Bu tədqiqat magistratura və doktorantura tələbələrində elmi tədqiqat etikasını ölçməyə yönəlmiş şkala hazırlama araşdırmasıdır. Tədqiqat növü baxımından resenziyalı jurnal məqaləsi kimi deyil, resenziyadan keçməmiş preprint kimi təqdim olunub. Sahə baxımından təhsil elmləri, psixoloji məsləhət, ölçmə-qiymətləndirmə, psixometriya və tədqiqat etikasının kəsişməsində yer alır.

Tədqiqatın əsas məqsədi magistratura və doktorantura tələbələrinin elmi tədqiqat etikasına bağlılığını ölçə biləcək etibarlı və güvənilən alət hazırlamaqdır. Buna görə tədqiqat birbaşa təhsil siyasəti təklifi verməkdən daha çox, tədqiqat etikasını ölçmək üçün istifadə oluna biləcək psixometrik şkala strukturu təklif edir.

Tədqiqat həssas klinik, hüquqi və ya maliyyə məsləhəti sahəsinə daxil olmur. Lakin akademik etika, tələbələrin qiymətləndirilməsi və institusional qərar prosesləri ilə əlaqəli olduğuna görə nəticələr təkbaşına cəzalandırıcı və ya qəti müəyyənedici alət kimi istifadə edilməməlidir.

Bu araşdırma İordaniyadakı universitetlərdə təhsil alan magistratura və doktorantura tələbələri üçün “elmi tədqiqat etikası” şkalası hazırlamağı hədəfləyir. Tədqiqatda əvvəlcə ədəbiyyat nəzərdən keçirilib, daha sonra ekspert rəyləri alınaraq şkala maddələri tənzimlənib. İlk mərhələdə 35 maddə ilə başlayan şkala qiymətləndirmə və təhlil proseslərindən sonra 25 maddəlik dördölçülü struktura çevrilib.

Şkala tədqiqat mövzusuna dair ümumi etika, tədqiqat iştirakçıları və məlumat məxfiliyi, nəticələrin təqdimatı və şərhi, elmi dürüstlük və bütövlük olmaqla dörd əsas ölçüdən ibarətdir. Araşdırmada kəşfiyyatçı faktor analizi, təsdiqləyici faktor analizi və Cronbach alfa etibarlılıq əmsalından istifadə olunub. Nəticələr şkalanın yüksək daxili ardıcıllıq göstəricilərinə malik olduğunu və təklif edilən dördölçülü strukturun ümumilikdə dəstəkləndiyini göstərir.

Problem Nədir?

Elmi tədqiqat yalnız məlumat istehsal edən fəaliyyət deyil. Eyni zamanda dürüstlük, məxfilik, iştirakçı hüquqlarına hörmət, məlumatlardan düzgün istifadə, qərəzsiz şərh və mənbələrə sədaqət kimi etik prinsipləri də əhatə edir. Xüsusilə magistratura və doktorantura tələbələri dissertasiya və akademik tədqiqat proseslərində məlumat toplama, mənbələrdən istifadə, nəticələri şərh etmə və elmi yazı kimi bir çox kritik mərhələdən keçirlər.

Tədqiqatın çıxış nöqtəsi budur: Magistratura və doktorantura tələbələrinin tədqiqat etikasına nə dərəcədə bağlı olduğunu ölçmək üçün yerli kontekstə uyğun, etibarlı və güvənilən şkalaya ehtiyac var. Müəlliflər İordaniya universitetləri kontekstində bu ehtiyacı ödəyəcək geniş ölçmə alətinin olmadığını bildirirlər.

Bu problem yalnız fərdi tələbə davranışı ilə bağlı deyil. Tədqiqat etikasının zəif olduğu mühitdə dissertasiyaların, akademik nəşrlərin və təhsil araşdırmalarının keyfiyyəti də zərər görə bilər. Buna görə etik məlumatlılığı ölçmək həm tələbə inkişafı, həm də universitetlərin tədqiqat keyfiyyəti baxımından vacibdir.

Metod Nə Təklif Edir?

Tədqiqat təsviri araşdırma yanaşmasına əsaslanır. Təsviri yanaşma hadisəni mövcud vəziyyətində anlamağa və ölçməyə çalışan araşdırma dizaynıdır. Bu tədqiqatda ölçülmək istənən hadisə magistratura və doktorantura tələbələrinin elmi tədqiqat etikasına bağlılığıdır.

Araşdırmanın nümunəsi İordaniyadakı bəzi dövlət universitetlərinin təhsil fakültələrində oxuyan 309 magistratura və doktorantura tələbəsindən ibarətdir. Tələbələr psixologiya, təhsil idarəçiliyi və tədris metodları kimi şöbələrdən seçilib. Şkala beşpilləli Likert tipli cavab strukturu ilə hazırlanıb. Likert tipli şkala iştirakçıların ifadə ilə nə dərəcədə razılaşdığını və ya həmin davranışı nə sıxlıqla göstərdiyini dərəcələndirən ölçmə üsuludur.

Şkalanın hazırlanma prosesi bir neçə mərhələdə aparılıb. Əvvəlcə tədqiqat etikası ilə bağlı ədəbiyyat və əvvəlki şkalalar nəzərdən keçirilib. Daha sonra 35 maddəlik ilkin maddə hovuzu yaradılıb. Ekspert rəylərindən sonra bəzi maddələr çıxarılıb və ya düzəldilib. İlkin tətbiq və faktor analizlərindən sonra şkala 25 maddəyə endirilib.

Tədqiqatda iki mühüm psixometrik metoddan istifadə olunub. Kəşfiyyatçı faktor analizi maddələrin hansı ölçülər altında qruplaşdığını müəyyən etmək üçün istifadə edilib. Təsdiqləyici faktor analizi isə təklif olunan dördölçülü strukturun məlumatlarla nə dərəcədə uyğun olduğunu yoxlamaq üçün tətbiq olunub.

Formullar Nəyi İzah Edir?

Tədqiqatda ətraflı riyazi formullar açıq şəkildə verilmir. Lakin araşdırmanın psixometrik məntiqi korrelyasiya əmsalları, faktor yükləri, uyğunluq indeksləri və Cronbach alfa etibarlılıq əmsalı kimi statistik göstəricilərə əsaslanır.

Beşpilləli Likert tipli ballandırma strukturu sadə şəkildə belə göstərilə bilər:

Burada 1 “heç vaxt”, 5 isə “həmişə” mənasını verən ən yüksək etik davranış tezliyini təmsil edir. Tələbənin şkaladan aldığı ümumi bal maddələrə verdiyi cavabların cəmi və ya orta göstəricisi üzərindən şərh oluna bilər.

Tədqiqatda istifadə olunan Cronbach alfa əmsalı maddələrin eyni strukturu nə dərəcədə ardıcıl ölçdüyünü göstərən daxili ardıcıllıq ölçüsüdür. Ümumi göstərimi belədir:

Bu formulda \(k\) şkaladakı maddələrin sayını; \(\sigma_i^2\) hər bir maddənin dispersiyasını; \(\sigma_T^2\) isə ümumi balın dispersiyasını ifadə edir. Alfa dəyəri yüksəldikcə maddələrin eyni ümumi strukturu daha ardıcıl ölçdüyü qəbul edilir. Lakin çox yüksək alfa dəyərləri bəzi maddələrin bir-birinə həddən artıq bənzər ola biləcəyini də düşündürə bilər.

Tədqiqatda faktor yükləri də mühüm göstəricidir. Faktor yükü maddənin aid olduğu gizli ölçü ilə nə dərəcədə əlaqəli olduğunu göstərir. Sadə şəkildə belə düşünmək olar:

Məsələn, maddə “məlumat məxfiliyi” ölçüsünə yüksək yüklənirsə, həmin maddənin məxfilik etikasını ölçməkdə güclü göstərici olduğu qəbul edilir.

Qrafik, Cədvəl və Sxemin Əsas Mesajı

Tədqiqatdakı cədvəllərin əsas mesajı hazırlanmış şkalanın dörd əsas ölçüdə toplandığını və bu ölçülərin bir-biri ilə mənalı əlaqələr daşıdığını göstərməkdir. Şkalanın son forması 25 maddədən ibarətdir. Bu maddələr aşağıdakı dörd başlıq altında toplanıb: tədqiqat mövzusuna dair ümumi etika, iştirakçılar və məlumat məxfiliyi, nəticələrin təqdimatı və elmi etibarlılıq, elmi dürüstlük və bütövlük.

Maddə-ölçü korrelyasiyaları ümumilikdə qəbuledilən səviyyədə tapılıb. Bu, maddələrin aid olduqları ölçülərlə əlaqəli olduğunu göstərir. Ölçülərin ümumi şkala balı ilə əlaqələri də yüksəkdir. Bu tapıntı dörd ölçünün ayrı-ayrılıqda mənalı olmaqla yanaşı, eyni ümumi anlayışa, yəni elmi tədqiqat etikasına işarə etdiyini düşündürür.

Faktor analizi nəticələri dörd faktorlu strukturun ümumi dispersiyanın təxminən 68 faizini izah etdiyini göstərir. Psixometrik tədqiqatlarda bu nisbət şkalanın ölçmək istədiyi strukturun mühüm hissəsini izah edə bildiyi kimi şərh oluna bilər.

Təsdiqləyici faktor analizində RMSEA dəyərinin 0.080 səviyyəsində olması model uyğunluğunun qəbuledilən həddə olduğunu göstərir. Buna qarşılıq CFI, TLI və GFI kimi bəzi uyğunluq göstəriciləri çox güclü deyil və daha ehtiyatla şərh edilməli səviyyədədir. Buna görə tədqiqat şkalanın ümidverici struktur təqdim etdiyini göstərsə də, onun müxtəlif nümunələrdə yenidən sınaqdan keçirilməsi vacibdir.

Təcrübələr Necə Aparılıb?

Bu tədqiqat laboratoriya təcrübəsi deyil, şkala hazırlama və psixometrik təsdiqləmə araşdırmasıdır. Araşdırma prosesi iştirakçılara şkala maddələrinin tətbiq edilməsi və bu cavabların statistik təhlil olunması ilə aparılıb.

İlk mərhələdə tədqiqatçılar elmi tədqiqat etikası ilə bağlı nəzəri mənbələri və əvvəlki şkala araşdırmalarını nəzərdən keçiriblər. Bu araşdırma nəticəsində şkalanın ilkin maddə hovuzu yaradılıb. Daha sonra 12 ekspertdən rəy alınıb, maddələrin aydın olub-olmaması və müvafiq ölçüyə uyğunluğu qiymətləndirilib.

İlkin tətbiq 50 magistratura və doktorantura tələbəsi ilə aparılıb. Bu mərhələ şkalanın ilkin etibarlılıq və keçərlilik göstəricilərini görmək üçün istifadə olunub. Daha sonra 309 nəfərlik əsas nümunə üzərində kəşfiyyatçı və təsdiqləyici faktor analizləri aparılıb.

Kəşfiyyatçı faktor analizində bəzi maddələrin kifayət qədər faktor yükü daşımadığı və ya istənilən struktura uyğun davranmadığı görülüb və şkala 25 maddəyə endirilib. Təsdiqləyici faktor analizində isə bu 25 maddənin dördölçülü strukturu nə dərəcədə dəstəklədiyi yoxlanılıb.

Nəticələr Nəyi Göstərir?

Nəticələr hazırlanmış elmi tədqiqat etikası şkalasının yüksək daxili ardıcıllıq göstəricilərinə malik olduğunu göstərir. Şkalanın ümumi Cronbach alfa dəyəri əsas tətbiqdə 0.963 kimi bildirilib. Bu dəyər şkala maddələri arasında güclü ardıcıllıq olduğunu göstərir.

Şkalanın alt ölçülərində də yüksək etibarlılıq göstəriciləri əldə olunub. Tədqiqat mövzusuna dair ümumi etika, iştirakçılar və məlumat məxfiliyi, nəticələrin təqdimatı və elmi etibarlılıq, elmi dürüstlük və bütövlük ölçülərinin hər biri yüksək daxili ardıcıllıq göstərib.

Kəşfiyyatçı faktor analizi dörd faktorlu strukturu dəstəkləyib. Təsdiqləyici faktor analizi də bu strukturun ümumilikdə məlumatlarla uyğun olduğunu göstərib. Bununla yanaşı, bəzi model uyğunluğu dəyərləri güclü hesab ediləcək səviyyədə deyil, daha çox qəbuledilən və ya həddə yaxın səviyyədədir. Buna görə şkalanın müxtəlif universitetlərdə, müxtəlif ölkələrdə və müxtəlif fənlərdə yenidən yoxlanılması lazımdır.

Tədqiqat həmçinin şkalanın magistratura və doktorantura tələbələri arasında ölçmə invariantlığı göstərdiyini irəli sürür. Ölçmə invariantlığı şkalanın müxtəlif qruplarda oxşar mənanı ölçüb-ölçmədiyini araşdıran mühüm psixometrik testdir. Bu tapıntı düzgün şəkildə dəstəklənərsə, magistratura və doktorantura tələbələrinin ballarını müqayisə etmək daha mənalı ola bilər.

Bu Niyə Vacibdir?

Elmi tədqiqat etikası akademik istehsalın etibarlılığı üçün əsas şərtdir. Dissertasiya və ya araşdırmanın yalnız metodoloji baxımdan güclü olması kifayət deyil; o, eyni zamanda dürüst, şəffaf, iştirakçı hüquqlarına həssas və mənbələrdən istifadədə ədalətli olmalıdır.

Magistratura və doktorantura tələbələri gələcəyin akademikləri, tədqiqatçıları və mütəxəssisləridir. Bu mərhələdə etik məlumatlılığın ölçülməsi yalnız tələbə performansını qiymətləndirmək üçün deyil, çatışmayan sahələri görmək və təhsil proqramlarını yaxşılaşdırmaq üçün də istifadə oluna bilər.

Bu tədqiqat araşdırma etikasını abstrakt anlayış olmaqdan çıxarıb ölçülə bilən ölçülərə ayırmağa çalışır. Belə şkala universitetlərin etik təhsil proqramlarını planlaşdırmasına, məsləhətçilərin tələbələrə daha məqsədli rəhbərlik etməsinə və tədqiqat keyfiyyətini artırmağa yönəlmiş institusional siyasətlərin hazırlanmasına töhfə verə bilər.

Diqqət Edilməli Məqamlar

Tədqiqatın ən mühüm diqqət məqamı onun resenziyadan keçməmiş preprint olmasıdır. Buna görə tapıntılar yekunlaşmış akademik nəticələr kimi deyil, qiymətləndirməyə açıq araşdırma nəticələri kimi oxunmalıdır.

Nümunə İordaniyadakı müəyyən universitetlərin təhsil fakültələri ilə məhduddur. Buna görə nəticələrin müxtəlif ölkələr, müxtəlif fakültələr və ya müxtəlif fənlər üçün birbaşa keçərli olduğu deyilə bilməz.

Şkala özünəhesabat əsasında qurulub. Yəni tələbələr öz etik davranışlarını özləri qiymətləndiriblər. Bu tip şkalalarda sosial arzuolunanlıq təsiri görünə bilər. İştirakçılar əslində etdiklərindən daha etik görünən cavablar verə bilərlər.

Tədqiqatda bildirilən bəzi cədvəl dəyərlərində diqqətlə oxunmalı məqamlar var. Məsələn, magistratura və doktorantura tələbələrinin sayı ilə verilən faizlər arasında uyğunsuzluq görünür. Bundan əlavə, bəzi model uyğunluğu göstəriciləri tədqiqatçılar tərəfindən qəbuledilən kimi şərh edilsə də, daha sərt psixometrik meyarlarla qiymətləndirildikdə məhdud görünə bilər.

Çox yüksək Cronbach alfa dəyəri müsbət daxili ardıcıllıq göstəricisi olsa da, şkala maddələrinin bir-birinə həddən artıq bənzər ola biləcəyi ehtimalını da gündəmə gətirə bilər. Buna görə şkalanın yalnız ümumi bal üzrə deyil, alt ölçülər əsasında da diqqətlə şərh olunması daha sağlamdır.

Nəticə

Bu tədqiqat magistratura və doktorantura tələbələrində elmi tədqiqat etikasını ölçmək üçün dördölçülü və 25 maddəlik şkala təklif edir. Şkalanın əsas ölçüləri tədqiqat mövzusuna dair ümumi etika, iştirakçılar və məlumat məxfiliyi, nəticələrin təqdimatı və şərhi, elmi dürüstlük və bütövlük kimi müəyyənləşdirilib.

Psixometrik analizlər şkalanın yüksək daxili ardıcıllıq göstəriciləri daşıdığını və dörd faktorlu strukturun ümumilikdə dəstəkləndiyini göstərir. Bununla yanaşı, tədqiqatın preprint xarakterli olması, nümunənin müəyyən kontekstlə məhdud qalması və bəzi uyğunluq göstəricilərinin ehtiyatla şərh edilməli olması səbəbindən şkalanın müxtəlif qruplarda yenidən sınaqdan keçirilməsi vacibdir.

Ümumilikdə araşdırma universitetlərdə elmi tədqiqat etikasının yalnız dərslərdə izah olunan nəzəri mövzu deyil, ölçülə, izlənə və inkişaf etdirilə bilən akademik səriştə sahəsi olduğunu göstərməsi baxımından dəyərlidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məzmun Wafa A. Aleid və Sukiena M. Alrawashdeh tərəfindən hazırlanmış “Constructing a scale of scientific research ethics among graduate students and its psychometric properties” başlıqlı preprint tədqiqat əsasında hazırlanıb. Tədqiqat magistratura və doktorantura tələbələrində elmi tədqiqat etikasını ölçmək üçün şkala hazırlama və psixometrik təsdiqləmə araşdırmasıdır.

Bu məzmun birbaşa tərcümə deyil; tədqiqatın əsas ideyası Verianla nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilmiş və orijinal Azərbaycan dilli redaksiya məqaləsinə çevrilib.

Məqalədəki statistik nəticələr, şkala hazırlama məntiqi, faktor analizi tapıntıları və etibarlılıq göstəriciləri sadələşdirilərək təqdim olunub. Məzmun akademik etika haqqında ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır; tələbə qiymətləndirilməsi, intizam araşdırması və ya institusional qərar prosesləri üçün təkbaşına müəyyənedici meyar kimi istifadə edilməməlidir.