Driving Performance Assessment (EDEC; Sürüş Performansının Qiymətləndirilməsi), insult keçirmiş şəxslərin sürüş performansını yalnız sükan və pedal istifadəsi kimi nəqliyyat vasitəsinin idarəetmə bacarıqları ilə deyil; strateji planlaşdırma, trafik daxilində taktiki qərarlar və əməliyyat səviyyəsində avtomobil idarəetməsi də daxil olmaqla real sürüşün müxtəlif səviyyələrini müşahidə yolu ilə qiymətləndirmək məqsədilə İspaniyada hazırlanmış ölçmə alətidir. Tədqiqatda EDEC əvvəlcə ədəbiyyat icmalı və Delphi ekspert konsensusu ilə hazırlanmış, daha sonra xroniki mərhələdə olan 46 insult iştirakçısında sürüş simulyatoru və real trafikə açıq yolda ikili idarəetməli avtomobildən istifadə etməklə ilkin psixometrik doğrulamadan keçirilmişdir. Real avtomobil formasında daxili tutarlılıq α=0,855 və qiymətləndiricilərarası etibarlılıq ICC=0,928; simulyator formasında isə α=0,839 və ICC=0,878 olmuşdur. Real avtomobil EDEC balları ikiəlli koordinasiya, bölünmüş vizual diqqət və motor planlaşdırma/koordinasiya ölçmələri ilə orta səviyyəli əlaqələr göstərmişdir. Buna qarşılıq simulyator üzrə ümumi bal üçün çoxsaylı müqayisə düzəlişindən sonra əhəmiyyətli koqnitiv korrelyasiya aşkar edilməmişdir. Nəticələr ümidverici olsa da, tədqiqat hələ predictive validity, test-retest reliability, sensitivity, specificity və ya Fit–Doubtful–Not Fit klinik kəsim nöqtələrini doğrulamamışdır.

İnsultdan sonra yenidən avtomobil idarə etməyə başlamaq yalnız hərəkətlilik baxımından deyil, müstəqil həyat, sosial iştirak və şəxsin gündəlik rollarını davam etdirə bilməsi baxımından da vacibdir. Bununla belə sürücülük diqqət, vizual qavrayış, icraedici funksiyalar, qərarvermə, motor koordinasiya və ətraf mühit dəyişikliklərinə tez cavab verə bilmə kimi bir çox prosesin eyni vaxtda işləməsini tələb edir.

Bu səbəbdən yalnız masa arxasında tətbiq olunan ayrı-ayrı neyropsixoloji testlər real trafikin mürəkkəb quruluşunu bütövlükdə təmsil etməyə bilər. EDEC-in hazırlanma səbəbi məhz budur: şəxsin real və ya realistik sürüş mühitində nə etdiyini strukturlaşdırılmış şəkildə müşahidə etmək və bu müşahidəni nəzəri sürüş modeli ilə əlaqələndirmək.

EDEC-in konseptual əsasını Michon-un sürüş davranışı modeli təşkil edir. Model sürücülüyü üç eyni vaxtlı, lakin iyerarxik səviyyədə nəzərdən keçirir: strateji, taktiki və əməliyyat. EDEC-in özünəməxsus cəhətlərindən biri, yolüstü qiymətləndirmələrin çoxunda məhdud qalan strateji sürüş davranışını da açıq şəkildə qiymətləndirməyə çalışmasıdır.

EDEC Nədir?

EDEC, insult keçirmiş şəxslərin sürüş performansını real avtomobildə və ya sürüş simulyatorunda müşahidə yolu ilə qiymətləndirmək üçün hazırlanmış, sürüşdən əvvəlki hazırlığı, sürüş zamanı davranışları və sürüşdən sonrakı özünüqiymətləndirməni birlikdə nəzərə alan strukturlaşdırılmış qiymətləndirmə alətidir. Mənbə EDEC-i İspaniyada milli yol hərəkəti qaydalarına uyğunlaşdırılmış ilk insultsonrası yolüstü sürüş qiymətləndirməsi kimi təqdim edir.

Alət yalnız şəxsin avtomobili fiziki olaraq idarə edib-etməməsinə baxmır. Sürücünün öz vəziyyətini qiymətləndirməsi, uyğun avtomobil və şərtləri seçməsi, yol hərəkəti qaydalarına əsasən qərar verməsi, ətraf mühit dəyişikliklərinə reaksiya göstərməsi və sürüşdən sonra öz performansını qiymətləndirməsi də nəzərə alınır.

İnsultdan Sonra Sürüş Niyə Yalnız Motor Bacarıqları ilə Qiymətləndirilə Bilməz?

Sürücülük motor bacarıqlarla yanaşı diqqət, vizual qavrayış, emal sürəti, qərarvermə, icraedici funksiyalar, məkan orientasiyası və risk qiymətləndirməsinin eyni vaxtda işləməsini tələb edir. Mənbədə vurğulandığı kimi, fiziki məhdudiyyətlərin bir hissəsi avtomobil adaptasiyaları ilə kompensasiya oluna bilər, halbuki koqnitiv pozuntular trafik mühitindəki mürəkkəb qərar proseslərinə birbaşa təsir göstərə bilər. Buna görə yalnız əzələ gücü və ya avtomobil idarəetməsi əsasında aparılan qiymətləndirmə şəxsin real sürüş qabiliyyətini təmsil etməyə bilər.

Tədqiqatın əsaslandığı ədəbiyyat masaüstü testlərin real dünyadakı kompensator strategiyaları həmişə tuta bilməyə biləcəyini göstərir. Bir şəxs laboratoriya şəraitində müəyyən koqnitiv testdə çətinlik çəkə bilər, lakin real həyatda sürəti azaltmaq, daha uyğun marşrut seçmək və ya ətraf mühit yükünü məhdudlaşdırmaq kimi kompensasiya strategiyaları inkişaf etdirə bilər.

Buna görə mənbə real və ya simulyasiya edilmiş sürüş mühitini yüksək ekoloji etibarlılığa malik qiymətləndirmə qatı kimi nəzərdən keçirir.

Michon-un Strateji, Taktiki və Əməliyyat Sürüş Səviyyələri Nələrdir?

Michon modelində strateji səviyyə səfərin ümumi planlaşdırılmasını və risk–xərc qiymətləndirilməsini; taktiki səviyyə trafik daxilində hansı manevrin və ya davranışın seçiləcəyini; əməliyyat səviyyəsi isə sükan, pedal və ətraf mühit siqnallarına sürətli cavab kimi avtomatlaşmış nəqliyyat vasitəsinə nəzarət proseslərini ifadə edir. EDEC bu üç səviyyəni eyni müşahidə qiymətləndirməsində birləşdirir.

Bu səviyyələr tam müstəqil deyil. Sürücü avtomobili əməliyyat səviyyəsində idarə edərkən eyni zamanda taktiki trafik qərarı verə və daha yuxarı səviyyəli strateji planını dəyişə bilər.

EDEC Qiymətləndirməsi Necə Tətbiq Olunur?

EDEC qiymətləndirməsi üç zaman mərhələsinə bölünür: sürüşdən əvvəl, sürüş zamanı və sürüşdən sonra. Bu quruluş yalnız trafikin içindəki davranışları deyil, təhlükəsiz sürüş üçün hazırlıqları və sürüşdən sonra öz performansına dair fərqindəliyi də qiymətləndirməyi hədəfləyir.

1. Sürüşdən əvvəl

Sürücünün öz qabiliyyətinə və şərtlərə uyğun avtomobil seçə bilməsi, oturacağı və güzgüləri tənzimləməsi, təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etməsi və təhlükəsiz sürüş mühiti hazırlaması qiymətləndirilir.

Bu mərhələ xüsusilə strateji səviyyəni əhatə edir. Şəxsin yalnız “avtomobili idarə edə bilməsi” deyil, hansı şəraitdə sürməsinin daha uyğun olduğunu qiymətləndirə bilməsi vacibdir.

2. Sürüş zamanı

İştirakçı əvvəlcədən planlaşdırılmış marşrutda avtomobil idarə edərkən EDEC maddələri bir neçə fürsətdə müşahidə olunur. Yol nişanlarına riayət, parklanma, ötmə, trafik daxilində manevr etmə və gözlənilməz vəziyyətlərin idarə edilməsi kimi davranışlar burada qiymətləndirilir.

Sürüş zamanı qiymətləndirmə strateji, taktiki və əməliyyat səviyyələrinin üçünü də əhatə edə bilər.

3. Sürüşdən sonra

Qiymətləndirici iştirakçının öz sürüşünü necə qavradığını soruşur. Sürücüdən sürüş keyfiyyətini qiymətləndirməsi və fərqli edəcəyi bir şey olub-olmadığını bildirməsi istənilir.

Eyni zamanda trafik sıxlığı, hava şəraiti və gözlənilməz hadisələr kimi marşrut xüsusiyyətləri qeyd olunur. Beləliklə, sürüş performansı ətraf mühit kontekstindən tam ayrılmış bal kimi qəbul edilmir.

EDEC neçə maddədən ibarətdir?

Mənbə EDEC-in yekun quruluşunu 36 ballanan maddə və 20 əlavə maddə, həmçinin sürüşdən sonrakı sorğu və marşrut xüsusiyyətlərinin qeydi ilə birlikdə təsvir edir. Əlavə maddələr yekun performans balına birbaşa daxil edilmir, lakin qiymətləndiriciyə şəxsin təcrübəsi və performansı barədə əlavə kontekst verir.

Hər ballanan maddə aşağıdakı dörd səviyyədən biri ilə qiymətləndirilir:

“Not Applicable” cavablarını nəzərə alan formullarla yekun performans faizi hesablanır.

Buradakı maddə səviyyəli “Doubtful” kateqoriyası sürücülük məktəbi təlimatçısının ümumi sürüş uyğunluğu qiymətləndirməsindəki “Fit / Doubtful / Not Fit” qərarı ilə qarışdırılmamalıdır. Bunlar tədqiqat protokolunda fərqli qiymətləndirmə qatlarıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Müəlliflər tədqiqatı kəmiyyət psixoloji araşdırması daxilində instrumental study, yəni ölçmə alətinin hazırlanması və psixometrik xüsusiyyətlərinin araşdırılması kimi təsvir edirlər.

Tədqiqat Andalusia Biomedical Research Ethics Committee tərəfindən 1607-M1–22 nömrəsi ilə təsdiqlənmiş və bütün iştirakçılardan məlumatlandırılmış razılıq alınmışdır.

EDEC necə hazırlanıb?

Tədqiqatçılar əvvəlcə insultdan sonrakı sürüş performansını qiymətləndirən mövcud alətləri nəzərdən keçirmişlər. Maddə hovuzunun yaradılmasında P-Drive, Western University's On-road Assessment, Composite Driving Assessment Scale, Rhode Island Road Test, Driving Observation Schedule, Nottingham Neurological Driving Assessment və Attention-Related Driving Errors Scale kimi mövcud qiymətləndirmə sistemlərindən istifadə edilmişdir.

Seçilmiş maddələr daha sonra İspaniya Directorate-General for Traffic tərəfindən açıq trafik yollarında istifadə olunan qiymətləndirmə standartlarına uyğunlaşdırılmışdır.

Delphi ekspert konsensusu

Məzmun keçərliliyini qiymətləndirmək üçün sürücülük təlimatçıları, psixoloqlar, neyropsixoloqlar və insult reabilitasiyasında təcrübəli erqoterapevtləri əhatə edən ekspert paneli yaradılmışdır.

Ekspertlər hər maddənin EDEC-ə daxil edilməsi barədə fikirlərini 1–5 Likert şkalasında anonim şəkildə bildirmişlər.

Konsensus meyarı əvvəlcədən:

• ekspert ballarının ən azı %75-nin 4–5 aralığında olması və
• IQR-nin ≤1 olması

kimi müəyyən edilmişdir.

Ən çox üç Delphi turu planlaşdırılmışdır.

Yeddi ekspertdən ibarət panel ilkin 63 maddəni qiymətləndirmişdir. Mənbəyə görə üç turun sonunda 17 maddə dəyişdirilmiş, 60 maddə üçün ən az %85,7 səviyyəsində və IQR≤1 olmaqla konsensus əldə edilmişdir. Qalan üç maddədə konsensus əldə edilmədiyindən yekun qərarı tədqiqat qrupu vermişdir.

İştirakçılar

Doğrulama mərhələsində Málaga və Granada-dakı dövlət xəstəxanaları və neyroreabilitasiya klinikaları vasitəsilə xroniki mərhələdə olan insult iştirakçıları toplanmışdır.

Əsas daxilolma şərtləri:

• 18–70 yaş arasında olmaq,
• insultdan sonra xroniki mərhələdə olmaq (>6 ay),
• klinik olaraq stabil olmaq,
• qüvvədə olan sürücülük vəsiqəsinə sahib olmaq,
• insultdan əvvəlki üç ay ərzində avtomobil idarə etmiş olmaq,
• əsas avtomobil idarəetmə elementlərindən istifadə edə biləcək fiziki hərəkətliliyi qorumaq.

Ciddi vizual pozuntu, hemispatial neglect, ciddi tarazlıq problemi, tapşırığı anlamağa mane olan koqnitiv/dil pozuntusu və qanuni görmə standartlarından aşağı görmə kəskinliyi xaricetmə meyarları arasındadır.

Nümunənin xüsusiyyətləri

Simulyator qiymətləndirməsi

İştirakçılara DriveSim və DS-PAD əsaslı sürüş simulyatorunda əvvəlcə alışma müddəti verilmiş və simulator sickness üçün xüsusi qarşısının alınması/idarəetmə protokolu tətbiq edilmişdir.

Alışma dövründən sonra təxminən 30 dəqiqəlik əvvəlcədən müəyyən edilmiş simulyasiya marşrutunda EDEC tətbiq edilmişdir.

Tədqiqatda beş iştirakçının simulator sickness yaşadığı və simulyator analizinin ümumilikdə n=38 ilə aparıldığı bildirilir.

Real trafik qiymətləndirməsi

Real avtomobil qiymətləndirməsində sürücülük məktəbinə məxsus ikili idarəetməli mexaniki və ya avtomatik avtomobildən istifadə edilmişdir.

İştirakçılar iki ayrı 45 dəqiqəlik sessiyada iştirak etmişlər:

1. alışma/praktika sessiyası,
2. qiymətləndirmə sessiyası.

Sürüş ümumi trafikə açıq əvvəlcədən hazırlanmış marşrutda aparılmış; avtomobildə sürücülük məktəbi təlimatçısı və tədqiqatçı qiymətləndiricilər olmuşdur.

Sürücülük məktəbi təlimatçısı həmçinin performans barədə peşəkar qiymətləndirmə apararaq şəxsi Fit, Doubtful və ya Not Fit kateqoriyalarından biri ilə qiymətləndirmişdir.

Lakin bu tədqiqatda bu təsnifata qarşı EDEC üçün həssaslıq, spesifiklik və ya doğrulanmış diaqnostik kəsim nöqtəsi hələ yaradılmamışdır.

Hansı koqnitiv funksiyalar test edilib?

İştirakçılar EDEC-dən əlavə geniş koqnitiv və davranış test batareyasından keçirilmişlər.

EDEC-in Daxili Tutarlılığı Hansı Səviyyədə idi?

EDEC-in real avtomobil versiyasında Cronbach alfa 0,855, simulyator versiyasında isə 0,839 olmuşdur. Mənbənin istifadə etdiyi şərh çərçivəsinə görə hər iki nəticə yaxşı daxili tutarlılığı dəstəkləyir; yəni ölçmə alətindəki ballanan maddələr ortaq sürüş performansı konstruksiyası ilə ardıcıl şəkildə əlaqəlidir.

Mənbə “Not Applicable” cavabı %50-dən çox olan dörd davranışın analizdən çıxarıldığını bildirir: debriyaj istifadəsi, uyğun işıqların istifadəsi, şüşəsilənlərin istifadəsi və gözlənilməz/uyğunsuz vəziyyətə reaksiya.

İki Qiymətləndirici Eyni Sürücüyə Oxşar Bal Verdimi?

Bəli. Real avtomobil EDEC-ində iki erqoterapevt arasındakı ICC(2,1) 0,928, simulyatorda isə 0,878 olaraq bildirilmişdir. Bu nəticələr qiymətləndiricilərarası etibarlılığın real avtomobildə demək olar ki, mükəmməl, simulyatorda isə güclü olduğunu dəstəkləyir.

İki qiymətləndiricinin əvvəllər yolüstü sürüş qiymətləndirməsi təcrübəsinin olmaması və qiymətləndiricilərdən birinin EDEC-i yalnız manual vasitəsilə öyrənməsi nəticələrin tətbiq rahatlığı baxımından diqqətəlayiq cəhətlərindən biridir. Bununla belə nümunə kiçikdir və fərqli mütəxəssislərlə yenidən doğrulama aparılmalıdır.

EDEC Real Avtomobil Balları Hansı Koqnitiv Testlərlə Əlaqəli idi?

Yaş və qiymətləndirmədə istifadə olunan avtomobilə alışqanlıq nəzarət edildikdən və Benjamini–Hochberg çoxsaylı müqayisə düzəlişi tətbiq edildikdən sonra real avtomobil EDEC ümumi balı dörd ölçmə ilə orta səviyyədə əhəmiyyətli əlaqə göstərmişdir: iki Luria motor koordinasiya ölçməsi, ikiəlli koordinasiyada səhv müddəti və UFOV-2 bölünmüş diqqət testi.

Mənfi korrelyasiyalar o deməkdir ki, müvafiq testlərdə daha çox səhv müddəti və ya daha yüksək millisaniyə tələbi daha aşağı EDEC performansı ilə əlaqəlidir.

UFOV-2 xüsusilə bölünmüş vizual diqqət ilə əlaqəlidir. Bu nəticə trafik zamanı eyni anda mərkəzi və periferik məlumatı izləməyin real sürüş performansı ilə əlaqəsini dəstəkləyən tapıntılardan biridir.

Simulyator EDEC Eyni Koqnitiv Əlaqələri Göstərdimi?

Xeyr. EDEC-Simulator ilə bəzi koqnitiv testlər nominal səviyyədə korrelyasiya göstərsə də, çoxsaylı müqayisələr üçün müəyyən edilmiş düzəldilmiş p<0,003 həddini heç bir əlaqə ödəməmişdir. Buna görə bu tədqiqat simulyator EDEC-in real avtomobil EDEC-i ilə eyni yaxınlaşan keçərlilik quruluşuna malik olduğunu göstərmir.

Məsələn, PASAT ilə simulyator ümumi balı arasında \(r_s=0,550\) və p=0,004 olmuşdur; lakin bu dəyər tədqiqatın müəyyən etdiyi düzəldilmiş p<0,003 əhəmiyyətlilik həddinə çatmır.

Müəlliflər bu nəticəni xüsusilə simulyator nümunəsinin kiçik olması səbəbindən statistik gücün kifayət etməmiş ola biləcəyi ehtimalı ilə müzakirə edirlər.

Yaş Sürüş Performansı ilə Əlaqəli idimi?

Tədqiqatda yaş artdıqca EDEC ümumi ballarının azalma meyli göstərdiyi müəyyən edilmişdir. Real avtomobildə yaş ilə ümumi bal arasındakı korrelyasiya ρ=-0,300, simulyatorda isə ρ=-0,474 olmuşdur. Bu nəticələr əlaqə göstərir; yaşın performans azalmasının birbaşa səbəbi olduğunu təkbaşına sübut etmir.

Sürücünün Alışdığı Avtomobil Növü Nəticəyə Təsir Etdimi?

Bəli. Real avtomobil qiymətləndirməsində əvvəllər müntəzəm istifadə etdiyi avtomobil növü ilə eyni tip avtomobildə qiymətləndirilən iştirakçıların orta EDEC balı 81,9, fərqli avtomobil növündə qiymətləndirilənlərin balı isə 68,4 olmuşdur. Fərq p<0,001 və r=0,656 böyük effekt ölçüsü ilə bildirilmişdir. Bu tapıntı qiymətləndirmə alətinin özü qədər qiymətləndirmə şəraitinin də performansa əhəmiyyətli təsir göstərə biləcəyini göstərir.

Mənbə yeni və ya alışılmadıq avtomobilə uyğunlaşmanın koqnitiv yükü artıra və ətraf mühiti izləmək ilə qərarvermə üçün istifadə edilə biləcək resursları azalda biləcəyini müzakirə edir.

Simulyatorda eyni müqayisənin p dəyəri 0,058 və effekt ölçüsü r=0,364 olmuşdur; buna görə mənbə bunu real avtomobildəki qədər güclü statistik nəticə kimi qiymətləndirmir.

EDEC Şəxsin Təkbaşına Sürməyə Uyğun Olub-Olmadığını Müəyyən Edə Bilərmi?

Bu tədqiqat buna hələ kifayət qədər sübut təqdim etmir. EDEC üçün daxili tutarlılıq, qiymətləndiricilərarası etibarlılıq və real avtomobil formasında müəyyən yaxınlaşan keçərlilik sübutları əldə edilmişdir; lakin sürüşə uyğunluq qərarında istifadə oluna biləcək doğrulanmış həssaslıq, spesifiklik və Fit–Doubtful–Not Fit kəsim nöqtələri bu tədqiqatda hələ yaradılmamışdır. Müəlliflər predictive validity və diagnostic validity analizlərini gələcəkdə birbaşa aparılmalı işlər arasında göstərirlər.

Bu səbəbdən EDEC-in yüksək və ya aşağı balı bu mənbə əsasında təkbaşına hüquqi və ya klinik sürüş icazəsi qərarı kimi şərh edilməməlidir.

Tədqiqatda sürücülük məktəbi təlimatçısının verdiyi Fit / Doubtful / Not Fit qiymətləndirməsi EDEC-in gələcək predictive və diagnostic validity tədqiqatlarında müqayisə nöqtələrindən biri ola biləcək peşəkar qərar qatıdır; EDEC-in doğrulanmış avtomatik təsnifatı deyil.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• EDEC insultdan sonra sürüş performansını real avtomobil və simulyatorda strukturlaşdırılmış şəkildə müşahidə etmək üçün hazırlanmışdır.
• EDEC strateji, taktiki və əməliyyat sürüş səviyyələrini eyni alətdə qiymətləndirir.
• Real avtomobil və simulyator formaları yaxşı daxili tutarlılıq göstərmişdir.
• İki qiymətləndirici arasındakı bal uyğunluğu real avtomobildə çox yüksək, simulyatorda güclüdür.
• Real avtomobil EDEC balı ikiəlli koordinasiya, bölünmüş vizual diqqət və müəyyən motor planlaşdırma/koordinasiya ölçmələri ilə orta səviyyədə əlaqəlidir.
• Yaş EDEC performansı ilə mənfi əlaqə göstərmişdir.
• Alışılmış avtomobil növü ilə qiymətləndirilmək real avtomobil balında nəzərəçarpan üstünlüklə əlaqəli olmuşdur.
• Mənbə EDEC-i İspan yol hərəkəti kontekstinə uyğunlaşdırılmış ilk insultsonrası yolüstü müşahidə qiymətləndirməsi kimi təqdim edir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• EDEC-in təkbaşına şəxsin hüquqi olaraq avtomobil idarə edib-edə bilməyəcəyini qəti müəyyən etdiyi göstərilməmişdir.
• Fit, Doubtful və Not Fit üçün doğrulanmış EDEC kəsim balları bu tədqiqatda yaradılmamışdır.
• Həssaslıq və spesifiklik bu ilkin doğrulamada bildirilməmişdir.
• Test-retest etibarlılığı hələ qiymətləndirilməmişdir.
• EDEC-in gələcək real trafik qəzalarını və ya təhlükəsiz sürüş nəticələrini proqnozlaşdırdığı göstərilməmişdir.
• Simulyator formasının real avtomobil qiymətləndirməsini əvəz edə biləcəyi göstərilməmişdir.
• 46 nəfərlik nümunə bütün insult populyasiyasını təmsil edəcək böyüklükdə deyil.
• EDEC nəticəsi tibbi, nevroloji və ya hüquqi sürüş qiymətləndirməsini əvəz edən müstəqil qərar aləti kimi şərh edilməməlidir.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

Nümunənin böyük hissəsinin uzun sürücülük təcrübəsinə malik olması təmsil qabiliyyətini məhdudlaşdırır. İştirakçıların təxminən %91-i mənbə təsnifatında “expert” sürücü kateqoriyasındadır.

Kişi iştirakçılar nümunənin təxminən %72-sini təşkil etmişdir.

İştirakçıların əhəmiyyətli hissəsində qiymətləndirmə avtomobilinin mexaniki/avtomatik növü əvvəllər müntəzəm istifadə etdikləri avtomobildən fərqli olmuşdur. Müəlliflər xüsusilə mexaniki avtomobilə alışmış iştirakçıların bir hissəsinin avtomatik avtomobildə qiymətləndirilməsinin motor və koqnitiv yükü dəyişdirmiş ola biləcəyini qeyd edirlər.

Simulyator nümunəsinin daha kiçik olması convergent validity analizlərində statistik gücü azalda bilər.

Tədqiqat ilkin doğrulamadır və EDEC daha geniş və daha balanslı nümunələrdə yenidən sınaqdan keçirilməlidir.

Gələcək tədqiqatlarda hansı psixometrik testlər lazımdır?

Mənbə gələcəkdə üç sahəni xüsusi olaraq prioritetləşdirir:

1. Test-retest reliability: Eyni şəxsin müxtəlif zamanlarda oxşar şəraitdə EDEC nəticələrinin nə dərəcədə sabit olduğunun qiymətləndirilməsi.
2. Predictive validity: EDEC balının real dünyadakı sürüş nəticəsini və peşəkar sürüş qiymətləndirməsini nə dərəcədə proqnozlaşdırdığının müəyyən edilməsi.
3. Diagnostic validity: Həssaslıq və spesifikliyin hesablanması və Fit / Doubtful / Not Fit qruplarını ayıran klinik kəsim nöqtələrinin hazırlanması.

Müəlliflər xüsusilə “boz zona” kimi düşünülə bilən Doubtful kateqoriyasının şəxsin birbaşa sürüşdən uzaqlaşdırılması əvəzinə sürüş reabilitasiyası, avtomobil adaptasiyası və ya alternativ nəqliyyat seçimlərinin qiymətləndirilməsinə kömək edə biləcək klinik sahə yarada biləcəyini müzakirə edirlər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Development and Validation of the Driving Performance Assessment (EDEC) for Individuals with Stroke

Müəlliflər: Ana Clara Szot, Lucía Laffarga, Jorge Clavijo-Ruiz, Cándida Castro, María Rodríguez-Bailón

Mənbə növü: Kəmiyyət alətinin hazırlanması və ilkin psixometrik doğrulama tədqiqatı / preprint.

SSRN tədqiqat nömrəsi: 7292329.

DOI: 10.2139/ssrn.7292329.

SSRN nəşr məlumatı: 32 səhifə; 24 Avqust 2026 tarixində SSRN-ə yüklənmişdir.

Hakemlik vəziyyəti: Mənbə açıq şəkildə peer review-dan keçmədiyini bildirir.

Tədqiqat növü: Instrumental psychometric study.

Nümunə: 46 xroniki mərhələ insult iştirakçısı; EDEC-Vehicle n=45, EDEC-Simulator n=38.

Nəzəri əsas: Michon-un strateji, taktiki və əməliyyat sürüş davranışı modeli.

Məzmun keçərliliyi: Yeddi nəfərlik ekspert paneli və üç tura qədər Delphi metodu.

Real trafik protokolu: İkili idarəetməli sürücülük məktəbi avtomobilində iki 45 dəqiqəlik sessiya; birincisi praktika, ikincisi qiymətləndirmə.

Simulyator protokolu: Alışma prosesindən sonra təxminən 30 dəqiqəlik əvvəlcədən müəyyən edilmiş marşrut.

Daxili tutarlılıq: EDEC-Vehicle α=0,855; EDEC-Simulator α=0,839.

Qiymətləndiricilərarası etibarlılıq: EDEC-Vehicle ICC(2,1)=0,928; EDEC-Simulator ICC(2,1)=0,878.

Real avtomobildə əhəmiyyətli yaxınlaşan keçərlilik əlaqələri: Luria Motor Series, Luria Reciprocal Coordination, Psychotechnical Bimanual Coordination səhv müddəti və UFOV-2.

Simulyator yaxınlaşan keçərliliyi: Çoxsaylı müqayisə düzəlişindən sonra heç bir koqnitiv ölçmə əhəmiyyətli olmamışdır.

Etik təsdiq: Biomedical Research Ethics Committee of Andalusia, 1607-M1–22.

Maliyyələşdirmə: Junta de Andalucía I+D+I Programa Operativo FEDER (P20_00338 və A-SEJ-114-UGR20), European Regional Fund “A way of making Europe” və Dirección General de Tráfico tədqiqat müqaviləsi 1DGT2A000294.

Açıq giriş haqqı dəstəyi: Universidad de Málaga / CBUA.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirmirlər.

Məlumat əlçatanlığı: Mənbə məlumatların sorğu əsasında təqdim ediləcəyini bildirir.

Generativ süni intellekt bəyanatı: Müəlliflər ChatGPT-dən EDEC-in qiymətləndirmə quruluşunu və proses axınını göstərən Şəkil 2-nin illüstrativ ilkin yaradılmasında istifadə etdiklərini, məzmunu daha sonra nəzərdən keçirib redaktə etdiklərini və yekun məzmun üçün məsuliyyət daşıdıqlarını bildirirlər.

Əsas şərh sərhədi: Bu tədqiqat EDEC üçün ilkin məzmun keçərliliyi, daxili tutarlılıq, qiymətləndiricilərarası etibarlılıq və məhdud yaxınlaşan keçərlilik sübutları təqdim edir. Test-retest, predictive və diagnostic validity hələ tamamlanmadığından, EDEC təkbaşına qəti sürüş uyğunluğu qərarı verən doğrulanmış təsnifat aləti kimi təqdim edilməməlidir.