Bu icmal tekstil tullantı suyunun təmizlənməsində elektrooksidləşmənin (electrooxidation, EO) və membran proseslərinin ayrı-ayrılıqda və birlikdə necə istifadə oluna biləcəyini araşdırır. Nəzərdən keçirilən ədəbiyyat göstərir ki, EO xüsusilə rəng verən və bioloji baxımdan çətin parçalanan üzvi çirkləndiricilərin oksidləşdirilməsində; nanofiltrasiya (NF), əks osmoz (RO) və bəzi digər membran prosesləri isə həll olmuş duzların və qalan çirkləndiricilərin ayrılmasında bir-birini tamamlayan funksiyalara malikdir. İcmalda təqdim edilən tədqiqatlarda inteqrasiya olunmuş EO–membran sistemləri əksər hallarda çox yüksək rəng kənarlaşdırılması, %80–95-in üzərinə çıxa bilən COD azalması və membran çirklənməsinin məhdudlaşdırılması ilə əlaqələndirilir. Bununla birlikdə enerji sərfi, elektrod və membran ömrü, oksidləşmə yan məhsulları, membran çirklənməsi, konsentrat axının idarə olunması və miqyas böyütmə problemləri texnologiyanın sənaye tətbiqolunmasını müəyyən edən əsas məhdudiyyətlər olaraq qalır.

Tədqiqatın əsas mesajı elektrooksidləşmə ilə membran filtrasiyasının eyni çirkləndiricini eyni metodla hədəfləməməsidir. EO üzvi molekulları elektrokimyəvi şəkildə çevirən və ya parçalayan dağıdıcı təmizləmə prosesi olduğu halda, membranlar çirkləndiriciləri seçici şəkildə ayıran separasiya prosesi kimi işləyir. Bu tamamlayıcılıq tekstil tullantı suyunda xüsusilə vacibdir; çünki boya və davamlı üzvi maddələrlə yanaşı yüksək duzluluq da suyun yenidən istifadəsini məhdudlaşdıra bilər.

İcmalın qiymətləndirdiyi konfiqurasiyalar üç əsas qrupda toplanır: EO-nun membranın əvvəlində istifadə edilməsi, membran konsentratının sonradan EO ilə təmizlənməsi və oksidləşmə ilə membran ayırmasının tək sistem daxilində eyni vaxtda həyata keçirildiyi hibrid quruluşlar. Müəlliflərin qiymətləndirməsinə görə, hələ bütün tekstil tullantı suları üçün tək universal optimal konfiqurasiya mövcud deyil. Uyğun sistem tullantı suyunun üzvi yükünə, rənginə, duzluluğuna, keçiriciliyinə, yenidən istifadə hədəfinə və konsentratın idarə olunması ehtiyacına görə seçilməlidir.

Türkiyə baxımından icmalın əhəmiyyəti yüksəkdir; çünki mənbə tədqiqat real tekstil tullantı sularına dair müqayisəli ədəbiyyat cədvəlində Türkiyədən olan tədqiqatları da ehtiva edir və EO, NF, RO ilə inteqrasiya olunmuş membran yanaşmalarını tekstil istehsalının su dövrü baxımından müzakirə edir. Ancaq icmaldakı performans dəyərləri fərqli müəssisələrə və fərqli eksperimental şəraitlərə aiddir. Türkiyədəki hər hansı bir tekstil müəssisəsində eyni nəticələrin əldə ediləcəyi fərz edilə bilməz; müəssisənin real boya kimyası, duzluluq, COD, axın, membran çirklənməsinə meyil, enerji tələbi və konsentratın idarə olunması pilot miqyasda ayrıca doğrulanmalıdır.

Tekstil tullantı suyunu çətinləşdirən nədir?

Tekstil tullantı suyu (textile wastewater, TWW) tək tip tullantı suyu deyil. Lif növü, istifadə edilən boya sinfi, yuma və tamamlama kimyəviləri, duzlar və istehsal mərhələsi dəyişdikcə tullantı suyunun tərkibi də mühüm dərəcədə dəyişir. İcmal sıx rəng, həll olmuş duzlar, asılı bərk maddələr, səthi aktiv maddələr, kompleks əmələ gətiricilər, yağlar, ağır metallar və bioloji baxımdan çətin parçalanan üzvi birləşmələrin eyni axında ola bildiyini vurğulayır.

Mənbədə tekstil tullantı suları üçün BOD/COD nisbətlərinin əksər hallarda təxminən 0,2–0,4 intervalında bildirildiyi verilir. Aşağı nisbətlər tullantı suyundakı üzvi yükün mühüm hissəsinin asan bioloji parçalanabilir olmadığını göstərən bir işarə kimi ele alınır. Tullantı suyunun pH-ı isə proseslərdən asılı olaraq təxminən 2–12 kimi çox geniş bir intervalda dəyişə bilir.

İcmalın Şəkil 1-i tekstil yaş proseslərində su istehlakının nümunəvi paylanmasını göstərir. Aktarılan paylanmada boyama %48,4 ilə ən böyük payı təşkil edir, ağartma %20,6, çap %18,2, nişasta/haşıl sökmə, yuma və digər proseslər isə daha kiçik paylar alır. Bu şəkil müəyyən bir fabrikin birbaşa ölçümü deyil, icmalda uyğunlaşdırılaraq verilmiş orta proses paylanmasıdır.

Niyə tək bir təmizləmə prosesi kifayət etməyə bilər?

Bioloji proseslər bioloji olaraq parçalana bilən üzvi maddələr üçün faydalı olsa da, davamlı sintetik boyalar və bəzi köməkçi kimyəvilər qarşısında məhdud qala bilər. Koagulyasiya və Fentonabənzər kimyəvi proseslər rəngi və üzvi maddəni azalda bilsə də, kimyəvi maddə sərfi, lil əmələ gəlməsi və ikincil tullantı axınları yarada bilər. Membranlar isə çirkləndiriciləri çox təsirli şəkildə ayıra bilər, lakin onları mütləq məhv etmir; çirkləndiricilərin mühüm hissəsi konsentrat axında toplanır.

Elektrooksidləşmənin əsas məhdudiyyəti fərqlidir. EO davamlı üzvi birləşmələrin və boyaların parçalanmasında təsirli ola bilər, lakin həll olmuş qeyri-üzvi duzları birbaşa uzaqlaşdırmır. Tekstil sektorunda yenidən istifadə ediləcək su üçün aşağı keçiricilik və aşağı duzluluq tələb olunduqda bu çatışmazlıq kritik hala gəlir. Buna görə icmal EO ilə membran ayırmasının bir-birini tamamlayan texnologiyalar kimi ele alınmasını müdafiə edir.

Elektrooksidləşmə necə işləyir?

Elektrooksidləşmədə elektrik cərəyanından istifadə edilərək anod səthində və ya məhlul daxilində güclü oksidləşdirici növlər yaradılır. Mənbənin verdiyi əsas reaksiyalardan biri suyun anod səthində hidroksil radikali əmələ gətirməsidir:

\[ H_2O \rightarrow \bullet OH + H^+ + e^- \]

Buradakı •OH, hidroksil radikalıdır. Yüksək oksidləşdirmə gücü səbəbindən çox sayda üzvi molekulla seçici olmayan şəkildə reaksiyaya girə bilər.

Mənbə həmçinin hidroksil radikallarından hidrogen peroksid əmələ gəlməsini belə verir:

\[ 2\,\bullet OH \rightarrow H_2O_2 \]

və ozon əmələ gəlməsini:

\[ 3H_2O \rightarrow O_3 + 6H^+ + 6e^- \]

şəklində göstərir.

EO iki əsas mexanizm üzərindən izah olunur. Birbaşa anodic oksidləşmədə çirkləndirici anod səthində elektron ötürülməsi ilə oksidləşir. Dolayı oksidləşmədə isə elektrod tərəfindən yaradılan reaktiv növlər çirkləndiricini elektrod səthində və ya məhlulun həcmi daxilində oksidləşdirir. İcmalın Şəkil 3-ü bu iki yolu ayrı mexanizmlər kimi göstərir.

Xloridli tekstil tullantı suyunda niyə diqqət lazımdır?

Tekstil tullantı suyunda NaCl kimi elektrolitlər tez-tez mövcud olduğundan, xlorid ionları EO zamanı aktiv xlor növlərinin əmələ gəlməsində iştirak edə bilər. Mənbədə xloridin anod çevrilməsi Tənlik 4 kimi bu formada çap edilmişdir:

\[ 2Cl^- \rightarrow Cl_2 + e^- \]

Mənbə qeydi: Tənlik tədqiqat daxilində məhz bu elektron əmsalı ilə verilmişdir. Tənlik səssizcə dəyişdirilməmişdir.

Sonra xlorun su ilə reaksiyası:

\[ Cl_2 + H_2O \rightarrow HOCl + H^+ + Cl^- \]

və hipoxlor turşusunun ayrışması:

\[ HOCl \rightarrow OCl^- + H^+ \]

kimi göstərilir. HOCl və OCl⁻ kimi aktiv xlor növləri üzvi çirkləndiricilərin oksidləşməsinə töhfə verə bilər. Lakin eyni kimya xlorlu üzvi yan məhsullar, həmçinin xlorat və perxlorat kimi arzuolunmaz məhsulların əmələ gəlməsi riskini də özü ilə gətirir. Bu səbəbdən icmal yüksək kənarlaşdırma faizinin təkbaşına təhlükəsiz təmizlənmiş su mənasına gəlmədiyini xüsusilə vurğulayır.

Mənbədə sulfat, bikarbonat və fosfat mənşəli başqa elektro-yaradılmış oksidləşdiricilər üçün də reaksiyalar verilir:

\[ 2HSO_4^- \rightarrow S_2O_8^{2-} + 2H^+ + 2e^- \]

\[ 2HCO_3^- \rightarrow C_2O_6^{2-} + 2H^+ + 2e^- \]

\[ 2PO_4^{3-} \rightarrow P_2O_8^{4-} + 2e^- \]

İcmalın yanaşmasına görə EO səmərəliliyi yalnız tətbiq olunan cərəyandan deyil, tullantı suyunun elektrolit tərkibindən və anod materialından da mühüm dərəcədə təsirlənir.

Anod materialı niyə kritikdir?

İcmal bor qatqılı almaz (boron-doped diamond, BDD), ölçü baxımından sabit anodlar (dimensionally stable anodes, DSA), qrafit, platin və PbO₂ əsaslı elektrodları müqayisə edir. Şəkil 4 bu elektrodların üstünlüklərini və məhdudiyyətlərini vizual olaraq xülasələşdirir.

• BDD: yüksək kimyəvi və elektrokimyəvi sabitlik, geniş potensial pəncərəsi və yüksək minerallaşdırma qabiliyyəti ilə seçilir; əsas dezavantajı yüksək qiymətdir.
• DSA: keçiricilik, mexaniki davamlılıq və uzun istifadə ömrü baxımından üstünlüklüdür; xloridli sularda dolayı oksidləşməni dəstəkləyə bilər.
• Qrafit: aşağı qiymətli və asan emal edilə bilən seçimdir, lakin davamlılıq və korroziya baxımından məhdudiyyətləri ola bilər.
• Platin: sabit elektrokimyəvi davranış göstərir, lakin qiyməti yüksəkdir.
• PbO₂: yüksək elektrokimyəvi performans təmin edə bilməsinə baxmayaraq toksiklik, mümkün qurğuşun ayrılması və korroziya kimi mühüm ekoloji və əməliyyat problemləri daşıyır.

Bu müqayisə “ən yüksək kənarlaşdırma faizini verən elektrod hər halda ən yaxşı elektroddur” şəklində sadə bir seçim edilməməli olduğunu göstərir. Enerji sərfi, material xərci, davamlılıq və yan məhsul əmələ gəlməsi birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Real tekstil tullantı suyunda EO nə qədər təsirlidir?

İcmalın Cədvəl 3-ü real tekstil tullantı sularından istifadə edən fərqli EO tədqiqatlarını müqayisə edir. Tədqiqatların şəraitləri bir-birindən olduqca fərqli olduğu üçün dəyərlər birbaşa “elektrod sıralaması” kimi oxunmamalıdır.

Məsələn BDD istifadə edilən bir tədqiqatda başlanğıc COD dəyəri 2154 mg/L olan real tullantı suyunda, 60 mA/cm² cərəyan sıxlığı və 3 saat proses sonunda COD kənarlaşdırılması %99-un üzərində bildirilmişdir. Başqa BDD tətbiqlərində rəng və COD üçün %100-ə çatan dəyərlər verilir. Qrafit anodlu Türkiyə mənşəli bir tədqiqatda isə təxminən 0,67 saat sonunda rəng kənarlaşdırılması %100, COD kənarlaşdırılması %75,4 olaraq icmallaşdırılmışdır.

Bu nəticələr EO-nun güclü potensialını göstərir; lakin enerji sərfləri də mühüm dərəcədə dəyişir. İcmalda real tekstil tullantı suyu tədqiqatlarında bir neçə kWh/kgCOD-dan onlarla kWh/kgCOD səviyyəsinə qədər dəyişən dəyərlərin görülə bildiyi qeyd edilir.

Membranlar hansı işi görür?

Membran prosesləri yarıkeçirici baryer üzərindən komponentlərin seçici şəkildə ayrılmasına əsaslanır. İcmal membran metodlarını hərəkətverici qüvvələrinə görə təsnif edir:

• Mikrofiltrasiya (MF): daha böyük asılı bərk maddələr və hissəciklər.
• Ultrafiltrasiya (UF): kolloidlər və daha yüksək molekul ağırlıqlı komponentlər.
• Nanofiltrasiya (NF): çox valentli ionlar, əhəmiyyətli miqdarda boya və həll olmuş üzvi maddə.
• Əks osmoz (RO): tək və çox valentli ionlar daxil olmaqla yüksək duz rəddi və aşağı keçiricilikli permeat.
• Elektrodializ (ED): elektrik sahəsi altında ion daşınması.
• Membran distillasiyası (MD): buxar təzyiqi fərqi və termal hərəkətverici qüvvə.
• İrəli osmoz (FO): konsentrasiya və ya kimyəvi potensial fərqinə əsaslanan ayırma.

Şəkil 5 bu prosesləri təzyiq, elektrik, temperatur və təbii kimyəvi potensial fərqi kimi hərəkətverici qüvvələrinə görə sxematik şəkildə təsnif edir.

Membran texnologiyasının əsas problemi: fouling

Xam tekstil tullantı suyunun asılı bərk maddə, boya, yağ, səthi aktiv maddə və yüksək duz yükü birbaşa membrana verildikdə membran çirklənməsi (fouling) və miqyaslanma (scaling) yarana bilər. Yığılma permeat axınını azalda, seçiciliyi dəyişdirə, təmizləmə ehtiyacını artıra və membranın istifadə ömrünü qısalda bilər.

Bu səbəbdən icmal MF və UF-nin çox vaxt NF və RO-dan əvvəl ön təmizləmə mərhələsi kimi istifadə edilməsini vacib sayır. Məsələn, verilən bir tədqiqatda MF + NF kombinasiyası təxminən %85 COD və %98 rəng kənarlaşdırılmasınə çatarkən, MF + RO konfiqurasiyası COD-da %97,5 və rəngdə %99,3 kənarlaşdırma təmin etmişdir.

RO-nun əsas üstünlüyü yalnız rəng və üzvi maddə deyil, keçiriciliyi və duzluluğu da güclü şəkildə azalda bilməsidir. Bununla yanaşı uzaqlaşdırılan çirkləndiricilər yox olmur; RO retentatında sıxlaşır. Beləliklə yüksək keyfiyyətli permeat istehsalı ayrıca bir konsentrat idarəetmə problemi yarada bilər.

EO ilə membran niyə birlikdə istifadə olunur?

İcmalın əsas töhfəsi bu məqamda ortaya çıxır. Müəlliflər EO–membran inteqrasiyasını dörd funksional yanaşma üzərindən izah edirlər:

1. EO ön təmizləməsi: Membrana çatmadan əvvəl boya və davamlı üzvi maddələrin oksidləşdirilməsi ilə membran çirklənmə meylinin azaldılması.
2. Membran konsentratına EO: Membranla konsentrasiya edilmiş yüksək keçiricilikli və yüksək çirkləndirici yüklü daha kiçik həcmin elektrooksidləşmə ilə təmizlənməsi.
3. Permeatın ileri EO təmizləməsi: Çox sərt yenidən istifadə keyfiyyət hədəfləri üçün qalan üzvi maddələrin son mərhələdə oksidləşdirilməsi.
4. Tək reaktorda hibrid/“one-pot” EO–membran: Oksidləşmə və ayırmanın eyni sistem daxilində eyni vaxtda aparılması.

Şəkil 6 bu dörd konfiqurasiyanı ayrı axın yolları şəklində göstərir. Bunlar ardıcıl izlənməli dörd proses addımı deyil, fərqli müəssisə hədəfləri üçün seçilə bilən inteqrasiya strategiyalarıdır.

Birləşik və hibrid sistem eyni şey deyil

İcmal terminoloji olaraq mühüm bir fərq qoyur. Birləşik proses, fərqli texnologiyaların ayrı ünitələrdə ardıcıl tətbiqidir. Hibrid proses isə iki və ya daha çox təmizləmə mexanizminin tək və inteqrasiya olunmuş sistemdə birlikdə işləməsidir. Buna görə hər hibrid sistem birləşik yanaşma sayıla bilər; lakin hər ardıcıl birləşik sistem əsl mənada hibrid deyil.

Hansı konfiqurasiya hansı tullantı suyuna daha uyğundur?

Mənbə: Espinosa və həmkarları, 2026, Cədvəl 6 məzmununun Verianla üçün Türkcəyə uyğunlaşdırılmış xülasəsi.

MLD və ZLD baxımından niyə vacibdir?

Minimum Liquid Discharge (MLD) və Zero Liquid Discharge (ZLD), maye tullantı çıxışını çox aşağı səviyyəyə endirməyi və ya nəzəri olaraq sıfıra yaxınlaşdırmağı hədəfləyən çoxmərhələli su idarəetmə strategiyalarıdır. İcmal tək bir təmizləmə texnologiyasının təkbaşına real ZLD təmin edə bilməyəcəyini xüsusilə qeyd edir.

EO–membran sistemləri bu cür quruluşlarda alt sistem kimi qiymətləndirilə bilər: membran suyu geri qazanarkən çirkləndiriciləri konsentrasiya edir; EO isə üzvi tərkibin parçalanmasına kömək edə bilər. Lakin duzlarla və son konsentrat axını ilə nə ediləcəyi ayrıca həll olunmalıdır.

Tədqiqat nə deyir?

• EO və membran prosesləri tekstil tullantı suyunda bir-birini tamamlayan iki fərqli təmizləmə funksiyası təmin edir.
• EO xüsusilə boya və davamlı üzvi çirkləndiricilərin oksidləşdirilməsində güclüdür.
• NF və xüsusilə RO, həll olmuş duz və keçiriciliyin azaldılmasında EO-nun qarşılamadığı mühüm bir ehtiyacı qarşılayır.
• EO ön təmizləməsi bəzi sistemlərdə membran çirklənməsini azalda bilər.
• Membran konsentratının EO ilə təmizlənməsi, daha kiçik və daha keçirici bir həcmə elektrooksidləşmə tətbiq edilməsini mümkün edə bilər.
• İnteqrasiya olunmuş tədqiqatlarda çox yüksək rəng kənarlaşdırılması və yüksək COD azalması bildirilmişdir.
• Hibrid tək-reaktor sistemləri ümidvericidir, lakin ardıcıl sistemlərlə müqayisədə texnoloji yetkinlik və miqyas böyütmə baxımından daha çox tədqiqata ehtiyac var.

Tədqiqat nə demir?

• İcmal yeni bir EO–membran reaktoru sınayaraq öz eksperimental performansını göstərmir.
• Tək bir elektrod və ya membranın bütün tekstil tullantı suları üçün ən yaxşı seçim olduğunu sübut etmir.
• Ədəbiyyatdakı fərqli kənarlaşdırma faizləri eyni başlanğıc suyu və eyni eksperimental şəraitdə əldə edilmədiyi üçün birbaşa texnologiya sıralaması aparıla bilməz.
• Yüksək rəng və ya COD kənarlaşdırılması təkbaşına təmizlənmiş suyun bütün yenidən istifadə meyarlarını qarşıladığı mənasına gəlmir.
• EO həll olmuş duz problemini təkbaşına həll etmir.
• Membran prosesləri çirkləndiriciləri məcburi şəkildə məhv etmir; mühüm bir hissəsini konsentrat axında toplayır.
• ZLD tək bir EO və ya membran ünitəsi ilə təmin edilmiş sayıla bilməz.
• İcmal sistematik icmal və ya meta-analiz metodologiyası bildirmədiyi üçün ədəbiyyatın tam tarandığını kəmiyyətcə sübut etmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

İcmalın elmi metodu

Bu tədqiqat eksperimental araşdırma deyil, yayımlanmış tədqiqatların tənqidi icmalıdır. Müəlliflər tekstil tullantı suyunun xarakteristikalarını, elektrooksidləşmə mexanizmlərini, membran texnologiyalarını, birləşik EO–membran tətbiqlərini, patentləri, sənaye nümunələrini, məhdudiyyətləri və gələcək tədqiqat ehtiyaclarını bir araya gətirmişlər.

Mənbədə ümumilikdə 201 istinad vardır. Bununla birlikdə hansı biblioqrafik məlumat bazalarının axtarıldığı, tam axtarış terminləri, tarix aralığı, daxil etmə/çıxarma meyarları və neçə qeydin hansı səbəbdən ələndiyi raporlanmır. Buna görə tədqiqat sistematik icmal və ya meta-analiz deyil, tənqidi/narrativ icmal kimi qiymətləndirilməlidir.

İcmalda istifadə edilən müqayisə quruluşu

Məqalənin texniki sintezi böyük ölçüdə müqayisəli cədvəllər üzərində qurulur:

• Cədvəl 1: Braziliya, Ekvador, Hindistan, İtaliya, Malayziya, Meksika, Nigeriya, Polşa, Portuqaliya və Türkiyədən real tekstil tullantı suyu xarakteristikaları.
• Cədvəl 2: Müxtəlif səlahiyyətli qurumların seçilmiş deşarj limitləri.
• Cədvəl 3: Real tekstil tullantı suyunda EO araşdırmaları, anodlar, cərəyan sıxlıqları, proses müddətləri, kənarlaşdırma və enerji dəyərləri.
• Cədvəl 4: UF, NF, RO, MD, FO və çoxmərhələli membran tətbiqlərinin real tekstil tullantı suyu performansları.
• Cədvəl 5: EO + membran, membran + EO və hibrid EO–membran araşdırmaları.
• Cədvəl 6: Üç əsas inteqrasiya strategiyasının üstünlük, məhdudiyyət və enerji baxımından müqayisəsi.
• Cədvəl 7: Elektro-kimyəvi, membran və hibrid sistemlərə dair seçilmiş patentlər.

Verianla Live: Eyni EO + membran sistemində proses mərhələlərinin təsiri

Aşağıdakı görünən məlumat cədvəli icmalın Cədvəl 5-də verdiyi tək bir tədqiqata aiddir. Ti/PbO₂ anodla 30–50 dəqiqə EO tətbiq edildikdən sonra hollow-fibre mikrofiltrasiya istifadə edilmişdir. EO sonrası dəyərlər mənbədə interval şəklində, yekun EO + membran nəticəsi isə tək dəyər şəklində verilmişdir. Bu qrafik fərqli tədqiqatları bir-birinə qarşı sıralamır.

Verianla Live mənbə qeydi: Vizualizasiya Espinosa və həmkarlarının 2026-cı il tarixli icmalının Cədvəl 5-də Ref. 173 olaraq verdiyi verilənlərdən yaradılmışdır. Bunlar icmal müəlliflərinin öz yeni eksperimental verilənləri deyil. Görünən HTML cədvəli elmi source-of-truth kimi qorunur.

Bu nümunədə EO-dan sonra mikrofiltrasiya əlavə edildikdə xüsusilə TSS və bulanıqlıq kənarlaşdırılmasının güclü şəkildə yüksəldiyi görünür. COD kənarlaşdırılması də inteqrasiya olunmuş proses sonunda %89,8-ə çatmışdır. Ancaq bu tək sistemin nəticəsi digər elektrod və ya membran konfiqurasiyalarından universal olaraq üstün olduğu mənasına gəlmir.

Membran tədqiqatlarından önə çıxan nəticə intervalları

İcmalın Cədvəl 4-ü membran performansının membran tipinə və tullantı suyu xüsusiyyətlərinə güclü şəkildə bağlı olduğunu göstərir. Məsələn bəzi UF tətbiqlərində COD kənarlaşdırılması təxminən %35–50 səviyyəsində qalarkən, keramika UF ilə rəng və bulanıqlıq üçün %99-a yaxın kənarlaşdırmalar bildirilir. RO ehtiva edən konfiqurasiyalar isə keçiriciliyin azaldılmasında daha yüksək performans göstərə bilir.

MF və UF aşağı təzyiq səbəbindən əsasən daha az enerji tələb edən ön təmizləmə metodları kimi ele alınarkən, NF və RO daha yüksək seçicilik müqabilində daha yüksək təzyiq və enerji tələbi tələb edir. MD üçün əsas enerji məsələsi hidravlik təzyiqdən çox istilik səmərəliliyi və istifadə oluna bilən aşağı temperaturlu tullantı istiliyidir.

Enerji sərfi niyə tək rəqəmlə verilə bilməz?

EO enerji sərfi; anod materialına, cərəyan sıxlığına, məhlulun keçiriciliyinə, elektrod aralığına və proses müddətinə bağlıdır. Membran enerji sərfi isə xüsusilə transmembran təzyiq, suyun geri qazanılması, fouling və təmizləmə tələblərindən təsirlənir.

Bu səbəbdən icmaldakı enerji rəqəmləri fərqli tədqiqatlar arasında birbaşa müqayisə edilməməlidir. Məsələn, EO tədqiqatlarında enerji sərfi kWh/kgCOD kimi raporlanarkən, başqa sistemlərdə kWh/m³ istifadə olunur. Bəzi cədvəllərdə isə iqtisadi xərc pul/m³ cinsindən verilir. Fərqli vahidlər və fərqli başlanğıc su keyfiyyəti tək bir performans liqa cədvəli yaratmağı elmi baxımdan uyğun etmir.

Sənaye miqyasına nə qədər yaxındır?

Membran texnologiyaları tekstil sektorunda pilot və sənaye miqyasında hazırda istifadə olunan yetkin texnologiyalar kimi qiymətləndirilir. İcmalda, çap və boyama tullantı suyunun geri qazanılması məqsədilə gündəlik 40.000 m³-ə qədər tutum bildirən UF–RO tətbiqlərinə istinad edilir.

EO üçün də real tekstil tullantı suyu istifadə edən pilot tədqiqatlar mövcuddur və EO + NF sistemləri ilə boya vannasında yenidən istifadəyə yönəlmiş su və duz geri qazanımı araşdırılmışdır. Buna qarşılıq tam inteqrasiya olunmuş “one-pot” EO–membran reaktorlarının sənaye yetkinliyi daha aşağıdır.

Patentlər nə göstərir?

İcmal yalnız akademik nəşrləri deyil, patentləri də ele alır. Cədvəl 7-də müstəqil elektro-kimyəvi və membran texnologiyaları ilə yanaşı elektro-kimyəvi proses və membran ayırmasını birləşdirən patentlər sadalanır. Bunlardan WO2012089102A1, çap və boyama tullantı suyunun geri qazanılması məqsədilə nano-katalitik elektrolizi batırılmış ultrafiltrasiya və əks osmozla birləşdirən quruluş kimi verilir.

Patent mövcudluğu təkbaşına iqtisadi və ya texniki üstünlük sübutu deyil; lakin EO və membran inteqrasiyasının yalnız akademik bir anlayış olaraq qalmadığını, sənaye tətbiqinə yönəlmiş mühəndislik inkişaflarına da mövzu olduğunu göstərir.

Əsas məhdudiyyətlər

• Tədqiqatların tullantı suyu tərkibləri və başlanğıc çirkləndirici konsentrasiyaları böyük ölçüdə fərqlidir.
• Cərəyan sıxlığı, anod materialı, proses müddəti və elektrolit şəraiti standart deyil.
• Membran növləri, məsamə ölçüləri, təzyiqlər və axınlar fərqlidir.
• Enerji raporlama vahidləri tədqiqatlar arasında tutarlı deyil.
• Uzunmüddətli elektrod və membran davamlılığı haqqında sənaye miqyaslı verilənlər məhduddur.
• EO zamanı xüsusilə xloridli sularda arzuolunmaz oksidləşmə yan məhsulları əmələ gələ bilər.
• NF, RO və MD konsentratlarının yekun idarə olunması həll edilməli ayrıca ekoloji problemdir.
• Hibrid tək reaktor sistemlərinin miqyas böyütmə və nəzarət mürəkkəbliyi davam edir.
• İcmal sistematik tədqiqat seçimi protokolu raporlamadığı üçün ədəbiyyat əhatə yanlılığı qiymətləndirilə bilmir.

Mənbə daxilində diqqətçəkən uyğunsuzluq

İcmalın Cədvəl 5-də Ref. 174 ilə verilən EO + RO tədqiqatının membran sonrası rəng kənarlaşdırılması “>100” olaraq çap edilmişdir. Faiz kənarlaşdırılması baxımından problemli görünən bu dəyər Verianla tərəfindən %100-ə və ya başqa bir dəyərə səssizcə düzəldilməmiş və yuxarıdakı Live vizualizasiyasına daxil edilməmişdir.

Gələcəkdə hansı tədqiqatlar lazımdır?

Müəlliflər gələcəkdə daha ucuz və davamlı elektrodların, fouling müqaviməti yüksək membranların, daha yaxşı proses modelləşdirmə və real vaxt nəzarət metodlarının inkişaf etdirilməsini prioritet hesab edirlər. EO-nun xüsusilə yüksək keçiricilikli membran konsentratlarına tətbiq edilməsi, eyni təmizləmə təsirinin daha kiçik su həcmlərində axtarılması səbəbindən mühüm tədqiqat istiqaməti kimi qiymətləndirilir.

Uzunmüddətli real müəssisə pilotları; elektrod ömrü, membran ömrü, təmizləmə tezliyi, enerji sərfi və dəyişkən tekstil tullantı suyu tərkibi baxımından laboratoriya məlumatının sənaye reallığına köçürülməsində kritik sayılır. Bundan əlavə, texniki-iqtisadi analiz və yaşam dövrü qiymətləndirməsinin yalnız çirkləndirici kənarlaşdırma faizi qədər vacib olduğu vurğulanır.

Mənbə və Metod Qeydi

Tam orijinal tədqiqat adı: Textile Wastewater Treatment by Membrane and Electrooxidation Processes: A Critical Review

Müəlliflər və sırası: Milena Espinosa; César Afonso; Bárbara Saraiva; Davide Vione; Annabel Fernandes.

Eş birinci/eş töhfə: Mənbədə eş birinci müəlliflik bəyanı yoxdur.

Məsul müəlliflər: Bárbara Saraiva və Davide Vione.

Qurumlar: Fiber Materials and Environmental Technologies (FibEnTech-UBI), Department of Chemistry, Universidade da Beira Interior, Covilhã, Portugal; Dipartimento di Chimica, Università di Torino, Torino, Italy.

DOI: 10.3390/cleantechnol8010009

Jurnal: Clean Technologies.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / nömrə / məqalə nömrəsi: 8(1), 9.

Mənbə növü: Tənqidi icmal məqaləsi. Yeni eksperimental tədqiqat və ya meta-analiz deyil.

Rəyçilik statusu: Rəyli nəşrdir.

Akademik redaktor: Nicolas Kalogerakis.

Tarix: 10 dekabr 2025-ci ildə qəbul edilmiş, 2 yanvar 2026-cı ildə revizə edilmiş, 7 yanvar 2026-cı ildə qəbul olunmuş və 8 yanvar 2026-cı ildə yayımlanmışdır.

Rəsmi DOI bağlantısı:https://doi.org/10.3390/cleantechnol8010009

Rəsmi nəşr bağlantısı:MDPI — Clean Technologies məqalə səhifəsi

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Maliyyələşmə: Mənbə Fundação para a Ciência e a Tecnologia (FCT) kapsamında UID/00195/2025 və UID/PRR/195/2025 layihələrini; Milena Espinosa üçün PRT/BD/154710/2023 doktorantura təqaüdünü və Annabel Fernandesə verilən CEECINST/00016/2021/CP2828/CT0006 tədqiqat müqaviləsini bildirir.

Məlumat əlçatanlığı: Müəlliflər bunun bir icmal məqaləsi olduğunu və yeni məlumat yaradılmadığını bildirirlər.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması olmadığını bəyan etmişdir.

Müəllif töhfələri: M.E.: Investigation, Visualization, Writing—Original Draft; C.A.: Investigation; B.S.: Investigation; D.V.: Writing—Review & Editing; A.F.: Conceptualization, Supervision, Writing—Review & Editing. Bütün müəlliflərin yayımlanan versiyanı oxuyub təsdiqlədiyi qeyd olunur.

Əsas metod sərhədi: Tədqiqat geniş ədəbiyyat sintezi təqdim etsə də, istifadə edilən biblioqrafik məlumat bazaları, axtarış sətirləri, tədqiqat seçimi meyarları və sistematik seçim axını raporlanmamışdır. Buna görə sübutların geniş kritik sintezi kimi qiymətləndirilməli; sistematik icmal və ya meta-analiz dəqiqliyi aid edilməməlidir.

Mənbədaxili texniki qeyd: Denklem 4 mənbədə \(2Cl^- \rightarrow Cl_2 + e^-\) formasında çap edilmişdir və Verianla tərəfindən səssizcə dəyişdirilməmişdir. Bundan əlavə, Cədvəl 5-də Ref. 174 üçün membran sonrası rəng kənarlaşdırılması “>100” kimi raporlanmışdır; bu dəyər mənbədaxili uyğunsuzluq kimi qorunmuşdur.

Elmi məzmun sərhədi: Bu Verianla məqaləsindəki texniki nəticələr, sayısal nümunələr, mexanizmlər və məhdudiyyətlər yalnız nəzərdən keçirilən icmal tədqiqatına əsaslanır. Biblioqrafik xarici doğrulama nəşr kimliyini və rəyçilik məlumatını doğrulamaq məqsədilə istifadə edilmiş; əsas elmi məzmuna kənardan yeni eksperiment və ya nəticə əlavə edilməmişdir.