlar daha yüksək termal, kimyəvi və mexaniki davamlılıq təmin edə bilər. Bunun müqabilində ilkin investisiya xərcləri və istehsal şərtləri fərqlidir.

Membran sistemlərinin enerji tələbatı nə qədərdir?

Mənbə MF və UF üçün xüsusi enerji sərfinin tipik olaraq 0,5 kWh/m³-dən aşağı ola bildiyini bildirir. NF və xüsusilə RO daha yüksək təzyiq tələb etdiyi üçün enerji ehtiyacı artır. MD-də isə elektrikdən daha çox termal enerjinin idarə olunması vacibdir; aşağı keyfiyyətli tullantı istiliyinin istifadə oluna bildiyi müəssisələrdə üstünlük yarana bilər.

Lakin aşağı enerji sərfi təkbaşına sistemin dayanıqlı olduğu demək deyil. Membranın dəyişdirilmə müddəti, kimyəvi təmizləmə, permeat məhsuldarlığı, konsentrat həcmi və konsentratın son utilizasiyası ümumi performansın bir hissəsidir.

EO ilə membranı niyə birləşdirmək lazımdır?

EO çirkləndiricini parçalayan, membran isə çirkləndiricini ayıran texnologiyadır. Birlikdə istifadə edildikdə bir-birinin zəif tərəflərini azalda bilərlər.

EO əvvəl tətbiq olunarsa, boya və davamlı üzvi yükün bir hissəsi oksidləşdirilə bilər. Bu, membranın qarşılaşacağı foulant yükünü azaldaraq permeat axınının və iş müddətinin yaxşılaşdırılmasını hədəfləyir. Əksinə, membran əvvəl tətbiq olunarsa, duzlar və üzvi maddələr kiçik həcmli konsentratda yoğunlaşdırılır; EO daha yüksək keçiriciliyə və çirkləndirici konsentrasiyasına malik bu konsentrat üzərində tətbiq oluna bilər.

EO–membran inteqrasiyasının dörd əsas yolu

Şəkil 6 icmalın ən mühüm konseptual təsvirlərindən biridir və dörd inteqrasiya formasını göstərir:

1. EO ön təmizləməsi: Xam çirkab su əvvəl elektrooksidləşməyə, sonra membrana gedir. Əsas məqsəd üzvi yükü və fouling potensialını azaltmaqdır.
2. Membran konsentratına EO: Membran suyu ayırır; çirkləndirici və duz baxımından zəngin konsentrat EO-ya göndərilir.
3. Permeatın qabaqcıl EO ilə cilalanması: Çox sərt təkrar istifadə standartı tələb olunduqda membran permeatında qalan üzvi maddələr EO ilə hədəflənir.
4. Tək reaktorlu hibrid “one-pot” sistem: Elektrooksidləşmə və membran ayırma eyni qurğuda eyni vaxtda həyata keçirilir.

Mənbə “combined” və “hybrid” terminlərini xüsusi olaraq fərqləndirir. Ardıcıllıqla ayrı qurğularda həyata keçirilən proseslər birləşdirilmiş sistemdir; iki texnologiyanın eyni inteqrasiya olunmuş reaktorda işləməsi isə hibrid sistemdir. Buna görə hər hibrid sistem birləşdirilmişdir, lakin hər birləşdirilmiş sistem hibrid deyil.

Eyni çirkab suda proses ardıcıllığı nəticəni dəyişir?

Cədvəl 5-də eyni başlanğıc çirkab suyundan və Ti/PbO₂ elektrooksidləşmə ilə transfer-flow hollow-fibre MF membranından istifadə edən tədqiqat iki müxtəlif ardıcıllıqla təqdim edilib. EO-nun əvvəl istifadə edildiyi quruluşda son COD giderimi %89,8, membranın əvvəl istifadə edildiyi quruluşda %86,2-dir. Rəng giderimləri müvafiq olaraq %91,1 və %85,2 kimi verilib.

EO → membran hansı çirkab sular üçün daha məntiqlidir?

İcmala görə, intensiv rəng və yüksək üzvi yük daşıyan çirkab sularda EO-nun ön təmizləmə kimi tətbiqi xüsusilə məntiqlidir. Boya və davamlı üzvi molekulların qismən oksidləşməsi NF və ya RO-nun məruz qaldığı fouling yükünü azalda bilər.

Lakin EO bütün çirkab su həcminə tətbiq olunacağı üçün enerji sərfi arta bilər. Çox uzun elektroliz müddəti və ya lazım olduğundan yüksək cərəyan sıxlığı həm xərci artıra, həm də kiçik molekullu oksidləşmə yan məhsullarının yaranmasına səbəb ola bilər.

Membran → EO nə zaman üstünlük verir?

Yüksək duzluluqda və Minimum Liquid Discharge/Zero Liquid Discharge (MLD/ZLD) hədəflərində membranın əvvəl tətbiqi daha üstün ola bilər. Membran təmiz permeatı ayırarkən çirkləndiriciləri daha kiçik konsentrat həcmində toplayır. Bu konsentrat adətən daha yüksək keçiriciliyə malik olduğundan elektrooksidləşmənin elektrik səmərəliliyi baxımından əlverişli ola bilər.

Digər tərəfdən, konsentratdakı yüksək duz və çirkləndirici konsentrasiyası elektrod davamlılığı, yan məhsul əmələgəlməsi və son qalıqların idarə olunması baxımından yeni problemlər yaradır.

Tək reaktorlu hibrid sistemlər nə vəd edir?

Hibrid EO–membran sistemləri elektrik sahəsini, yerində oksidləşdirici istehsalını və membran ayırmanı eyni reaktorda birləşdirir. İcmalda bildirilən potensial faydalar; membran səthindəki üzvi çirkləndiricilərin yerində parçalanması, daha aşağı fouling, daha yüksək permeat axını, daha uzun membran ömrü və daha kompakt müəssisə dizaynıdır.

Lakin bu sistemlərin texnoloji yetkinliyi ardıcıl EO–membran sistemlərindən daha aşağıdır. Elektrik sahəsi, membran materialı, elektrod yerləşdirilməsi, hidrodinamik şərait və çirkab su tərkibi eyni vaxtda optimallaşdırılmalıdır.

Real hibrid sistemlər hansı nəticələri verib?

Cədvəl 5 çox müxtəlif inteqrasiya olunmuş sistemlər bildirir. Məsələn:

Bu göstəricilər texnologiyanın potensialını göstərir; lakin eyni başlanğıc şəraitində əldə edilmədikləri üçün birbaşa “ən yaxşı texnologiya” sıralaması aparıla bilməz.

Mənbədə niyə %100-dən böyük rəng giderimi var?

Cədvəl 5-dəki bir EO + RO tədqiqatında EO-dan sonra rəng giderimi “>%99”, membrandan sonra isə “>%100” kimi yazılıb. Faiz giderimi tərifi baxımından 100-dən yuxarı real giderim fiziki olaraq mənalı deyil. Buna görə bu göstərici mənbədaxili hesabat və ya çap anomaliyası kimi qəbul edilməli; %100-dən böyük təmizləmə performansının sübutu kimi istifadə olunmamalıdır.

Konsentratın idarə olunması həll edilmədən sistem niyə tamamlanmış sayılmır?

NF, RO və MD yüksək keyfiyyətli permeat istehsal edərkən duzları, boyaları və üzvi maddələri konsentrat axınında toplayır. Buna görə membran “çirkləndiricini yox etmir”; çirkləndiricinin bir hissəsini daha kiçik həcmə daşıyır.

İcmal bu konsentratın EO kimi qabaqcıl oksidləşmə ilə emalı, daha ileri membran konsentrasiyası, nəzarətli axıdılması və ya duz/boya/enerji bərpası kimi yolların araşdırılmalı olduğunu vurğulayır.

Patentlər sənaye istiqaməti haqqında nə göstərir?

Tədqiqat elmi ədəbiyyatla yanaşı beş patent nümunəsini də qiymətləndirir. Bunlardan WO2012089102A1 tekstil çap və boyama çirkab suyunun bərpası üçün nano-katalitik elektroliz, batırılmış ultrafiltrasiya və əks osmosu birlikdə istifadə edən sistemi təsvir edir. WO2023170711A1 isə elektrokimyəvi proseslə membran ayırmanı daha ümumi çirkab su sistemində birləşdirir.

Patentlərin mövcudluğu texnoloji marağın göstəricisidir; patentin olması təkbaşına kommersiya uğurunun, iqtisadi üstünlüyün və ya genişmiqyaslı sənaye qəbulunun sübutu deyil.

Ən böyük texniki darboğazlar nələrdir?

• Enerji sərfi: EO-da yüksək cərəyan sıxlığı və uzun emal müddəti; NF/RO-da yüksək təzyiq ümumi enerji ehtiyacını artıra bilər.
• Membran fouling və scaling: Boya, üzvi maddə, duz və metal kompleksləri membran performansını azaldır.
• Elektrod ömrü: Korroziya, səthin passivləşməsi və material dəyəri böyük miqyas üçün kritikdir.
• Oksidləşmə yan məhsulları: Xlorid ehtiva edən sularda arzuolunmaz halogenli birləşmələr yarana bilər.
• Konsentratın idarə olunması: RO/NF/MD retentatı ayrıca yüksək yüklü tullantı axını yarada bilər.
• Membran ömrü: Uzunmüddətli elektrokimyəvi mühitin membran materialına təsiri hibrid sistemlərdə tam anlaşılmayıb.
• Miqyasın böyüdülməsi: Laboratoriya və pilot performansının tammiqyaslı və dəyişkən sənaye axınlarına ötürülməsi tələb olunur.
• İqtisadiyyat: Elektrod, membran, enerji, təmizləmə, texniki xidmət və konsentrat utilizasiyası birlikdə hesablanmalıdır.

Gələcək tədqiqatlar nəyə fokuslanmalıdır?

İcmal modul elektrokimyəvi hüceyrələrin standart membran modulları ilə birləşdirildiyi miqyaslana bilən sistemləri mühüm gələcək istiqamət kimi görür. EO-nun bütün xam çirkab suya deyil, xüsusilə yüksək keçiricili membran konsentratlarına tətbiqi enerji üstünlüyü verə biləcək strategiya kimi müzakirə olunur.

Uzunmüddətli pilot və sənaye nümayişləri; elektrod və membran ömrünü, təmizləmə ehtiyacını, fouling sürətini, dəyişkən çirkab su tərkibini, real enerji sərfini və istismar xərcini birlikdə ölçməlidir. Müəlliflər həmçinin texno-iqtisadi təhlil və həyat dövrü qiymətləndirmələrinin gələcəkdə daha sistemli aparılmalı olduğunu bildirirlər.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Elektrooksidləşmə tekstil çirkab sularında rəngin və davamlı üzvi maddələrin giderimində yüksək performansa çata bilər.
• EO həll olmuş qeyri-üzvi duzların ayrılması üçün təkbaşına kifayət deyil.
• NF, RO və MD kimi membran prosesləri duz və keçiriciliyi azaldaraq suyun təkrar istifadəsinə mühüm töhfə verə bilər.
• Xam tekstil çirkab suyunda membran fouling və scaling mühüm istismar problemləridir.
• EO-nun membran öncəsi tətbiqi üzvi foulant yükünü azalda bilər.
• Membran konsentratına EO tətbiqi daha kiçik həcmdən və yüksək keçiricilikdən yararlana bilər.
• Tək reaktorlu hibrid sistemlərdə oksidləşmə və membran ayırma arasında fouling nəzarəti baxımından sinerji potensialı var.
• EO–membran sistemləri suyun bərpası və MLD/ZLD hədəflərinə töhfə verə bilən inteqrasiya olunmuş təmizləmə komponentləridir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi və ya sübut etmədiyi nəticələr

• Vahid EO–membran konfiqurasiyasının bütün tekstil çirkab suları üçün ən yaxşı olduğu sübut edilməyib.
• Müxtəlif nəşrlərdəki giderim faizləri eyni eksperimental şəraitin birbaşa müqayisəsi deyil.
• Yüksək rəng giderimi tam mineralizasiya və ya toksikliyin tam aradan qalxması demək deyil.
• EO-nun bütün hallarda membran öncəsi tətbiqinin üstün olduğu göstərilməyib.
• Hibrid “one-pot” sistemlərin tammiqyaslı tekstil müəssisələrində uzunmüddətli davamlılığı hələ kifayət qədər göstərilməyib.
• RO və ya NF istifadəsi konsentratın utilizasiyası problemini aradan qaldırmır.
• Patentlərin mövcudluğu kommersiya və ya iqtisadi uğurun sübutu deyil.
• İcmal vahid ortaq protokolla aparılmış meta-analiz olmadığı üçün universal giderim və ya enerji göstəricisi yaratmır.
• Mənbədə verilən “>%100 rəng giderimi” fiziki performans nəticəsi kimi istifadə edilə bilməz.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqatın metodu

Bu nəşr yeni laboratoriya təcrübəsi aparmayıb. Müəlliflər tekstil çirkab suyunun xüsusiyyətləri, elektrooksidləşmə, membran ayırma və bu iki texnologiyanın birləşdirildiyi sistemlərə dair mövcud elmi tədqiqatları, sənaye nümunələrini və patentləri tənqidi şəkildə sintez ediblər.

Mənbədə sistematik icmallara xas məlumat bazası axtarış protokolu, ilkin qeyd sayı, PRISMA axını, daxil etmə/xaric etmə meyarları və ya tədqiqat keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi təqdim edilmir. Buna görə tədqiqat tənqidi/narrativ icmal kimi qiymətləndirilməlidir; meta-analiz deyil.

İcmalın müqayisə etdiyi əsas texnologiya qrupları

EO–membran konfiqurasiyalarının texniki müqayisəsi

Mənbədə bildirilən mühüm real miqyas/pilot göstəriciləri

İcmal membran proseslərinin tekstil sektorunda EO ilə müqayisədə daha yüksək sənaye yetkinliyinə çatdığını bildirir. Mənbədə bəzi tekstil parklarında UF–RO sistemlərinin 40.000 m³/günədək gücdə çap və boyama çirkab suyundan təkrar istifadə oluna bilən su istehsalı üçün istifadə edildiyi qeyd olunur.

EO tərəfində isə pilot miqyaslı tətbiqlər olsa da, tammiqyaslı geniş istifadə daha məhduddur. EO + NF pilot sistemlərindən biri tekstil boyama çirkab suyunda rəng və bərk maddə giderimi ilə yanaşı duz bərpasını hədəfləmiş və təxminən 40 kWh/m³ enerji sərfi ilə 2,2 $/m³ istismar xərcini bildirmişdir.

Mənbədaxili hesabat anomaliyaları

Tədqiqatın əsas elmi məhdudiyyəti

İcmal çox geniş ədəbiyyatı bir araya gətirsə də, tədqiqatlardakı başlanğıc COD, boya sinfi, duzluluq, elektrod, membran materialı, cərəyan sıxlığı, təzyiq, emal müddəti və sistem miqyası əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Bu heterogenlik səbəbindən cədvəllərdəki faizlərdən vahid orta EO–membran səmərəliliyi və ya universal enerji xərci hesablamaq olmaz.

Müəlliflərin gələcək üçün vurğuladığı əsas tələblər; standart performans göstəriciləri, uzunmüddətli real müəssisə tədqiqatları, elektrod və membran ömrünün birgə qiymətləndirilməsi, enerji optimallaşdırması, oksidləşmə yan məhsullarının monitorinqi, konsentrat bərpası, texno-iqtisadi təhlillər və həyat dövrü qiymətləndirmələridir.

Mənbə və Metod Qeydi

Tam orijinal tədqiqat adı: Textile Wastewater Treatment by Membrane and Electrooxidation Processes: A Critical Review

Müəlliflər, orijinal sıralama ilə: Milena Espinosa; César Afonso; Bárbara Saraiva; Davide Vione; Annabel Fernandes.

Bərabər töhfə/bərabər birinci müəllif: Mənbədə bərabər birinci müəllif və ya bərabər töhfə bəyanatı yoxdur.

Məsul müəlliflər: Bárbara Saraiva və Davide Vione.

Qurumlar: Fiber Materials and Environmental Technologies (FibEnTech-UBI), Department of Chemistry, Universidade da Beira Interior, Covilhã, Portugal; Dipartimento di Chimica, Università di Torino, Torino, Italy.

Mənbə növü: Review — tənqidi/narrativ icmal. Sistematik icmal və ya meta-analiz deyil və yeni eksperimental məlumat yaratmayıb.

Jurnal: Clean Technologies.

Cild / nömrə / məqalə nömrəsi: Cild 8, Nömrə 1, Məqalə 9.

DOI: 10.3390/cleantechnol8010009

Təqdimetmə tarixi: 10 Dekabr 2025.

Reviziya tarixi: 2 Yanvar 2026.

Qəbul tarixi: 7 Yanvar 2026.

Nəşr tarixi: 8 Yanvar 2026.

Akademik redaktor: Nicolas Kalogerakis.

Rəyçilik statusu: Rəyli Clean Technologies jurnalında dərc olunmuş Review məqaləsidir.

Nəşriyyatçı: MDPI, Basel, Switzerland.

Rəsmi nəşr keçidi:MDPI — rəsmi məqalə səhifəsi

DOI keçidi:https://doi.org/10.3390/cleantechnol8010009

Açıq giriş və lisenziya: Tədqiqat Creative Commons Attribution (CC BY) lisenziyası ilə açıq girişdə dərc olunub.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat Fundação para a Ciência e a Tecnologia (FCT) tərəfindən UID/00195/2025 və UID/PRR/195/2025 layihələri; Milena Espinosa üçün PRT/BD/154710/2023 doktorantura təqaüdü və Annabel Fernandes üçün CEECINST/00016/2021/CP2828/CT0006 tədqiqat müqaviləsi çərçivəsində dəstəklənib.

Məlumatların əlçatanlığı: Müəlliflər bunun icmal məqaləsi olması səbəbindən yeni məlumat yaradılmadığını bildirirlər.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bəyan edirlər.

Müəllif töhfələri

Milena Espinosa: Tədqiqat, vizuallaşdırma və ilkin layihənin yazılması.

César Afonso: Tədqiqat.

Bárbara Saraiva: Tədqiqat.

Davide Vione: Nəzərdən keçirmə və redaktə.

Annabel Fernandes: Konseptuallaşdırma, məsləhət və nəzərdən keçirmə/redaktə.

Bütün müəlliflər dərc olunmuş versiyanı oxuyub təsdiqlədiklərini bəyan edirlər.

Mənbədaxili uyğunsuzluqlar və metodoloji qeydlər

Tənlik (4) xlorid oksidləşməsi üçün mənbədə “2Cl⁻ → Cl₂ + e⁻” şəklində çap olunub. Verianla mənbəyə sadiqlik tələbinə görə tənliyi səssizcə dəyişdirməyib və yük/elektron tarazlığı problemini ayrıca qeyd edib.

Cədvəl 3-ün enerji sərfi sütununun vahidi kWh kgCOD⁻¹ kimi verilməsinə baxmayaraq, Ti/TiO₂-RuO₂-IrO₂ sətrində “6.01 $ kgCOD⁻¹” yazılıb. Bu xana enerji deyil, xərc vahidi daşıyır.

Cədvəl 5-də bir EO + RO tədqiqatının membrandan sonrakı rəng giderimi “>100” kimi bildirilir. Bu göstərici fiziki faiz giderimi tərifi ilə uyğun olmadığından Verianla Live müqayisəsinə və ya performans nəticəsinə daxil edilməyib.

Bu tədqiqat sistematik ədəbiyyat axtarış protokolu bildirmir. Axtarış verilənlər bazaları, ümumi tapılmış nəşr sayı, dublikat qeydlərin təmizlənməsi, daxil etmə/xaric etmə axını və tədqiqat keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi təqdim edilmədiyinə görə cədvəllərdəki ədəbiyyat nəticələri kəmiyyət meta-analizi kimi şərh edilməməlidir.

İcmalda laboratoriya, pilot və sənaye tətbiqləri eyni geniş texnoloji çərçivədə müzakirə olunur. Buna görə konkret laboratoriya tədqiqatının giderim və ya enerji göstəricisi tammiqyaslı müəssisə performansı kimi qəbul edilməməlidir.

Elmi məzmun yalnız araşdırılan tədqiqata əsaslanır. Xarici mənbələr yalnız məqalənin biblioqrafik kimliyini, rəsmi nəşr səhifəsini və jurnalın rəyli/açıq girişli statusunu yoxlamaq üçün istifadə olunub; xarici mənbələrdən yeni elmi performans göstəricisi və ya mexanizm əlavə edilməyib.