Təhsil bərabərsizliyiBu işdə fərdlərin keyfiyyətli təhsilə çatmaq və təhsildən faydalanmaq imkanlarının regional mövqe, cinsiyyət, sosio-iqtisadi status və mədəni normalar səbəbindən bərabər şəkildə paylanmaması kimi nəzərdən keçirilir. İşin əsas yanaşmasına görə təhsil yalnız fərdi bilik və bacarıq əldə etmə prosesi deyil; sosial hərəkətlilik, sosial status, imkan strukturu və uzunmüddətli sosial inteqrasiya üzərində təsir göstərə biləcək əsas institutlardan biridir.

Məqalə, xüsusilə iqtisadi və sosial cəhətdən inkişaf səviyyəsi məhdud olan bölgələrdə təhsilə çıxışın qeyri-bərabər qala biləcəyini və bu vəziyyətin mövcud sosial ayrı-seçkilikləri yenidən yarada biləcəyini müdafiə edir. Kənd və ya az inkişaf etmiş bölgələrdə məktəb resurslarının məhdud olması, müəllim keyfiyyətində fərqliliklər, ailələrin iqtisadi vəziyyəti, qız uşaqlarının təhsilinə dair qərəzlər və nəsildən-nəsilə ötürülən mədəni gözləntilər işin vurğuladığı əsas mexanizmlərdir.

İşin əsas nəticəsi odur ki, təhsildə bərabərliyi artırmaq yalnız təhsil siyasəti baxımından deyil, uzunmüddətli sosial sabitlik baxımından da əhəmiyyətlidir. Bununla yanaşı, mənbə bu əlaqəni empirik məlumatlar və ya səbəb-nəticə modeli istifadə edərək sınamır. Nəticələr nəzəri və ədəbiyyat əsaslı qiymətləndirmələr kimi oxunmalıdır.

Məqalə həmçinin “ictimai korlanma” anlayışından istifadə edərək, uzun müddət ərzində formalaşmış sosial strukturların bərabərsizlik, ayrı-seçkilik və institusional zəiflik səbəbindən zərər görə biləcəyini irəli sürür. Lakin bu anlayış mənbədə ölçülə bilən bir sosioloji dəyişən kimi təyin olunmur.

Təhsil niyə ictimai struktur baxımından əhəmiyyətlidir?

İşləmə təhsili, sosial strukturların formalaşmasında və uzunmüddətli inkişafda əsas institutlardan biri hesab edir.

Təhsilə çıxışdakı fərqliliklərin fərdlərin yalnız məktəb həyatını deyil, gələcəkdəki sosial və iqtisadi imkanlarını da təsir edə biləcəyi müdafiə olunur.

Mənbənin yanaşmasında təhsilə çıxış fərqləri mövcud sosial ayrı-seçkiliklərin yenidən yaranmasına töhfə verə bilər. Buna qarşılıq inklüziv təhsil siyasətləri sosial mobilliyi və sosial inteqrasiyanı dəstəkləyən bir mexanizm yarada bilər.

Təhsil Sosial Bərabərsizliyi Necə Azalda bilər?

Təhsil, fərdlərin bilik və bacarıqlara, peşə imkanlarına və sosial mobillik kanallarına çıxışını genişləndirərək sosial mənşəyin həyat nəticələrinə təsirini azalda bilər; lakin araşdırmaya görə bunun baş verməsi üçün yalnız məktəbə çıxışın yox, təhsilin keyfiyyətinin və imkanların müxtəlif sosial qruplar arasında daha bərabər paylanması tələb olunur.

Təhsilə çıxışla bərabər təhsil almaq eyni şey deyil

Bir cəmiyyətdə məktəblərin mövcudluğu və ya uşaqların rəsmi olaraq təhsil hüququna malik olması bütün şagirdlərin eyni səviyyədə təhsil imkanına sahib olduğunu göstərmir.

Mənbə xüsusilə:

• məktəb infrastrukturu,
• müəllimin keyfiyyəti,
• ailənin maddi imkanları,
• coğrafi mövqe,
• cinsiyyət gözləntiləri,
• mədəni və dil strukturu

kimi amillərin faktiki təhsil təcrübəsini dəyişə biləcəyini irəli sürür.

Birinci amil: Regional bərabərsizlik

Tədqiqat göstərir ki, kənd və az inkişaf etmiş bölgələrdə yaşayan şagirdlər məhdud regional resurslarla üzləşə bilərlər.

Mənbədə verilən nümunələr arasında yetərli avadanlığa malik olmayan məktəblər və kifayət qədər təhsilli müəllim çatışmazlığı mövcuddur.

Bu vəziyyət eyni ölkə daxilində şagirdlərin başlanğıc şərtlərinin əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənməsinə səbəb ola bilər.

Regional fərqliliklər Təhsil Bərabərsizliyini Niyə Artıra Bilər?

Regional fərqliliklər məktəb infrastrukturu, müəllim keyfiyyəti, nəqliyyat və təhsil resurslarının məkan üzrə bərabər paylanmamasına gətirib çıxardığı üçün eyni hüquqi təhsil hüququna malik olan şagirdlər gerçəkdə müxtəlif təhsil imkanları ilə qarşılaşa bilərlər.

İkinci faktor: Cinsiyyət

Mənbə bəzi ailələrdə qız uşaqlarının təhsilinin oğlan uşaqları ilə eyni prioritetə malik olmaya biləcəyini qeyd edir.

Xüsusilə ənənəvi sosial rollarda qız uşaqlarından:

• ev işlərini görməsi,
• ailə məsuliyyəti üzərinə götürməsi,
• təhsilə nisbətən ev işlərinə üstünlük verməsi

gözlənilə biləcəyi iddia olunur.

Məqalə bu vəziyyətin yalnız iqtisadi deyil, mədəni normalarla da əlaqəli olduğunu vurğulayır.

Lakin mənbə müəyyən ölkələr və ya bölgələr üçün müqayisəli statistika təqdim etmir. Beləliklə, bu ifadələr ümumi nəzəri qiymətləndirmələrdir.

Cinsiyyət Normaları Təhsilə Girişə Necə Təsir Göstərə Bilər?

Ailə və cəmiyyət içində qız uşaqlarına təhsildən əvvəl ev içi məsuliyyətləri yükləyən və ya qızların təhsilini daha aşağı iqtisadi prioritetdə görən normalar, hüquqi baxımdan mövcud olan təhsil imkanlarının faktiki istifadəsini məhdudlaşdıra bilər.

Üçüncü faktor: Sosioiqtisadi struktur

Məqalə sosioiqtisadi statusu təhsil bərabərsizliyinin əsas komponentlərindən biri kimi nəzərdən keçirir.

Ailələrin gəlir və sosial statusundakı fərqliliklər şagirdlərin:

• təhsil materiallarına,
• ixtisaslı məktəblərə,
• dəstəkləyici öyrənmə mühitlərinə,
• gələcək təhsil imkanlarına

çıxışını təsir edə bilər.

Mənbə həmçinin bəzi ailələrin qız uşaqlarının təhsilini iqtisadi yük kimi qəbul edə biləcəyini və sosial-iqtisadi təzyiqlərin mədəni qərəzlərlə birləşə biləcəyini irəli sürür.

Dördüncü amil: Mədəni normalar

Tədqiqatın ən çox diqqət yetirdiyi sahələrdən biri mədəni quruluşdur.

Müəllifə görə mədəni normalar nəsillər boyu formalaşmış sosial davranış formalarını müəyyən edir. Ailənin keçmiş nəsillərdən miras qalmış təhsil anlayışları, xüsusilə bərabərsizlik olmayan bir mədəni quruluşda, yeni təhsil imkanlarının qəbulunu çətinləşdirə bilər.

Buna görə təhsil bərabərsizliyi yalnız məktəb büdcəsi və ya fiziki imkan məsələsi kimi qiymətləndirilə bilməz.

Mədəni Normlar Təhsil Siyasətlərindən Daha Güclü Ola bilərmi?

Tədqiqat belə bir dəqiq müqayisə aparmır; amma təhsil hüququnun və ya siyasətinin mövcud olmasının köklü ailə və cəmiyyət normalarını özü-özlüyündə dəyişdirməyəcəyini və mədəni gözləntilərin insanların təhsil qərarlarına əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə biləcəyini müdafiə edir.

Faktorlar bir-birindən müstəqil deyil

Məqalənin önəmli məqamlarından biri regional fərqlilik, cinsiyyət, sosial struktur və mədəni normların bir-birindən müstəqil dəyişənlər kimi düşünülməməsidir.

Məsələn, aşağı gəlirli kənd bölgəsində:

• məktəb resursları məhdud ola bilər,
• nəqliyyat çətin ola bilər,
• ailə iqtisadi təzyiq yaşayabilir,
• qız uşaqlarının təhsilinə dair ənənəvi gözləntilər daha güclü ola bilər.

Bu şərtlər üst-üstə düşdükdə təhsil bərabərsizliyi tək bir faktorun yarada biləcəyindən daha güclü ola bilər.

Sosial quruluş kümülatif bir prosesdir.

Mənbənin müzakirə bölməsində cəmiyyətin uzun vaxt ərzində formalaşmış kümülatif bir quruluş olduğu irəli sürülür.

Fəlakətlər, siyasət, iqtisadi inkişaflar və nəsillərin təcrübələri zamanla mədəniyyəti; mədəniyyət isə insanların həyat tərzini, düşüncə üsullarını və sosial quruluşunu təsir edə bilər.

Bu səbəbdən müəllif təhsil bərabərsizliyi məsələsini yalnız bugünkü məktəb siyasətləri ilə deyil, daha uzun tarixi və mədəni proseslərlə əlaqələndirir.

Məqalədəki “Sosial Pozulma” anlayışı nə deməkdir?

“Cəmiyyətin pozulması”, tədqiqatda uzun müddətdə formalaşmış sosial və mədəni strukturların bərabərsizliy, ayrı-seçkilik və ya institusional problemlər səbəbindən sabitliyini itirməsini ifadə edən izahlı bir anlayış kimi istifadə olunur; lakin məqalə bu anlayışı ölçülə bilən və ya ədəbiyyatda təsdiqlənmiş bir sosioloji model şəklində inkişaf etdirmir.

Alma ağacı və proqram təminatı bənzətmələri

Mənbə “cəmiyyətin pozulması” düşüncəsini izah etmək üçün iki analoqiya istifadə edir.

Birinci bənzətmədə illərlə inkişaf etmiş bir almanın mənfi ətraf mühit şəraiti səbəbindən qısa müddətdə çürüyə biləcəyi qeyd olunur.

İkinci bənzətmədə isə minlərlə sətrlik və bir ildə inkişaf etdirilən bir proqram təminatının tək bir kodlaşdırma səhvi səbəbindən geniş şəkildə yenidən yoxlanmağa ehtiyacı ola biləcəyi ifadə olunur.

Müəllif bu bənzətmələr vasitəsilə sosial quruluşun qurulmasının uzun sürə biləcəyini, lakin zərər görməsinin daha sürətlə baş verə biləcəyini izah etməyə çalışır.

Bunlar empirik sübut deyil, anlayış izahı vasitələridir.

Təhsil və sosial hərəkətlilik

Tədqiqatın ümumi çərçivəsində təhsil, fərdlərin doğulduqları sosial şərtlərin xaricinə çıxa bilmələrini təmin edə biləcək hərəkətlilik mexanizmlərindən biri kimi görülür.

Keyfiyyətli təhsilə müxtəlif sosial qrupların daha ədalətli şəkildə çıxış imkanı, həyat imkanlarının yalnız ailə mənşəyi və ya coğrafi mövqe tərəfindən müəyyən olunma ehtimalını azalda bilər.

Lakin məqalə sosial hərəkətliliyin təhsil vasitəsilə nə dərəcədə artırıldığını ölçən verilənlər təhlilini təqdim etmir.

Tədqiqatın Metodu və Tapıntıları

Araşdırma metodu

İş nəzəri və ədəbiyyata əsaslanan bir analizdir.

Orijinal:

• sorğu,
• müsahibə,
• tələbə məlumat dəsti,
• ölkələrarası statistik müqayisə,
• ekonometrik model,
• eksperimental tədqiqat

yoxdur.

Bu səbəbdən məqalədəki “nəticələr”, empirik statistik nəticələrdən çox ədəbiyyatın və müəllifin nəzəri şərhlərinin sintezidir.

Tədqiqatın müəyyən etdiyi dörd əsas bərabərsizlik mənbəyi

Tədqiqatın dəstəklədiyi əsas şərhlər

• Təhsilə çıxışdakı bərabərsizlik cəmiyyət üzrə imkan bərabərsizliyi ilə əlaqəlidir.
• Regional və sosioiqtisadi fərqliliklər təhsil şəraitinə təsir göstərə bilər.
• Cinsiyyət normaları xüsusilə qız uşaqlarının təhsilə çıxışını məhdudlaşdıra bilər.
• Mədəni gözləntilər təhsil siyasətlərinin faktiki istifadəsinə təsir edə bilər.
• Təhsil bərabərsizliyinin azaldılması sosial inteqrasiya və cəmiyyətlərarası hərəkətlilik baxımından əhəmiyyətlidir.
• Bərabərsizliyin müxtəlif mənbələri bir-birini qarşılıqlı olaraq gücləndirə bilər.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Təhsilin müəyyən bir dərəcədə sosial bərabərsizliyi azaltdığı göstərilmir.
• Hər bir ölkədə təhsil bərabərsizliyinin eyni mexanizmlərlə yarandığı sübuta yetirilməyib.
• Qız uşaqlarının təhsilə çıxışına görə ölkə və ya region üzrə nisbət göstərilmir.
• Əhatəli təhsil siyasətinin tək başına sosial sabitliyi təmin etdiyi göstərilmir.
• “Sosial pozulma” empirik olaraq ölçülmüş və ya təsdiq edilmiş bir indeks deyil.
• Dörd amil arasında kəmiyyət səbəblilik və ya təsir böyüklüyü hesablanmayıb.

Təhsildə bərabərlik sosial bərabərliyi tək başına təmin edə bilərmi?

Xeyr. İş təlimini sosial bərabərsizliyi azaltmada əsas mexanizmlərdən biri kimi görsə də, bərabərsizliyin iqtisadi, mədəni, regional və gender əsaslı fərqlərlə iç-içə keçdiyini qəbul edir; buna görə də təhsil siyasəti vacib olmaqla yanaşı, daha geniş sosial şərtlərdən müstəqil düşünülə bilməz.

İşin güclü tərəfləri

İşin əsas güclü tərəfi təhsil bərabərsizliyini tək ölçülü bir çatım problemi kimi görməməsidir.

Coğrafiyanın, sosial statusun, genderin və mədəni normaların bir-biri ilə qarşılıqlı təsir göstərə biləcəyini vurğulaması, məsələnin çoxsahəli quruluşuna diqqət çəkir.

Həmçinin təhsil bərabərliyi ilə sosial quruluş arasında uzunmüddətli əlaqə qurması, məsələnin yalnız məktəb siyasəti deyil, sosial siyasət məsələsi olduğunu göstərir.

Metodoloji və mənbələrlə əlaqəli məhdudiyyətlər

Tədqiqatın ən önəmli məhdudiyyəti, iddialarını dəstəkləyən orijinal empirik tədqiqatın olmamasıdır.

İkinci olaraq anlayışların bir hissəsi, xüsusilə “social corruption”, ətraflı akademik tərif və ya ölçmə sistemi olmadan istifadə olunur.

Üçüncü olaraq bəzi ümumiləşdirmələr olduqca genişdir və müəyyən ölkə, zaman dövrü və ya əhali qrupu ilə məhdudlaşmır.

Dördüncü olaraq, biblioqrafiyanın hamısı eyni etibarlılıq səviyyəsində deyil. UNESCO 2020 və Dünya Bankı 2018 kimi institusional nəşrlər yoxlanıla bilən xarakterdədir; lakin PDF-də verilmiş bəzi ikinci dərəcəli mənbələrin biblioqrafik şəxsiyyəti müstəqil şəkildə etibarlı şəkildə təsdiqlənə bilmir.

Buna görə də tədqiqatın ümumi təhsil bərabərsizliyi çərçivəsi istifadə edilə bilsə də, spesifik akademik iddialar üçün daha güclü və təsdiqlənə bilən ədəbiyyat dəstəyi tələb olunur.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq:The Role of Education in Reducing Social Inequality

Müəllif: Mənbə sənədində göstərilməyib.

Təşkilat: Göstərilməyib.

Mənbə növü: Nəzəri və ədəbiyyata əsaslanan qısa təhsil tədqiqatı.

Uzunluq: 4 səhifə.

DOI: Göstərilməyib.

Hakemlik: Mənbədə hakemli nəşr haqqında məlumat yoxdur.

Əsas analiz sahələri: Regional fərqlər, gender, sosial-iqtisadi struktur, mədəni normalar, təhsilə giriş, sosial hərəkətlilik və sosial struktur.

Doğrulanabilən əsas institusional mənbələr:UNESCO-nun 2020Global Education Monitoring Report: Inclusion and Educationhesabatı və Dünya BankınınWorld Development Report 2018: Learning to Realize Education's Promiseişi.

Mənbə yoxlama qeyd: Biblioqrafiyada yer alan bəzi ümumi müəllif və məqalə qeydləri verilmiş məlumatlarla müstəqil şəkildə etibarlı şəkildə doğrulanmadığından, bunlara əsaslanan spesifik iddialar bu Verianla mətnində sübut olunmuş tapıntı kimi istifadə edilməyib.

Metodoloji sərhədi: Tədqiqatda orijinal məlumat və ya səbəb-nəticə analizi yoxdur. Nəticələr təhsil bərabərsizliyi ədəbiyyatının ümumi konseptual şərhinə əsaslanır.