Ülkelerin inkişaf etmişlik səviyyəsini değerlendiren çok sayıda endeks bulunmaqdadır. İnsani inkişaf, rekabetçilik, ekoloji performans, sosial ilerleme, yönetişim, mutluluk, yenilikçilik, açlık, gender bərabərliyi ve davamlılıq gibi alanların her biri fərqli göstəricilerle ölçülməkdədir. Buna rağmen bir ölkənin hangi alana önce, hangi alana daha sonra investisiya yapması gerektiğini göstərən ortak ve sıralı bir inkişaf yolu bulunmamaqdadır.

Dr. Neeraj Yadav tərəfindən hazırlanmış tədqiqat, inkişaf nəzəriyyələri ilə uluslararası ölkə endekslerinden seçilen 14 faktörü tek bir hiyerarşik model üçünde birleştirmeyi amaçlamaqdadır. Araştırmada Şərhedici Struktur Modelləşdirmə, Ümumi Şərhedici Struktur Modelləşdirmə ve MICMAC sınıflandırması kullanılmışdır. Beş uzmandan oluşan bir grup, her faktör çiftini değerlendirerek bir faktörün diğerini yönlendirip yönlendirmediğine qərar vermişdir.

Ortaya çıkan modelde inkişaf süreci yedi düzeyde gösterilməkdədir. En alt düzeyde, dövlət və ictimai xidmətlərnin dini və etnik inanclardan bağımsız olması yer almaqdadır. Bir üst düzeyde nəzarətli əhali artımı, təhsil üçün daha çox zaman ayrılması ve basit, hızlı ve tarafsız bir hüquq sistemi bulunmaqdadır. Bunları tədqiqat və innovasiya, çatışmaların önlenmesi, yolsuzluğun kontrolü ve başkalarının ihtiyaçlarını dikkate alan hizmet anlayışı izleməkdədir.

Modelin daha üst katmanlarında adambaşına gəlir, altyapı ve iş fırsatları, doğal mənbəların sürdürülebilir idarəetməi, yeterli hava, su və qida, gender bərabərliyi ve son aşamada uzun və sağlam həyat bulunmaqdadır.

MICMAC analizinde nəzarətli əhali artımı ilə devletin dini və etnik inanclardan bağımsızlığı yüksək hərəkətməlumatci gücne ve aşağı bağımlılığa sahip “sürücü” faktörler kimi sınıflandırılmışdır. Uzun ve sağlamlıqlı yaşam, gender bərabərliyi ilə altyapı ve biznes inkişafı imkanları ise büyük ölçüde digər koşullara bağımlı nəticəlar kimi gösterilmişdir.

Çalışmanın mühüm katkısı, inkişafyı bağımsız hedeflerin toplamı yerine birbirine bağlı bir sistem kimi ələ almasıdır. Ancak model ölkə məlumatlariyle test edilmiş bir səbəbiyyət modeli deyil. Faktörler arasındaki oklar beş uzmanın değerlendirmelerine ve tranzitivlik fərziyyəsina dayanmaqdadır. Bu nedenle model, kanıtlanmış evrensel bir “inkişaf reçetesi” deyil; ampirik araşdırmalarda sınanması gereken kavramsal bir önceliklendirme önerisidir.

Çalışmanın çözmeye çalıştığı əsas sorun

Bir ölkənin gelişmiş sailması üçün yalnız yüksək millî gəlir yeterli deyil. Təhsil, sağlamlıq, hukuk, ətraf mühit, altyapı, barış, yönetişim, yenilikçilik, gender bərabərliyi ve yaşam kalitesi gibi bir çox alan birlikdə önem taşır. Fakat bu faktorların eyni anda bilinmesi, hangi sırayla geliştirilmeleri gerektiği sorusunu çözmeməkdədir.

Çalışmanın çıkış noktası tam kimi bu ayrımdır. Bir ölkə bir inkişaf endeksinde aşağı bal aldığında doğrudan aşağı ballı göstəriciyi düzeltmeye çalışabilir. Örneğin altyapı balı düşükse büyük inşaat projelerine, yenilikçilik balı düşükse araşdırma teşviklerine və ya adambaşına gəlir düşükse sanayileşmeye ağırlık verebilir. Araştırmacıya görə bu yanaşma, söz konusu sonucu üreten daha əsas koşullar heyətmadığında mənbə israfına yol açabilir.

Bu nedenle araşdırmanın merkezî sorusu şöyledir:

Kalkınmayı təsirleyen fərqli ekonomik, sosial, kurumsal ve ətraf mühitsel faktörler nasıl birbirine bağlanır ve bir ölkənin öncelikle hangi faktörler üzerinde tədqiqatsı gerekir?

Literatürde belirlenen boşluk

Çalışma, klasik ve neoklasik inkişaf nəzəriyyələrinin ölkələrarasındaki ekonomik farklılıklar, sermaye, üretim ve kurumlara odaklandığını; ancak faktörleri ayrıntılı bir nedensel sıra üçünde birleştirmediğini irəli sürməkdədir.

Modernleşme teorisi üretkenlik, təhsil, refah, teknoloji ve sosial değişim arasında əlaqəler kurmaqdadır. Rostow’un doğrusal büyüme aşamaları sanayileşmenin ilerleyişini tarif etməkdədir. Yapısalcılık, tarımdan sanayi ve hizmet ekonomisine geçişi; asılılıq teorisi, merkez ve ətraf mühit ölkələrarasındaki mənbə aktarımını; Amartya Sen’in yapabilirlik yaklaşımı ise insanların değer verdikleri yaşamı sürdürebilme kapasitesini öne çıkarmaqdadır.

Araştırmacıya görə bu teorilerin her biri inkişafnın belirli bir bölümünü açıklamakta, ancak hukuk, nüfus, təhsil, yolsuzluk, gender bərabərliyi, davamlılıq, gəlir ve sağlamlıq gibi çok fərqli unsurları tek bir sıralı yapıda bir araya getirmeməkdədir.

Bənzər parçalanma inkişaf endekslerinde de görülməkdədir. Çalışmada aşağıdaki endeks ve raporlardan örnekler məlumatlməkdədir:

• İş Yapma Kolaylığı;
• Çevresel Performans Endeksi;
• Küresel Rekabetçilik Raporu;
• Küresel Açlık Endeksi;
• Küresel İnovasyon Endeksi;
• Gender Bərabərsizliyi İndeksi;
• İnsan İnkişafı İndeksi;
• Legatum Refah Endeksi;
• Yaşam Kalitesi Endeksi;
• Sosial İlerleme Endeksi;
• Sürdürülebilir Toplum Endeksi;
• Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları;
• Dünya Yönetişim Göstergeleri;
• Dünya Bağışçılık Endeksi;
• Dünya Mutluluk Raporu.

Bu endeksler fərqli sayıda göstərici kullanmakta, göstəricilere fərqli ağırlıklar vermekte ve zaman üçünde bazı göstəricileri ekleyip çıkarmaqdadır. Çalışmanın eleştirisine görə endeksler ölkələrin hangi durumda olduğunu ölçmekte, ancak göstəricilerin birbirini nasıl ürettiğini ve hangi sıranın izlenmesi gerektiğini açıklamamaqdadır.

Modelde kullanılan 14 inkişaf faktörü

PDF’nin 12. sayfasındaki Tablo 1, literatür ve inkişaf endekslerinden seçilen 14 faktörü, əlaqəli araşdırmaları ve Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarıyla bağlantılarını gösterməkdədir.

Faktör seçiminin kavramsal gerekçeleri

Kontrollü nüfus artışı

Çalışma, Malthusçu yanaşma, kontrollü nüfus teorisi ve demografik geçiş teorisi üzerinden nüfus ilə inkişaf arasındaki əlaqəyi tartışmaqdadır. Əsas sav, nüfusun ölkənin taşıma kapasitesi, doğal mənbəları ve kamu hizmetleriyle uyğun olması gerektiğidir.

Modelde “kontrol” yalnız nüfusun azaltılması anlamında deyil, həddindən artıq hızlı büyümenin önlenmesi şəklində istifadə olunur. Bununla birlikdə tartışmanın mühüm bölümü özellikle yüksək nüfuslu ve aşağı gəlirli ölkələrde nüfus artışının təhsil, sağlamlıq, ətraf mühit, hukuk ve adambaşına gəlir üzerindeki baskısına odaklanmaqdadır.

Çatışmaların bulunmaması

İç savaşlar, dış savaşlar, etnik çatışmalar ve mənbə mücadeleleri altyapıyı yıkabilir, investisiyaları azaltabilir ve kamu mənbəlarını inkişafdan güvenlik harcamalarına yöneltebilir. Bu nedenle çatışmasızlık, ekonomik ve sosial faaliyetlerin devamlılığı üçün bağlantı faktörü kimi seçilmişdir.

Araştırma, yenilik ve bilimsel keşifler

Təhsil süresinin artmasının araşdırma kapasitesini geliştireceği; araşdırma ve yenilikçiliğin ise üretkenlik, insan sermayesi ve yeni ekonomik faaliyetler yaratacağı savunulmaqdadır. Faktör teknoloji üretimini, bilimsel bilgi birikimini ve ölkənin sorunlarına özgün çözümler geliştirebilmesini kapsamaqdadır.

Devletin dini və etnik inanclardan bağımsızlığı

Yazar, kişilerin dinlerini özgürce yaşayabilmesiyle devletin hukuk ve kamu hizmetlerini belirli bir din və ya etnik kimliğe görə yönetmesi arasında ayrım yapmaqdadır. Modelde bu faktör, sosial sürtüşmeyi azaltan, hukuku sadeleştiren ve təhsil ilə kamusal qərarların bilimsel ilkelere dayanmasını kolaylaştıran əsas koşul kimi değerlendirilmişdir.

Bu faktörün modelin en altında bulunması, inkişafdaki təsirsinin ampirik ölkə məlumatlariyle ölçüldüğü anlamına gelmeməkdədir. Konum, beş uzmanın faktörler arası yön değerlendirmesinden ve oluşturulan matristen mənbəlanmaqdadır.

Basit, təsirli ve tarafsız hüquq sistemi

Hukukun açık, hızlı ve herkese eşit uygulanmasının yolsuzluğu sınırlayacağı, investisiya güvenini artıracağı ve çatışmaların şiddete dönüşmeden çözülmesini sağlayacağı irəli sürülür. Bu faktör, nihai matriste en yüksək hərəkətməlumatci gücne sahip unsur kimi gösterilmişdir.

Başkalarının bakış açısını gözetme ve cömertlik

Çalışma kalite idarəetməindeki müşteri odaklılık ilkesini birey, işletme ve devlet səviyyəsine genişletməkdədir. Bir kurumun yalnız kendi çıkarını deyil, hizmet sunduğu kişilerin ihtiyaçlarını da dikkate alması; kaliteyi, güveni, iş birliğini ve uzun müddətli sürdürülebilirliği güçlendiren davranış biçimi kimi ələ alınmışdır.

“Müşteri” sözcüğü burada yalnız ticari alıcıyı deyil, kamu hizmetlerinden yararlanan yurttaşları ve toplumdaki digər bireyleri de içeren geniş bir anlamda istifadə olunur.

Doğal mənbə idarəetməi ve davamlı inkişaf

Ekonomik faaliyetlerin hava, su, toprak, enerji ve biyolojik mənbəları tüketmeden sürdürülmesi gerekməkdədir. Çalışmaya görə adambaşına gəlir ve altyapı geliştikçe ölkələr ətraf mühitsel koruma, sağlamlıq, sosyal güvenlik ve temiz üretim üçün daha çox kapasite oluşturabilir.

Təhsil ve öğrenmeye ayrılan zaman

Təhsil yalnız istihdam kazanmanın aracı kimi deyil; düşünme, bilimsel bilgi üretme, başkalarının görüşlerini anlama ve çatışmaları akılcı şəkildə çözme kapasitesi kimi değerlendirilmişdir. Modelde təhsil altıncı düzeyde, inkişaf sürecini yukarı doğru taşıyan əsas bağlantılardan biridir.

Uzun ve sağlamlıqlı yaşam

Uzun ve sağlamlıqlı yaşam modelin en üst səviyyəsində yer almaqdadır. Bu konum, sağlamlıq sonucunun temiz ətraf mühit, yeterli beslenme, bərabərlik, davamlılıq, gəlir ve kurumsal koşulların birleşiminden doğduğu varsayımını yansıtmaqdadır.

Sosial gender bərabərliyi

Çalışma gender bərabərliyini təhsil, sağlamlıq, beslenme, temiz suya erişim ve sürdürülebilir kamu hizmetleriyle əlaqəlendirməkdədir. Modelde bərabərlik, təbii resursların idarə edilməsi ve əsas yaşam mənbəlarının yeterliliğinden təsirlenen üst düzey bir faktördür.

Yolsuzluk ve ahlak dışı uygulamaların kontrolü

Yolsuzluk; hukuk, investisiya, araşdırma, hizmet kalitesi ve gəlir dağılımı üzerinde təsirli bir bağlantı faktörü kimi ələ alınmışdır. Yazar, yalnız rüşveti deyil, şəxsi çıkar üçün kamu və ya şirkət mənbəlarının kötüzv kullanılmasını da bu başlık altında değerlendirməkdədir.

Kişi başına gəlir

Yüksək adambaşına gəlir insanların əsas ihtiyaçlarını karşılamasını, təhsil ve sağlamlıq hizmetlerinden yararlanmasını ve sürdürülebilir investisiyalar üçün mənbə ayrılmasını kolaylaştırabilir. Bununla birlikdə tədqiqat adambaşına gəliri inkişafnın başlangıç noktası deyil, bir çox alt koşula bağımlı dördüncü düzey faktör kimi yerleştirməkdədir.

Hava, su ve gıdanın yeterliliği

Temiz hava, güvenli su ve yeterli beslenme; doğrudan sağlamlıq ve yaşam beklentisiyle əlaqəlendirilmişdir. Bu faktör eyni zamanda kız uşaqlarının beslenmesi, hijyeni ve sağlamlıq koşulları üzerinden gender bərabərliyine bağlanmaqdadır.

Altyapı ve biznes inkişafı imkanları

Ulaşım, enerji, iletişim ve işletme altyapısının ekonomik fırsatlar üreteceği qəbul edilməkdədir. Buna rağmen model, altyapının doğrudan en əsas inkişaf aracı olduğu düşüncesini reddetməkdədir. Altyapı ve iş olanakları yüksək bağımlılığa sahiptir; hukuk, korrupsiyaya nəzarət, araşdırma, barış ve hizmet anlayışı gibi alt faktörler oluşmadan sürdürülebilir nəticə üretmeyebilir.

Araştırmanın metodi: Şərhedici Struktur Modelləşdirmə

Şərhedici Struktur Modelləşdirmə, çok sayıda karmaşık faktör arasındaki yönlü əlaqəleri hiyerarşik bir yapıya dönüştürmek üçün kullanılan bir metoddir. Çalışmada 14 faktörün her biri digər faktörlerle ikili kimi karşılaştırılmışdır.

Bir əlaqənin matris gösterimi şöyledir:

\[ C_{m,n} = \begin{cases} 1, & \text{m numaralı faktör n numaralı faktörü yönlendiriyorsa} \\ 0, & \text{m numaralı faktör n numaralı faktörü yönlendirmiyorsa} \end{cases} \]

Burada \(C_{m,n}\), m numaralı satırdaki faktörün n numaralı sütundaki faktör üzerindeki yönlü əlaqəsini gösterməkdədir. Değerlerin ölçü birimi yoktur; 1 əlaqənin olduğunu, 0 bulunmadığını göstərən ikili sınıflamadır.

On dört faktör üçün \(14 \times 14\) boyutunda ve ümumi 196 hücreden oluşan bir matris hazırlanmışdır. Köşegen hücreleri faktörün kendisine erişimini göstermek üzere 1 kimi kodlanmışdır.

SSIM sembolleri

Çalışmanın metod bölümünde yapısal öz-təsirleşim matrisi üçün dört sembol açıklanmışdır:

PDF’de nihai uzman değerlendirmeleri doğrudan 0 ve 1 şəklindəki başlanğıc əlçatanlıq matrisiyle sunulmuşdur. Uzmanların tek tek verdiği V, A, X ve O yanıtları və ya uzlaşma süreci raporlanmamışdır.

Uzman grubunun rolü

Çalışma, literatürde önerilen asgari uzman sailarından hareketle beş kişilik bir grup kullanmışdır. Tek sayının anlaşmazlıklarda çoğunluk qərarına imkân vereceği belirtilməkdədir.

Ancak uzmanların isimleri, kurumları, disiplinleri, ölkə deneyimleri, inkişaf siyasətsı uzmanlıkları və ya değerlendirmelerin hangi tarihte ve hangi metodle yapıldığı açıqlanmamışdır. Her faktör çifti üçün kaç uzmanın hangi yönde oy verdiği de göstərilməmişdir.

Bu nedenle modelin nəticəları, tanımlanmış bir evreni təmsil eden istatistiksel nümunəden ziyade açıklanmayan bir uzman grubunun ortak yargısını yansıtmaqdadır.

Başlangıç erişilebilirlik matrisi

PDF’nin 16. sayfasındaki Tablo 2, uzman grubunun doğrudan əlaqə qərarlarını gösterməkdədir. Satırlar yönlendiren, sütunlar yönlendirilen faktörlerdir.

Örneğin başlangıç matrisinde:

• Kontrollü nüfus artışı; çatışmasızlık, hukuk, başkalarının bakış açısını gözetme, davamlılıq, gender bərabərliyi, korrupsiyaya nəzarət ve gəlir gibi faktörlerle əlaqəlendirilmişdir.
• Təhsil; nüfus, çatışmasızlık, araşdırma, davamlılıq, gender bərabərliyi ve gəlirle əlaqəlendirilmişdir.
• Uzun ve sağlamlıqlı yaşam yalnız kendisine yönelen bir nəticə faktörü kimi kodlanmışdır.
• Altyapı ve iş olanakları; sağlamlıq, gəlir ve əsas mənbəların yeterliliğine yönelen bağlantılara sahiptir.

Başlangıç matrisinde köşegen dâhil 76 hücre 1 kimi kodlanmışdır. Bu, bütün olası hücrelerin təxminən %38,8’ine karşılık gelməkdədir.

Geçişlilik varsayımı

ISM metodinde geçişlilik şu kurala dayanır:

\[ C_{A,B}=1 \land C_{B,C}=1 \Rightarrow C_{A,C}=1 \]

Başka bir ifadeyle A faktörü B’yi, B faktörü de C’yi yönlendiriyorsa A’nın C üzerinde dolaylı təsirsi olduğu varsailır.

Bu işlemden sonra oluşturulan Tablo 3’te 135 hücre 1 değerini almaqdadır. Matris yoğunluğu təxminən %68,9’a yükselməkdədir. Bu artış, hiyerarşinin mühüm ölçüde uzmanların doğrudan qərarlarının yanında geçişlilik kuralına da bağlı olduğunu gösterməkdədir.

Nihai erişilebilirlik matrisindeki ölçüler

Her faktör üçün iki əsas ümumi hesaplanmışdır:

\[ D_i=\sum_{j=1}^{14}R_{i,j} \]

\(D_i\), i numaralı faktörün hərəkətməlumatci gücdür. Nihai matrisin ilgili satırındaki 1 değerlerinin toplamıdır.

\[ P_j=\sum_{i=1}^{14}R_{i,j} \]

\(P_j\), j numaralı faktörün bağımlılığıdır. Nihai matrisin ilgili sütunundaki 1 değerlerinin toplamıdır.

En yüksək hərəkətməlumatci güc 14 ilə hüquq sistemine, en aşağı hərəkətməlumatci güc 1 ilə uzun və sağlam həyata aittir. En yüksək asılılıq 13 ilə uzun və sağlam həyatda, en aşağı asılılıq 3 ilə devletin dinî ve etnik təsirlerden bağımsızlığı faktöründe görülməkdədir.

Seviye ayrıştırması

Her faktör üçün üç küme oluşturulmuşdur:

• Erişilebilirlik kümesi: Faktörün doğrudan və ya dolaylı kimi ulaşabildiği faktörler;
• Öncül kümesi: İlgili faktörü yönlendiren faktörler;
• Kesişim kümesi: Erişilebilirlik ve öncül kümelerinde ortak olan faktörler.

Erişilebilirlik kümesi ilə kesişim kümesi eyni olan faktörler ilk düzeye atanmış ve sonraki yinelemeden çıkarılmışdır. İşlem bütün faktörler sınıflandırılana kadar yedi kez tekrarlanmışdır.

ISM modellerinde üst düzey, mutlaka daha mühüm anlamına gelmez. Üstteki faktörler genellikle daha bağımlı nəticəlardır. Alt düzeyler ise bir çox faktörü təsirleyen sürücülerdir.

Ümumi Şərhedici Struktur Modelləşdirmə

Klasik ISM şeması əsasən doğrudan bağlantıları göstərir. TISM ise açıklama baxımından mühüm görülen dolaylı bağlantıları da kesikli oklarla modele ekler.

PDF’nin 21. sayfasındaki Şekil 1’de:

• Düz çizgiler uzmanların başlangıç matrisindeki doğrudan əlaqəleri;
• Pembe kesikli çizgiler seçilen geçişli əlaqəleri;
• Kutu renkleri ise MICMAC sınıflarını gösterməkdədir.

Şeklin en altında dövlət və ictimai xidmətlərnin dini və etnik inanclardan bağımsızlığı yer alır. Bunun üzerinde təhsil, nüfus ve hukuk; daha yukarıda araşdırma, yolsuzluk, çatışmasızlık ve başkalarının bakış açısını gözetme; ardından gəlir ve altyapı; sonra davamlılıq ilə əsas mənbəların yeterliliği; gender bərabərliyi ve en üstte uzun və sağlam həyat bulunmaqdadır.

Modelde açıklanan yedi geçişli əlaqə

MICMAC analizi ne yapıyor?

MICMAC, faktörleri sürüş güçleri ve asılılıq düzeylerine görə dört bölgeye ayırmaqdadır:

MICMAC nəticəları

PDF’nin 22. sayfasındaki Şekil 2’de faktörler şu şəkildə sınıflandırılmışdır:

Özerk faktör bulunmaması, seçilen bütün faktorların modelde en az bir güclü bağlantıya sahip olduğunu gösterməkdədir. Yazar bunu modelin bütünlüğünü destekleyen bir nəticə kimi yorumlamaqdadır.

Bununla birlikdə bu durum bağımsız bir sağlamlık testi deyil. Ağın yoğunluğu ve özerk faktör çıkmaması, faktorların değerlendirilme biçimi ilə geniş kapsamlı geçişlilik uygulamasından da mənbəlanabilir.

Modelin önerdiği inkişaf yolu

Çalışmanın hiyerarşisi, sadeleştirilmiş şəkildə şu sırayı önerməkdədir:

\[ \begin{aligned} &\text{Kamusal tarafsızlık} \\ &\Downarrow \\ &\text{Nüfus yönetimi + eğitim + hukuk} \\ &\Downarrow \\ &\text{Araştırma + barış + yolsuzluk kontrolü + hizmet anlayışı} \\ &\Downarrow \\ &\text{Gelir + altyapı ve iş olanakları} \\ &\Downarrow \\ &\text{Sürdürülebilir kaynak yönetimi + hava, su ve gıda yeterliliği} \\ &\Downarrow \\ &\text{Toplumsal cinsiyet eşitliği} \\ &\Downarrow \\ &\text{Uzun ve sağlıklı yaşam} \end{aligned} \]

Bu gösterim matematiksel kimi tahmin edilmiş bir inkişaf denklemi deyil. TISM şemasının yedi katmanlı mantığını özetleyen kavramsal bir gösterimdir.

Neden yalnız altyapıya və ya ekonomik büyümeye odaklanmak yeterli görülmüyor?

Modelde altyapı ve biznes inkişafı imkanları asılı faktorlar arasındadır. Bu nedenle bir ölkənin doğrudan otoyol, sanayi bölgesi, bina və ya investisiya teşviklerine yönelmesi tek başına yeterli qəbul edilmeməkdədir.

Araştırmacıya görə investisiyaın kalıcı nəticə üretmesi üçün hukuk, yolsuzluğun kontrolü, təhsil, araşdırma kapasitesi, barış ve kaliteli kamu hizmetleri gibi alt koşullar gereklidir. Aksi durumda fiziksel altyapı heyətsa bile məlumatmsiz istifadə edilə bilər, bakım görmeyebilir və ya dar çıkar gruplarına hizmet edebilir.

Bənzər şəkildə yalnız adambaşına gəlir artışına odaklanmak, gəlirin dağılımı, əsas mənbəlara erişim, ətraf mühitsel davamlılıq ve sağlamlıq nəticəları iyileşmediğinde tam inkişaf anlamına gelmez.

Hukuk sisteminin merkezî konumu

Nihai matriste en yüksək hərəkətməlumatci gücne sahip faktör basit, təsirli ve tarafsız hüquq sistemidir. Çalışma bu sonucu şu bağlantılarla açıklamaqdadır:

• Açık ve hızlı hukuk yolsuzluğun maliyetini artırabilir.
• Uyuşmazlıkların şiddet yerine hukukla çözülmesini sağlayabilir.
• Yatırımcılar, araşdırmacılar ve işletmeler üçün öngörülebilirlik oluşturabilir.
• Mülkiyet, sözleşme ve kamu işlemlerinde güveni artırabilir.
• Uzun yargılama sürelerinin ekonomik ve sosial maliyetlerini azaltabilir.

Hukuk sistemi modelde yüksək hərəkətməlumatci gücne sahip olmasına rağmen bağlantı faktörü kimi sınıflandırılmışdır. Bunun nedeni, kendisinin de nüfus ve kamusal tarafsızlık gibi alt faktörlere bağımlı gösterilmesidir.

Təhsil, araşdırma, barış ve yolsuzluk arasındaki döngü

Modelde araşdırma, çatışmasızlık ve korrupsiyaya nəzarət arasında karşılıklı bağlantılar bulunmaqdadır. Daha fazla təhsil araşdırmayı destekler; araşdırma ekonomik ve teknik çözümler üretir; yolsuzluğun azalması araşdırma ve investisiya ortamını güçlendirir; çatışmaların önlenmesi ise mənbəların bilim, təhsil ve üretime ayrılmasını sağlar.

Bu karşılıklı əlaqəler, inkişafnın tek yönlü ve tamamilə doğrusal olmadığını gösterməkdədir. TISM katmanları öncelik sırası sunsa da eyni düzeyde və ya komşu düzeylerde geri besleme döngüleri bulunmaqdadır.

Kişi başına gəlir ilə altyapı arasındaki çift yönlü əlaqə

Yüksək adambaşına gəlir altyapı investisiyalarını finanse edebilir; altyapı ve iş olanakları da üretkenlik ve gəlir artışına katkı sağlayabilir. Bu nedenle iki faktör Şekil 1’de karşılıklı oklarla bağlanmışdır.

Çalışma bu bağlantının kendi kendine başlamadığını savunmaqdadır. Araştırma, barış, korrupsiyaya nəzarət ve hizmet kalitesi gibi daha alt düzey faktörler ekonomik döngünün tədqiqatsı üçün gerekli ortamı oluşturmalıdır.

Sürdürülebilirlik, əsas mənbəlar ve sağlamlıq

Modelde gəlir ilə altyapının ardından doğal mənbəların idarəetməi ve herkes üçün yeterli hava, su və qida gelməkdədir. Bu sıralama, ekonomik kapasitenin ətraf mühitsel ve sosyal investisiyaları finanse edebileceği varsayımına dayanmaqdadır.

Sürdürülebilirlik ve əsas mənbəların yeterliliği hem gender bərabərliyini hem de uzun və sağlam həyatı destekleyen üst bağlantılar kimi gösterilmişdir.

Çalışma, sanayileşmenin ətraf mühityi bozabileceği itirazını qəbul etmekte; ancak araşdırma, nüfus idarəetməi ve yurttaş odaklı yaklaşımın olduğu koşullarda ətraf mühitsel zararın azaltılabileceğini savunmaqdadır.

Politika bakımından önerilen öncelikler

Çalışmanın siyasət mesajı, ölkələrin en görünən və ya popüler inkişaf hedefinden başlamaması gerektiğidir. Önce hiyerarşinin altındaki yüksək hərəkətməlumatci gücne sahip unsurlar güçlendirilmelidir.

Önerilen başlıca öncelikler şunlardır:

1. Kamu idarəetməi ve hizmetlerin belirli dinî və ya etnik gruplar lehine tədqiqatsını önlemek;
2. Nüfus artışını ölkənin mənbə ve hizmet kapasitesiyle uyğun tutmak;
3. Hızlı, erişilebilir ve tarafsız hüquq sistemi kurmak;
4. Təhsil ve bilimsel öğrenmeye daha çox zaman ayırmak;
5. Yolsuzluk ve ahlak dışı uygulamaları azaltmaq;
6. İç ve dış çatışmaları hukuk ve diplomasiyle çözmek;
7. Araştırma, yenilik ve bilimsel keşif kapasitesini inkişaf etdirmək;
8. Kamu ve özel hizmetlerde insanların ihtiyaçlarını gözetmek;
9. Bu temellerden sonra gəlir, altyapı ve davamlılıq hedeflerini büyütmek.

Nüfus siyasətsına əlaqən mühüm okuma xəbərdarlıqsı

Çalışma, yüksək nüfus artışının aşağı gəlirli ölkələrde kamu hizmetlerini ve doğal mənbəları zorlayabileceğini savunmaqdadır. Tartışma bölümünde bazı yüksək nüfuslu ölkələrde sınırlayıcı siyasətların gerekli olabileceği irəli sürülmekte ve savaş, salgın və ya öjenik uygulamalara əlaqən son dərəcə sert ifadeler istifadə olunur.

Ancak araşdırma:

• Belirli bir ölkə üçün optimum nüfus səviyyəsi hesaplamamaqdadır.
• Doğurganlık siyasətlarının insan hakları nəticəlarını analiz etmeməkdədir.
• Zorlayıcı ve gönüllü nüfus siyasətlarını karşılaştırmamaqdadır.
• Aşağı doğurganlıq, yaşlanan nüfus ve iş gücü daralmasının təsirlerini modele dâhil etmeməkdədir.
• Herhangi bir nüfus müdahalesinin inkişaf sonucunu deneysel və ya ekonometrik kimi test etmeməkdədir.

Bu nedenle modeldeki “nəzarətli əhali artımı”, zorlayıcı nüfus azaltma siyasətlarının bilimsel kimi doğrulandığı şəklində yorumlanmamalıdır.

Din ve dövlət idarəçiliyi faktörüne əlaqən okuma xəbərdarlıqsı

Modelde devletin dini və etnik inanclardan bağımsızlığı en əsas faktördür. Bu nəticə, bireylerin inanç özgürlüğünün kaldırılmasını deyil, devlet qərarlarının ortak anayasal ve hukuki çerçeveye dayanmasını ifade etməkdədir.

Bununla birlikdə tədqiqat:

• Devlet-din əlaqəsini ölkələrarasında nicel kimi ölçmeməkdədir.
• Laiklik və ya sekülerleşme səviyyəsiyle inkişaf nəticəları arasında istatistiksel model kurmamaqdadır.
• Dinî kurumların təhsil, sağlamlıq, yardım ve sosial sermaye üzerindeki olası olumlu katkılarını eyni ayrıntıyla modellememəkdədir.
• Fərqli anayasal laiklik modellerini birbirinden ayırmamaqdadır.

Bu nedenle faktörün modeldeki konumu, evrensel ve ampirik kimi doğrulanmış bir yasa deyil, uzman grubunun ve yazarın nəzəri değerlendirmesidir.

Çalışmanın güclü tərəfləri

• Kalkınma faktorlarıni birbirinden bağımsız göstəriciler yerine bağlantılı bir sistem kimi ələ alması;
• Ekonomi, hukuk, təhsil, sağlamlıq, ətraf mühit, gender bərabərliyi ve yönetişim alanlarını eyni modelde birleştirmesi;
• Faktörlerin yalnız listesini deyil, yönlerini ve hiyerarşisini göstermeye tədqiqatsı;
• Yedi düzeyli görsel modelle siyasət önceliklerini tartışılabilir hâle getirmesi;
• Doğrudan ve dolaylı əlaqəleri TISM yaklaşımıyla ayırması;
• MICMAC vasitəsilə sürücü, bağlantı ve asılı faktorlari ayrıca sınıflandırması;
• Ekonomik büyümeyi tek inkişaf ölçütü kimi qəbul etmemesi;
• Altyapı investisiyalarının kurumsal ve sosial temellere bağımlılığını vurgulaması;
• Kendi modelinin uygulanmadığını ve ampirik kimi sınanması gerektiğini məhdudiyyətlər bölümünde qəbul etmesi.

Əsas məhdudiyyətlər

• Model yalnız beş uzmanın yargılarına dayanmaqdadır.
• Uzmanların kimlikleri, uzmanlıkları ve seçim ölçütleri belirtilmemişdir.
• Uzmanlar arası anlaşma və ya güvenilirlik katsayısı raporlanmamışdır.
• İlişkiler ölkə məlumatlariyle və ya zaman serileriyle sınanmamışdır.
• Oklar nedensel təsir büyüklüklerini göstermeməkdədir.
• Faktör seçimi sistematik literatür taramasına dayanmamaqdadır.
• Seçilen 14 faktör kapsamlı və ya eksiksiz deyil.
• Faktörlere ağırlık məlumatlmemişdir.
• Faktörlerin ölçülebilir operasyonel tanımları geliştirilmemişdir.
• Ülkeler arasındaki tarixi, kültürel ve coğrafi farklılıklar modele doğrudan dâhil edilmemişdir.
• Nedensel yönlerin fərqli ölkə gruplarında tersine dönebileceği test edilmemişdir.
• Geçişlilik işlemi ağı büyük ölçüde yoğunlaştırmaqdadır.
• Başlangıç ve nihai matris arasında açıklanmayan tutarsızlıklar bulunmaqdadır.
• Modelin nəticəları duyarlılık analizleriyle sınanmamışdır.
• Fərqli uzman gruplarının eyni hiyerarşiyi üretip üretmeyeceği bilinmeməkdədir.
• Model herhangi bir ölkə tərəfindən uygulanmamış ve siyasət nəticəları izlenmemişdir.
• Finansman, çıkar çatışması ve uzman katılımına əlaqən etik beyan bulunmamaqdadır.
• Çalışma hakem değerlendirmesinden geçmiş nihai bir dergi yayını deyil.

Matris tutarlılığına əlaqən teknik sorun

Çalışmanın metod açıklamasına görə yekun əlçatanlıq matrisi, başlangıç matrisinin bütün geçişli yolları tamamlanarak oluşturulmalıdır. Ancak iki tablo karşılaştırıldığında tam uyum görülmeməkdədir.

Örneğin başlangıç matrisinde 4 numaralı faktörün sütununda, faktörün kendisi dışındaki bütün değerler 0’dır. Başka bir faktörden 4’e ulaşan doğrudan bir yol bulunmadığı üçün geçişlilik yoluyla da 4’e yeni bağlantı oluşmaması beklenir. Buna rağmen nihai matriste 5→4 ve 12→4 hücreleri 1 kimi gösterilmişdir.

Tersine, başlangıç matrisindeki bazı çok aşamalı yolların gerektirdiği bağlantılar nihai tabloda bulunmamaqdadır. Bu durum yalnız sunum hatasıysa düzeltilmiş matris yayımlanmalıdır. Hesaplama hatasıysa hərəkətməlumatci güc, asılılıq, seviyeler ve MICMAC konumları yeniden hesaplanmalıdır.

Çalışma ne söylüyor?

• Kalkınma faktörleri bağımsız şəkildə ələ alınmamalıdır.
• Bir ölkənin aşağı bal aldığı nihai göstəriciye doğrudan investisiya yapması yeterli olmaya bilər.
• Hukuk, təhsil, nüfus idarəetməi ve tarafsız dövlət idarəçiliyi modelde əsas konumdadır.
• Barış, araşdırma, korrupsiyaya nəzarət ve hizmet anlayışı ekonomik kapasiteyi destekleyen bağlantılardır.
• Gelir ve altyapı daha əsas koşullara bağımlıdır.
• Sürdürülebilirlik, əsas mənbəların yeterliliği, gender bərabərliyi ve sağlamlıq inkişafnın üst nəticəlarıdır.
• Kalkınma siyasətları sıralı ve sistemsel şəkildə tasarlanmalıdır.

Çalışma ne söylemiyor?

• Modelin bütün ölkələr üçün geçerli olduğunu ampirik kimi sübut etmir.
• Her faktörün inkişafyı ne kadar artıracağını hesaplamamaqdadır.
• Nüfus kontrolünün inkişafyı kesin kimi artırdığını göstərən ekonometrik nəticə sunmamaqdadır.
• Belirli bir laiklik modelinin bütün ölkələrde eyni sonucu üreteceğini sübut etmir.
• Altyapı investisiyalarının önemsiz olduğunu söylememəkdədir.
• Ekonomik büyümenin gereksiz olduğunu irəli sürmeməkdədir.
• Faktörlerin her ölkəde mutlaka eyni sırayla ortaya çıkacağını göstermeməkdədir.
• TISM modelini ulusal siyasət üzerinde uygulayıp nəticəlarını ölçmemişdir.
• Uzman yargılarını nesnel səbəbiyyət katsaiları kimi doğrulamamaqdadır.
• Zorlayıcı nüfus siyasətlarının etik və ya təsirli olduğunu sübut etmir.

Geçmiş, bugün ve gelecek baxımından önemi

Geçmişte inkişaf tartışmaları əsasən sanayileşme, sermaye birikimi ve adambaşına gəlir üzerinden yürütülmüşdür. Daha sonraki yanaşmalar sağlamlıq, təhsil, özgürlük, ətraf mühit ve sosial eşitliği inkişafnın ayrılmaz parçaları hâline getirmişdir.

Bu tədqiqat, fərqli dövrlerden gələn bu faktörleri tek bir ağda birleştirmeyi ve “hangi faktör önce?” sorusuna yanıt vermeyi amaçlamaqdadır. Bu yönüyle ölkələrin yalnız endeks sıralamalarına odaklanmak yerine göstəricileri üreten kurumsal zincirleri incelemesi gerektiğini hatırlatmaqdadır.

Bugün baxımından model, hükümetlerin görünən altyapı projelerine və ya kısa müddətli büyüme göstəricilerine yönelirken hukuk, təhsil, güven, korrupsiyaya nəzarət ve sosial barış gibi daha az görünən temelleri ihmal edebileceği xəbərdarlıqsını taşımaqdadır.

Gelecekte modelin bilimsel değeri aşağıdaki tədqiqatlarla sınanabilir:

• Uzman grubunun fərqli ölkələr ve disiplinlerle genişletilmesi;
• Uzmanlar arası güvenilirlik ve fikir ayrılıklarının raporlanması;
• Faktörlerin ölçülebilir ölkə göstəricilerine dönüştürülmesi;
• Panel məlumat, yapısal bərabərlik modeli ve nedensel çıkarım metodleriyle yönlerin sınanması;
• Aşağı, orta ve yüksək gəlirli ölkələr üçün ayrı modeller geliştirilmesi;
• Faktörlerin ağırlıklarının AHP, TOPSIS və ya benzeri metodlerle belirlenmesi;
• Başlangıç ve nihai erişilebilirlik matrislerinin açık məlumat ve hesaplama koduyla yayımlanması;
• Alternatif matris qərarlarının nəticəları değiştirip değiştirmediğinin duyarlılık analiziyle incelenmesi;
• Modeli uygulayan ölkələrde reformdan əvvəlki ve sonrası nəticəların karşılaştırılması.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Teknik araşdırma özeti

Matris modeli

\[ \mathbf{R}^{(0)} = [r_{ij}]_{14 \times 14} \]

Burada \(\mathbf{R}^{(0)}\), uzmanların doğrudan değerlendirmelerinden oluşan başlanğıc əlçatanlıq matrisidir.

\[ r_{ij} \in \{0,1\} \]

• \(r_{ij}=1\): i faktörü j faktörünü yönlendirməkdədir.
• \(r_{ij}=0\): i faktörünün j üzerinde yönlü əlaqəsi bulunmamaqdadır.

Geçişlilik işlemi

\[ r_{ij}=1 \land r_{jk}=1 \Rightarrow r_{ik}=1 \]

Bu işlemle dolaylı yollar yekun əlçatanlıq matrisine eklenməkdədir. Çalışmada nihai matris \(\mathbf{R}^{(*)}\) kimi kavramsallaştırılabilir:

\[ \mathbf{R}^{(*)} = \operatorname{TransitiveClosure} \left( \mathbf{R}^{(0)} \right) \]

Ancak PDF’de sunulan nihai matris, başlangıç matrisinin eksiksiz geçişli kapanımıyla tam kimi uyuşmamaqdadır.

Sürüş ve asılılıq ölçüleri

\[ D_i=\sum_{j=1}^{14}r^{(*)}_{ij} \]

\[ P_i=\sum_{j=1}^{14}r^{(*)}_{ji} \]

• \(D_i\): i faktörünün hərəkətməlumatci güc;
• \(P_i\): i faktörünün asılılıq səviyyəsi;
• Her iki değer de 1 ilə 14 arasında değişebilen bağlantı sailarıdır.

Yedi düzeyli bulgu

MICMAC tapıntılarının teknik özeti

Ana metodsel nəticə

Modelin əsas çıktısı, inkişafnın nihai hedeflerine doğrudan müdahale etmek yerine bu hedefleri yönlendiren alt katmanların güçlendirilmesi gerektiği yönündeki nəzəri önermedir.

Ancak modelde yer alan hərəkətməlumatci güc ve asılılıq değerleri gerçek ölkələrde gözlenen təsir büyüklükleri deyil. Bunlar ikili bağlantı matrisindeki hücre toplamlarıdır. Örneğin hüquq sisteminin hərəkətməlumatci gücnün 14 olması, hukuk reformunun inkişafyı 14 birim artıracağı anlamına gelmez; yalnız nihai matriste digər 14 faktörün tamamına ulaşabildiğini göstərir.

Sübut səviyyəsi

Kaynak ve Yöntem Notu

Çalışmanın özgün adı: Managing Countries: The Recipe for Leading a Nation to a Developed State

Yazar: Dr. Neeraj Yadav

Yazar sırası: Tek yazarlı tədqiqatdır.

Eş katkı və ya ortak ilk yazarlık: Söz konusu deyil.

Sorumlu yazar: Resmî SSRN kaydında Neeraj Yadav iletişim yazarı kimi gösterilməkdədir.

PDF’deki kurum: Director and Principal Consultant – Qualicon Consultancy Co., India

Yazar biyografisinde belirtilen təhsil: Indian Institute of Technology Delhi’den doktora dərəcəsi

Çalışma ilı: 2026

SSRN’ye yüklenme tarihi: 26 Haziran 2026

Sayfa sayısı: 34

SSRN kayıt numarası: 6936759

DOI: 10.2139/ssrn.6936759

Dergi və ya konferans: Hakemli dergi və ya konferans kabulü göstərilməmişdir.

Yayın platformu: SSRN

Yayınevi: Hakemli akademik yayınevi bilgisi bulunmamaqdadır. SSRN, tədqiqat metninin paylaşıldığı araşdırma platformudur.

Hakemlik durumu: Hakem değerlendirmesinden geçmiş nihai dergi yayını doğrulanmamışdır. Çalışma ön tədqiqat kimi qiymətləndirilməlidir.

Resmî bağlantı:SSRN tədqiqat kaydı

Çalışma türü: Kavramsal inkişaf modeli, uzman değerlendirmesi, ISM, TISM ve MICMAC analizi

Uzman grubu: Beş kişiden oluşmaqdadır. Kimlikleri, disiplinleri ve seçim metodi PDF’de açıqlanmamışdır.

Özgün ölkə məlumatsi: Kullanılmamışdır.

İstatistiksel analiz: Ülke səviyyəsində regresyon, səbəbiyyət testi və ya yapısal bərabərlik modeli uygulanmamışdır.

Finansman: PDF’de finansman beyanı bulunmamaqdadır.

Çıkar çatışması: PDF’de çıkar çatışması beyanı bulunmamaqdadır.

Etik heyət ve onam: Beş uzmanın değerlendirmeleri kullanılmış olmasına rağmen PDF’de etik heyət, muafiyet və ya bilgilendirilmiş onam beyanı yer almamaqdadır.

Əsas metodsel sınırlama: Faktörler arasındaki yönler uzman yargısına dayanmakta, ölkə məlumatlariyle sınanmamakta ve təsir büyüklüğü içermeməkdədir. Başlangıç ve nihai matris arasında ayrıca açıklanmayan geçişlilik tutarsızlıkları bulunmaqdadır.

Bilimsel okuma xəbərdarlıqsı: Çalışma, inkişaf faktorlarıni sıralı bir sistem üçünde tartışmak üçün yararlı bir kavramsal çerçeve sunmaqdadır. Ancak model, nüfus siyasətsı, laik dövlət idarəçiliyi, hukuk və ya digər faktorların gerçek ölkələrde inkişafyı hangi büyüklükte ve hangi yönde təsirlediğini ampirik kimi sübut etmir. Politika önerileri uygulanmadan önce ölkəye özgü demografik, hukuki, sosial, etik ve ekonomik analizlerle sınanmalıdır.