Bu tədqiqat yerüstü rabitə infrastrukturunun zədələndiyi fəlakət bölgələrində sabit mövqedə havada gözləyən pilotsuz uçuş aparatlarının rabitə retranslyatoru kimi istifadə olunduğu Adlandırılmış Məlumat Şəbəkəsi (Named Data Networking, NDN) sistemlərini araşdırır. Tədqiqatçılar Interest paketlərinin lazımsız coğrafi bölgələrə yayılmasını və eyni paketin qonşu İHA-lar tərəfindən təkrar-təkrar ötürülməsini azaltmaq üçün Regional Yönləndirmə Strategiyası (RIF) hazırlamışlar. ndnSIM mühitindəki müqayisəli simulyasiyalarda RIF; Flooding, BPF, RRDP və E-GIF strategiyaları ilə müqayisədə daha yüksək uğurlu paket əldə etmə nisbəti, daha aşağı məlumat əldə etmə gecikməsi və daha az ümumi paket ötürülməsi göstərmişdir. Bununla belə, nəticələr real fəlakət sahəsinə deyil, sabit İHA mövqeləri və IEEE 802.11b rabitəsindən istifadə olunan nəzarətli simulyasiyaya əsaslanır.

RIF üç əsas mexanizmi birləşdirir: Interest paketinin hədəf bölgəyə çatıb-çatmadığını göstərən genişləndirilmiş paket sahələri, bölgələrin üçölçülü koordinatlarını saxlayan Region Location Table və qovşaqların qalan enerjisi ilə qonşu ötürmə sayını nəzərə alan ehtimallı sıxışdırma üsulu. Beləliklə paketlər yalnız hədəf bölgəyə yaxınlaşan İHA-lar üzərindən irəliləyir, eyni lokal mühitdə həddindən artıq retranslyatorun eyni paketi yenidən göndərməsi məhdudlaşdırılır.

Simulyasiya qrafiklərinə görə Interest paketinin göndərilmə sürəti saniyədə 8 paketə çatdıqda RIF-in uğurlu paket əldə etmə nisbəti təxminən 0,84 səviyyəsində qalarkən Flooding yanaşmasında bu nisbət təxminən 0,75-ə düşmüşdür. Eyni trafik səviyyəsində RIF-in orta əldə etmə gecikməsi təxminən 0,40 saniyə, Flooding-in gecikməsi təxminən 0,60 saniyə və RRDP-nin gecikməsi təxminən 0,62 saniyə kimi görünür. Bu dəyərlər qrafiklərdən təxminən oxunmuşdur; tədqiqat xam rəqəmsal məlumat cədvəlləri, etibar intervalları və ya xəta çubuqları təqdim etmir.

Tədqiqatın əsas problemi nədir?

Tədqiqatın nəzərdən keçirdiyi əsas problem fəlakətdən sonra qurulan İHA dəstəkli müvəqqəti rabitə şəbəkələrində NDN-in ənənəvi yayım davranışının çoxlu lazımsız paket yaratmasıdır. NDN-də rabitə birbaşa müəyyən serverin ünvanına yönəlmək əvəzinə tələb olunan məzmunun adı üzrə həyata keçirilir. Komanda mərkəzi müəyyən fəlakət bölgəsindən vəziyyət hesabatı istədikdə “Interest paketi” (Interest packet) yaradır; hədəf bölgədəki sensor və ya digər məlumat istehsalçıları isə cavab olaraq “Data paketi” (Data packet) qaytarırlar.

Ənənəvi flooding yanaşmasında bir İHA-nın aldığı Interest paketi hədəf bölgə ilə əlaqəli olub-olmamasına baxılmadan bütün uyğun qonşulara yayıla bilər. Tədqiqatçılar bunun iki ayrı səmərəsizlik yaratdığını bildirirlər:

• Səmərəsiz yönləndirmə: Interest paketinin tələb olunan məlumatı saxlamayan coğrafi bölgələrə daşınması.
• Təkrarlanan yönləndirmə: Bir neçə qonşu İHA-nın eyni Interest paketinin nüsxəsini yenidən ötürməsi.

Bu iki vəziyyət simsiz kanalın lazımsız paketlərlə dolmasına, toqquşma və yenidən ötürmə ehtimalının artmasına, məlumat əldə etmə müddətinin uzanmasına və batareya ilə işləyən İHA-ların rabitə yükünün böyüməsinə səbəb ola bilən şəbəkə davranışı yaradır.

Tədqiqat niyə əhəmiyyətlidir?

Fəlakət bölgəsində sabit rabitə qüllələri, enerji mənbələri və ya yerüstü magistral bağlantılar işləməz hala gəldikdə İHA-lar müvəqqəti simsiz magistral yarada bilər. Tədqiqatdakı şəbəkə modelində hər İHA müəyyən coğrafi bölgənin üzərində sabit mövqedə gözləyir, öz əhatə dairəsindəki sensorlara xidmət göstərir və digər bölgələr üçün çoxatlamalı retranslyator rolunu yerinə yetirir.

Bu yanaşma Türkiyə baxımından müəyyən bir ölkəyə və ya tək fəlakət növünə bağlı deyil. Zəlzələ, meşə yanğını, sel, sürüşmə və ya genişmiqyaslı axtarış-xilasetmə işlərində rabitə infrastrukturunun kəsildiyi bölgələr arasında müvəqqəti məlumat ötürülməsi üçün nəzərdən keçirilə bilər. Lakin tədqiqat belə sistemin Türkiyədəki tənzimləmələr, tezlik ayrılması, relyef şəraiti və ya real fəlakət idarəetmə infrastrukturları ilə inteqrasiyasını sınaqdan keçirməmişdir.

Ədəbiyyatda hansı boşluq hədəflənmişdir?

Əvvəlki metodların bir qismi eyni paketin nüsxələrini taymerlərlə sıxışdırır, lakin paketin yanlış coğrafi bölgələrə irəliləməsinə mane olmur. Konuma əsaslanan bəzi metodlar isə paketi hədəfə doğru yönəltsələr də dəqiq region sərhədləndirməsi tətbiq etmir və ya qonşuluq məlumatını yeniləmək üçün periodik “Hello” mesajları göndərirlər.

Tədqiqatda müqayisə edilən əsas yanaşmalar bunlardır:

RIF strategiyası necə işləyir?

1. Paket emal modulu

RIF NDN Interest və Data paketlərinə yeni sahələr əlavə edir. Interest paketinə Flag, Location və Area sahələri; Data paketinə isə Location və Area sahələri əlavə olunur.

• Flag: Interest paketinin hədəf bölgəyə çatıb-çatmadığını göstərir.
• Location: Paketi emal edən retranslyator İHA-nın koordinatlarını daşıyır.
• Area: İHA-nın xidmət göstərdiyi cari regionun nömrəsini daşıyır.

Komanda mərkəzi Interest paketi yaratdıqda Flag dəyəri 1 olaraq təyin edilir. Bu dəyər paketin hədəf bölgəyə hələ çatmadığını göstərir. Retranslyator İHA paketdəki hədəf region nömrəsinin öz regionu ilə eyni olduğunu müəyyən edərsə paketi öz əhatə dairəsindəki istehsalçılara ötürür və Flag dəyərini 0 edir. Başqa retranslyator İHA Flag=0 dəyərli paketi alarsa, hədəf bölgəyə artıq çatdığı qəbul edilən paketi yenidən yaymaq əvəzinə atır.

Tədqiqatdakı nümunədə komanda mərkəzi üçüncü regionun vəziyyət hesabatını /sitrep/area/3 adı ilə tələb edir. Ənənəvi yönləndirmədə bu tələb üçüncü region xaricindəki istehsalçılara və retranslyatorlara da çata bilər. RIF isə paket hədəf bölgəyə çatdıqdan sonra onun region xaricinə yenidən yayılmasının qarşısını almağı hədəfləyir.

Tədqiqatın orijinal başlığında strategiya “Regional Interest Forwarding” adlandırıldığı halda xülasə və metod bölməsində “Regional Information Forwarding” adı istifadə olunur. Hər iki ifadə RIF abreviaturası ilə verilib. Bu terminoloji fərq tədqiqatda olduğu kimi qorunub, səssizcə düzəldilməyib.

2. Region Location Table

Hər retranslyator İHA üzərində Region Location Table (RLT) yaradılır. Bu cədvəl məlum region nömrələrini və həmin regionların X, Y və Z koordinatlarını saxlayır. Cədvəl periodik Hello mesajları ilə deyil, şəbəkədə daşınan Interest və Data paketlərinin üzərinə əlavə edilən konum məlumatından öyrənilir.

İş prinsipi belə ümumiləşdirilə bilər:

1. Komanda mərkəzi Interest paketini qonşu retranslyatorlara göndərir.
2. Paketi alan retranslyator əvvəlki qovşağın region və koordinat məlumatını öz RLT cədvəlinə yazır.
3. Retranslyator paketə öz koordinatlarını və region nömrəsini yazaraq ötürür.
4. Hədəf bölgədəki istehsalçı Data paketini yaratdıqda hədəf regionun koordinatları Data paketinə əlavə edilir.
5. Data paketi geri qayıdarkən aralıq retranslyatorlar hədəf regionun konum məlumatını öyrənirlər.

Bu metod əlavə periodik nəzarət trafiki yaratmadan konum məlumatının data trafiki ilə birlikdə daşınmasını təmin edir. Bununla belə, tədqiqatda bütün qovşaqların bütün regionlar üzrə aktual məlumatı nə qədər müddətdə öyrəndiyi, ilkin öyrənmə dövründəki əlavə trafik və köhnəlmiş RLT qeydlərinin nə vaxt silinəcəyi kəmiyyətcə qiymətləndirilməmişdir.

3. Hədəfə olan məsafəyə görə yönləndirmə

Retranslyator İHA hədəf regionun koordinatlarını bilirsə həm öz konumunun, həm də paketin gəldiyi əvvəlki qovşağın hədəfə məsafəsini hesablayır. Tədqiqatda üçölçülü Evklid məsafəsi istifadə olunur:

\[ dis(i,j) = \sqrt{(x_i-x_j)^2+(y_i-y_j)^2+(z_i-z_j)^2} \]

Burada i və j müqayisə edilən iki qovşağı və ya bir qovşaqla hədəf regionu; x, y və z isə üçölçülü koordinat komponentlərini göstərir. Simulyasiya kontekstində koordinatlar metr ilə verilir və hesablanan məsafə də metr kimi şərh edilir.

Cari qovşaq hədəf bölgəyə əvvəlki qovşaqdan daha yaxındırsa paket yönləndirmə üçün saxlanılır. Daha uzaqdadırsa paket atılır. Hədəf regionun RLT qeydi hələ yoxdursa qovşaq istiqamət sapmasını qiymətləndirə bilmədiyi üçün paketi növbəti mərhələyə ötürür. Bu istisna məlum olmayan hədəfə gedən ilk sorğuların tamamilə bloklanmasının qarşısını alır; lakin ilk sorğularda region sərhədləndirməsinin təsiri daha aşağı ola bilər.

4. Enerjiyə həssas taymer

Hədəfə yaxınlaşan retranslyator paketi dərhal göndərmək əvəzinə geri çəkilmə taymeri başladır. İlk əlaqə tədqiqatda belə verilir:

\[ T = T_{\max}\left(1-\frac{E_R}{E_{\mathrm{init}}}\right) \]

T gözləmə müddətini, T_max icazə verilən ən uzun gözləmə müddətini, E_R qovşağın qalan enerjisini və E_init başlanğıc enerjini ifadə edir. Qalan enerjisi yüksək olan qovşağın gözləmə müddəti qısa, enerjisi azalan qovşağın gözləmə müddəti isə daha uzundur. Beləliklə yüksək enerjili İHA-ların daha tez ötürmə etməsi, enerjisi azalanların isə daha az yönləndirmə yükü götürməsi hədəflənir.

Tədqiqat daha sonra aşağı enerji həddini də əhatə edən ikinci taymer əlaqəsini verir:

\[ T = \begin{cases} -\log\left(\frac{E_R}{E_{\mathrm{init}}}\right), & E_R > E_{\min} \\ T_{\max}, & E_R \leq E_{\min} \end{cases} \]

E_min qovşağın yuxu və ya sıxışdırma vəziyyətinə keçəcəyi minimum enerji həddidir. Enerji bu həddən aşağıdırsa gözləmə müddəti T_max olaraq təyin edilir.

İki formulun təqdimatında aydınlaşdırılmamış məqam var. Birinci formulda ölçüsüz enerji nisbəti T_max ilə vurulduğu üçün nəticə zaman vahidi daşıyır. İkinci formulun ilk qolunda isə yalnız ölçüsüz loqarifm var; bunun saniyəyə necə çevrildiyi və ya hansı miqyas əmsalı ilə vurulduğu göstərilmir. Bundan əlavə, loqarifmin əsası, T_max, E_min və başlanğıc enerji üçün istifadə olunan rəqəmsal dəyərlər simulyasiya parametrləri cədvəlində verilməyib.

5. Qonşu sayına bağlı ehtimallı sıxışdırma

Taymer işləyərkən qovşaq eyni Interest paketinin başqa qonşular tərəfindən ötürülüb-ötürülmədiyini dinləyir. Daha əvvəl eyni paketi göndərən fərqli qonşuların sayı N_neighbour ilə göstərilir. Qovşağın ötürmə ehtimalı belə hesablanır:

\[ 0 < P = \frac{1}{N_{\mathrm{neighbour}}+1} \leq 1 \]

• Heç bir qonşu ötürmə etməyibsə N=0 və P=1 olur; qovşaq paketi mütləq ötürür.
• Bir qonşu ötürmə edibsə P=1/2 olur.
• İki qonşu ötürmə edibsə P=1/3 olur.
• Qonşu ötürmələrinin sayı artdıqca əlavə nüsxənin göndərilmə ehtimalı azalır.

Taymer başa çatdıqda qovşaq paketi P ehtimalı ilə ötürür, 1−P ehtimalı ilə isə atır. Beləliklə seyrək şəbəkələrdə bağlantının qorunması, sıx qonşuluqlarda isə yayım fırtınasının sıxışdırılması hədəflənir.

Simulyasiya quruluşu necə yaradılmışdır?

RIF NS-3 əsaslı NDN simulyatoru ndnSIM istifadə edilərək qiymətləndirilmişdir. Simsiz rabitə texnologiyası IEEE 802.11b seçilmiş və hər sınaq 300 saniyə davam etdirilmişdir. Tədqiqatda hər konfiqurasiya üçün 20 simulyasiya işə salındığı bildirilir.

Birinci ssenari şəbəkə yükü artdıqda yönləndirmə strategiyalarının necə davrandığını qiymətləndirir. İkinci ssenari isə daha böyük şəbəkə sahəsində komanda mərkəzi regionlarının sayı birdən dördə artırıldıqda məlumat toplama performansının necə dəyişdiyini araşdırır.

İHA yüksəkliyi necə seçilmişdir?

Simulyasiyada qovşaqlararası rabitə məsafəsi 200 metr olaraq müəyyən edilmiş, İHA yüksəkliyinin yer əhatə radiusuna təsiri ayrıca modelləşdirilmişdir. Qrafikdə yüksəklik artdıqca yer əhatə radiusunun azaldığı və 170 metr yüksəklikdə radiusun 105,35 metr olduğu göstərilir. Tədqiqatçılar bu nöqtəni qonşu əhatə sahələri arasındakı üst-üstə düşmənin aşağı olduğu yerləşmə kimi seçmişlər.

Lakin qrafikdə daha aşağı hündürlüklərdə əhatə radiusu 105,35 metrdən daha böyükdür. Buna görə mətndəki “əhatəni maksimumlaşdırma” və “maksimuma yaxın yer əhatəsi” ifadələri qrafikin təkbaşına göstərdiyi əyri ilə tam uyğun gəlmir. Təqdim olunan nəticə xam əhatə radiusunun ən yüksək olduğu nöqtədən daha çox əhatə ilə qonşu bölgələrin üst-üstə düşməsi arasında seçilmiş tarazlıq nöqtəsi kimi görünür; lakin bu optimallaşdırma üçün açıq məqsəd funksiyası verilməmişdir.

Əsas nəticələr nə göstərir?

Trafik sıxlığı artdıqda uğur nisbəti

Bütün strategiyalarda saniyədəki Interest paketlərinin sayı artdıqca uğurlu paket əldə etmə nisbəti azalmışdır. Bu tendensiya daha sıx paket trafikinin şəbəkədə daha çox toqquşma və tıxac yaratdığını göstərir. RIF isə bütün göndərmə sürətlərində ən yüksək uğur nisbətini qorumuşdur.

Qrafikdən təxminən oxunduqda saniyədə 1 paket səviyyəsində RIF-in uğur nisbəti təxminən 0,97, Flooding-in uğur nisbəti təxminən 0,93-dür. Saniyədə 8 paketdə RIF təxminən 0,84-ə, E-GIF təxminən 0,81-ə, RRDP təxminən 0,78-ə, BPF təxminən 0,77-yə və Flooding təxminən 0,75-ə düşür.

Məlumat əldə etmə gecikməsi

Göndərmə sürəti artdıqca bütün metodların orta Data paketi əldə etmə gecikməsi yüksəlmişdir. RIF-in hədəf xarici bölgələrdəki ötürmələri məhdudlaşdırması şəbəkə yükünü və lazımsız yol uzunluqlarını azaltmaqla ən aşağı gecikməni yaratmışdır.

Saniyədə 8 Interest paketi göndərildikdə qrafikdə RIF təxminən 0,40 saniyə, E-GIF təxminən 0,45 saniyə, BPF təxminən 0,50 saniyə, Flooding təxminən 0,60 saniyə və RRDP təxminən 0,62 saniyə gecikmə göstərir. RRDP-nin yüksək trafikdə Flooding-i keçən gecikməsi bəzi paketlərin sıxışdırılmasının yeni Interest paketləri və yenidən ötürmələr yaratması ilə izah olunur.

Şəbəkədə ümumi paket həcmi

Ümumi Interest və Data paket sayı şəbəkənin daşıdığı rabitə yükünün dolayı göstəricisidir. Flooding bütün qovşaqların paketləri yayımlamasına icazə verdiyi üçün ən yüksək paket həcmini yaratmışdır. RIF isə həm hədəf xarici bölgələri, həm də eyni lokal mühitdə təkrarlanan ötürmələri məhdudlaşdırdığı üçün ən aşağı paket saylarını göstərmişdir.

Cədvəldəki dəyərlər qrafiklərdən təxminən oxunmuşdur. Tədqiqat bu nəticələrin dəqiq xam rəqəmlərini ayrıca məlumat cədvəlində təqdim etmir.

Komanda mərkəzi regionlarının sayı artdıqda nə baş vermişdir?

1500 × 1500 metrlik ikinci topologiyada şəbəkə bir, iki, üç və dörd istehlakçı regionuna bölünmüşdür. Komanda mərkəzlərinin sayının artması hər istehlakçının daha kiçik regiondakı istehsalçılardan məlumat toplamasına və orta yönləndirmə yollarının qısalmasına imkan vermişdir.

RIF-in uğurlu paket əldə etmə nisbəti bir istehlakçı və 75 istehsalçı konfiqurasiyasında təxminən 0,85 ikən dörd istehlakçı və region başına 18 istehsalçı konfiqurasiyasında təxminən 0,91-ə yüksəlmişdir. Orta gecikmə təxminən 0,75 saniyədən 0,47 saniyəyə enmişdir. Eyni müqayisədə RIF-in Interest paket sayı təxminən 260.000-dən 180.000-ə, Data paket sayı isə təxminən 180.000-dən 120.000-ə enmişdir.

Flooding, BPF və RRDP metodlarında istehlakçı regionlarının artması Interest paket sayında eyni dərəcədə aydın azalma yaratmamışdır. Bunun səbəbi bu metodların regionlararası lazımsız Interest paketi dövriyyəsini birbaşa məhdudlaşdırmamasıdır.

Tədqiqatın güclü tərəfləri hansılardır?

• Yanlış regiona yönləndirmə ilə lokal təkrarlanan yönləndirməni bir-birindən ayıraraq iki fərqli səmərəsizliyi eyni arxitekturada nəzərdən keçirir.
• Periodik Hello mesajı tələb etmədən mövcud Interest və Data paketləri üzərindən region konumu məlumatını toplamağı hədəfləyir.
• Konum, qalan enerji və qonşu ötürmə sayını vahid yönləndirmə qərarında birləşdirir.
• Metodu yalnız Flooding ilə deyil, BPF, RRDP və E-GIF olmaqla dörd fərqli yanaşma ilə müqayisə edir.
• Həm artan trafik yükünü, həm də komanda mərkəzi regionlarının sayını dəyişdirən iki ayrı ssenaridən istifadə edir.
• Uğur nisbəti, gecikmə, Interest paket həcmi və Data paket həcmi olmaqla bir neçə performans ölçüsünü birlikdə təqdim edir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri hansılardır?

• Bu tədqiqat hakem qiymətləndirməsindən keçməmiş preprintdir.
• Nəticələrin hamısı ndnSIM simulyasiyasına əsaslanır; real İHA uçuşu, sahə sınağı və ya fəlakət təlimi aparılmayıb.
• İHA-lar sabit mövqedə və eyni hündürlükdə modelləşdirilib. Külək, GPS xətası, konum sürüşməsi, batareya dəyişikliyi və dinamik yenidən yerləşdirmə qiymətləndirilməyib.
• Müvəqqəti bağlantı kəsilmələri, asimmetrik bağlantılar, kölgələnmə, çoxşüalı yayılma və realistik sönümlənmə şəraiti sınaqdan keçirilməyib.
• Enerjiyə həssas metod təklif olunsa da ümumi enerji istehlakı, şəbəkə ömrü və ya İHA başına batareya azalması nəticə göstəricisi kimi hesabatlandırılmayıb.
• T_max, E_min və başlanğıc enerji kimi taymer parametrləri simulyasiya konfiqurasiya cədvəlində göstərilməyib.
• İyirmi simulyasiya təkrarı bildirilsə də qrafiklərdə xəta çubuqları, standart sapmalar, etibar intervalları və ya statistik əhəmiyyət testləri yoxdur.
• RLT məlumatının köhnəlməsi, yeniləmə xərci, ilkin öyrənmə müddəti və qovşaq dəyişikliyindən sonra yenidən yaradılması kəmiyyətcə sınaqdan keçirilməyib.
• Paket başlıqlarına əlavə edilən sahələrin bayt cinsindən əlavə yükü və bunun aşağı bant genişlikli bağlantılara təsiri hesabatlandırılmayıb.
• Region və koordinat məlumatının autentifikasiyası, zərərli qovşaqlar və ya yanlış konum bildirişi kimi təhlükəsizlik problemləri qiymətləndirilməyib.
• Hündürlük seçiminə dair qrafik ilə “maksimuma yaxın əhatə” izahı arasında tam həll olunmamış şərh fərqi var.
• Taymer üçün verilən iki formul arasında miqyas və vahid baxımından açıqlanmamış keçid var.

Tədqiqat nəyi dəstəkləyir?

Tədqiqatın simulyasiya nəticələri araşdırılan sabit topologiyalar və göstərilən trafik şəraiti altında regiona əsaslanan yönləndirmə ilə ehtimallı sıxışdırmanın şəbəkədə paket yükünü azalda, məlumat əldə etmə nisbətini artıra və gecikməni azalda biləcəyini dəstəkləyir. RIF xüsusilə paket göndərmə sürəti artdıqda müqayisə edilən dörd metoda nisbətən daha davamlı performans əyrisi göstərmişdir.

Tədqiqat nəyi sübut etmir?

• RIF-in real fəlakət sahəsində eyni performansı göstərəcəyini sübut etmir.
• RIF-in bütün İHA avadanlıqları, radio texnologiyaları və relyef şəraitində ən yaxşı metod olduğunu sübut etmir.
• Təklif olunan metodun İHA batareya ömrünü müəyyən nisbətdə artırdığını göstərmir.
• RIF-in hərəkətli İHA şəbəkələrində, sıx şəhər quruluşlarında və ya güclü müdaxilə altında etibarlılığını göstərmir.
• Real fəlakət idarəetmə qurumları ilə inteqrasiya, miqyasın böyüdülməsi, normativ uyğunluq və ya əməliyyat təhlükəsizliyi uğuru təqdim etmir.
• Simulyasiya qrafikləri metodlar arasında statistik olaraq əhəmiyyətli fərq olduğunu təkbaşına sübut etmir.

Keçmiş, bu gün və gələcək baxımından əhəmiyyəti

Əvvəlki yönləndirmə yanaşmaları əsasən lokal paket nüsxələrini sıxışdırmağa və ya konum məlumatı ilə hədəf istiqamətini müəyyən etməyə fokuslanmışdır. RIF coğrafi region sərhədləndirməsini enerji və qonşuluq vəziyyətinə bağlı ehtimallı yönləndirmə ilə birləşdirməsi baxımından bu iki yanaşmanı eyni dizaynda toplayır.

Bugünkü töhfəsi sabit mövqeli İHA retranslyatorlarının istifadə olunduğu nəzarətli şəbəkələrdə daha aşağı rabitə yükü yarada bilən tətbiq oluna bilən protokol eskizi və müqayisəli simulyasiya sübutu təqdim etməsidir. Tədqiqatın yanaşması xüsusilə mərkəzi infrastrukturun olmadığı müvəqqəti rabitə sistemləri baxımından texniki tədqiqat dəyəri daşıyır.

Gələcəkdə realistik radio kanalları, məhdud konum sürüşməsi, müvəqqəti bağlantı itkiləri, hərəkət edən fəlakət ocaqları və dinamik region sərhədləri ilə sınaqlar tələb olunur. Tədqiqatçılar da 50 metr radius daxilində məhdud hərəkət, 3GPP şəhər mikrokamera kanal modelləri və dəyişən fəlakət tələbinə görə regionların yenidən ölçüləndirilməsini gələcək iş mövzuları kimi təklif edirlər.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Metodoloji xülasə

Simulyasiya qrupları

• Təklif olunan metod: RIF.
• Müqayisə metodları: Flooding, BPF, RRDP və E-GIF.
• Simulyator: ndnSIM və NS-3.
• Simsiz texnologiya: IEEE 802.11b.
• İHA yüksəkliyi: 170 metr.
• Rabitə məsafəsi: 200 metr.
• Simulyasiya müddəti: 300 saniyə.
• Təkrar sayı: 20.
• Birinci ssenari: Saniyədə 1–8 Interest paketi və tək istehlakçı regionu.
• İkinci ssenari: Saniyədə 1 Interest paketi və 1–4 istehlakçı regionu.

Ölçülən nəticə dəyişənləri

• Uğurlu paket əldə etmə nisbəti.
• Orta Data paketi əldə etmə gecikməsi, saniyə.
• Şəbəkədə ötürülən ümumi Interest paket sayı.
• Şəbəkədə ötürülən ümumi Data paket sayı.

Əsas müqayisəli nəticələr

• Interest paketi göndərmə sürəti yüksəldikcə bütün metodların əldə etmə nisbəti azalmış, gecikməsi və paket həcmi artmışdır.
• RIF qiymətləndirilən bütün trafik sürətlərində ən yüksək uğurlu əldə etmə nisbətini göstərmişdir.
• RIF qiymətləndirilən bütün trafik sürətlərində ən aşağı orta əldə etmə gecikməsini göstərmişdir.
• RIF-in ümumi Interest və Data paket həcmi müqayisə olunan dörd metoddan daha aşağı olmuşdur.
• İstehlakçı regionlarının sayı artdıqca yönləndirmə yolları qısalmış, uğur nisbəti yüksəlmiş və gecikmə azalmışdır.
• Region sayının artması RIF və E-GIF-in paket həcmini daha aydın azaldarkən Flooding, BPF və RRDP-də Interest paket sayı yüksək qalmışdır.

Statistik qiymətləndirmə

Tədqiqatda simulyasiyaların 20 dəfə təkrarlandığı bildirilib. Bununla belə hansı təsadüfi başlanğıcların istifadə edildiyi, nəticələrin orta hesablanma üsulu, standart sapma, standart xəta, etibar intervalı, təsir böyüklüyü və ya hipotez testi hesabatlandırılmayıb. Qrafiklərdə xəta çubuqları olmadığına görə metodlar arasında görünən fərqlərin təkrarlararası dəyişkənliyə nisbətən böyüklüyü qiymətləndirilə bilmir.

Mənbə və Metod Qeydi

Tədqiqatın orijinal adı: Regional Interest Forwarding for NDN-Based UAV Relays in Emergency Response Networks

Müəlliflər: Wuyungerile Li; Jia Xuan Lv; Qian Qian Chen; Jian Guo; Alvin Valera; Winston K.G. Seah.

Müəllif sırası: Yüklənmiş tədqiqatda olduğu kimi qorunub.

Birgə birinci müəllif: Bərabər töhfə və ya birgə birinci müəlliflik məlumatı göstərilməyib.

Məsul müəllif: Wuyungerile Li.

Qurumlar: Department of Computer Science, Inner Mongolia University, Hohhot, Inner Mongolia, China; School of Engineering and Computer Science, Victoria University of Wellington, Wellington, New Zealand.

DOI:10.2139/ssrn.6902578

Hakemli jurnal: Bu versiya üçün hakemli jurnal məlumatı yoxdur.

Nəşr platforması: SSRN.

Orijinal nəşriyyat: Bu versiya üçün hakemli jurnal nəşriyyatı yoxdur. SSRN Elsevier-in preprint və erkən tədqiqat platformasıdır; SSRN akademik nəşriyyat və ya hakemli jurnal deyil.

Nəşr ili və təqdimetmə tarixi: 2026; SSRN üzərində 9 iyun 2026 tarixində yayımlanmışdır.

Mənbə növü: Hakem qiymətləndirməsindən keçməmiş preprint; şəbəkə protokolu dizaynı və simulyasiya tədqiqatı.

Hakemlik vəziyyəti: Bu tədqiqat preprintdir və hakem qiymətləndirməsindən keçməyib.

Rəsmi mənbə:SSRN rəsmi tədqiqat səhifəsi

Dəstək məlumatı: Tədqiqat İç Monqolustan Muxtar Bölgəsi Key Research of Development and Achievement Transformation Project çərçivəsində “Research on the Reliability of 6G Mobile Edge Computing Networks” adlı, 2025KJHZ0028 nömrəli layihə tərəfindən dəstəklənmişdir.

Bu Azərbaycan dilində izah yüklənmiş tədqiqatın bütün mətni, formulları, cədvəlləri, şəbəkə topologiyaları, axın sxemləri və performans qrafikləri araşdırılaraq hazırlanmışdır. Xarici mənbələr yalnız müəllif, DOI, nəşr tarixi, platforma və hakemlik vəziyyətinin biblioqrafik yoxlanması üçün istifadə edilmiş; tədqiqatda olmayan elmi nəticələr əlavə edilməmişdir.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri yalnız simulyasiyaya əsaslanması, sabit İHA topologiyasından istifadə etməsi, realistik hərəkət və radio kanal pozuntularını sınaqdan keçirməməsi, enerji istehlakını birbaşa ölçməməsi, bəzi taymer parametrlərini açıqlamaması və nəticələr üçün dəyişkənlik və ya statistik əhəmiyyət ölçüləri verməməsidir. Buna görə nəticələr real fəlakət sahəsində sübut edilmiş rabitə uğuru kimi şərh edilməməlidir.