Bir ölkənin gəliri yüksəldikdə, təhsil və səhiyyə xidmətləri genişləndikdə, siyasi azadlıqlar gücləndikdə və yoxsulluq azaldıqda insan inkişafınin irəlilədiyini deyirik. Ancaq insanın öz düşüncələrini, duyğularını, bədənini və üçündə olduğu anı daha açıq şəkildə fərq edə bilmə qabiliyyəti bu dəyərlendirmede harada yerləşdirilməlidir?

Sebastião Botelho Moniz Burnay’ın Human Development as Pure Awareness başlıqlı magistr dissertasiyası, “saf fərqindəlik” olaraq adlandırdığı daxili qabiliyyətnin günümüzde istifadə olunan insan inkişafı çərçivəlerinde özsine gerçek bir yer bulup bulamayacağını araşdırmaktadır. Tezisde saf fərqindəlik; sıradan uyanıklık hâlinden fərqlı, daxili və xarici gerçekliğe yönelik yüksəlmiş, qavramsal olmayan, məcburiyyətə əsaslanmayan və təcrübə ilə inkişaf etdirilə bilən bir diqqət və mövcudluq hâli olaraq tanımlanmaktadır.

Yazar, bu kavramı əvvəl Francisco Varela, Evan Thompson, Iain McGilchrist, Edmund Husserl, Maurice Merleau-Ponty, Jacques Derrida, Thomas Metzinger və Ray Kurzweil’in tədqiqatları üzərindən tartımmakta; ardından Amartya Sen’in Azadlıq Kimi İnkişaf yaklaşımı, Martha Nussbaum’ın Qabiliyyətlər Yanaşması və Ken Wilber’ın Bütöv Nəzəriyyəı ilə müqayisəktadır.

Tezisin əsas sonucu iki səviyyəlidir. Sen, Nussbaum və Wilber’ın modellerinin üçü de saf fərqındalığı yüzeyde bir azadlıq, daxili yetenek və ya gelişim boyutu olaraq kabul edebiləcek kavramsal esnekliğe sahiptir. Ancaq yazarın “paradiqmatik-ontoloji səviyyə” adını verdiği daha derin aşamada yalnız Wilber’ın Bütöv Nəzəriyyəının saf fərqindəlikla tam uyğun olduğu savunulmaktadır.

Yazara göre Sen və Nussbaum’ın modelleri insanın daxili dünyasına tamamen kapalı deyil; fakat tarihsel olaraq akılcılık, maddi koşullar, bireysel seçim, xarici azadlıq və əvvəlden tanımlanmış insan yetkinliklerine dayanan Batı düşüncəsinin sərhədlərı üçünde kalmaktadır. Wilber’ın modeli ise insanı tamamlanmış bir varlık değil, bilinci gelişmeye devam eden bir varlık olaraq gördüğü üçün saf fərqındalığı yalnız ek bir yetenek değil, gelişimi mümkün kılan çapraz və əsas bir qabiliyyət olaraq konumlandırabilmektedir.

Tezis bu nəticətan hareketle 2030 sonrası qlobal inkişaf gündemi üçün “SDG 0” önerisini geliştirmektedir. Saf fərqındalığın mevcut Davamlı İnkişaf Məqsədlərina eklenen sıradan bir hədəf değil, diğer hədəflerin uygulanma kalitesini artıran əsas bir gelişim zemini halına getirilmesi önerilmektedir. Bununla belə bu öneri tədqiqatnın normativ politika teklifidir; Birləşmiş Millətlər tarafından kabul edilmiş rəsmi bir amaç və ya politika deyil.

İnsan inkişafı yalnız xarici dünyadaki koşullardan mı oluşur?

Modern insan inkişafı yaklaşımı, gelişmeyi yalnız adambaşına gəlir və ya iqtisadi büyümeyle ölçen eski modelleri önemli ölçüde aşmıştır. Eğitim, səhiyyə, siyasi katılım, insan onuru, həyat beklentisi, fırsatlar və gerçek seçim özgürlüğü artık inkişafnın əsas komponentleri arasında görülmektedir.

Tezisin başlanğıc sualsu, bu genişlemeye rağmen insanın daxili həyatının hâlâ ikincil konumda kalıp kalmadığıdır. Yazar, güncel inkişaf sistemlerinin çoğunlukla şu alanlara yoğunlaştığını irəli sürür:

• Gelir və maddi mənbəlar
• Sağlık və təhsil xidmətləri
• Siyasi və hüquqi azadlıqlar
• Toplumsal kurumlar
• Ölçülebilir davranışlar və nəticəlar
• Çevresel göstergeler
• Politika hədəfleri, göstergeler və performans ölçməleri

Buna qarşılık insanın deneyiminin kalitesi, düşüncə akışını gözlemleyebilme qabiliyyəti, zihinsel tepkilərden belirli ölçüde özgürleşmesi, bədənlə bağlı mövcudluqi, diqqətinin açıklığı və özsiyle dünya arasındaki ilişkiyi nasıl yaşadığı inkişafnın mərkəzi bir unsuru olaraq ele alınmamaktadır.

Tədqiqatnın iddiası, xarici imkânların önemli olmadığı deyil. Yazar yoksulluğun, pasiyentlığın, baskının, təhsilsizliğin və siyasi azadlıq eksikliğinin giderilmesini vazgecilmez görməktedir. Sorgulanan nokta, bu xarici koşulların tek başına insanın bütün qabiliyyətini ortaya çıkarmaya yetip yetmediğidir.

Tezisin əsas tədqiqat sualı

Tədqiqatnın ana tədqiqat sualı şöyledir:

“İnsan inkişafı çərçivəleri saf fərqındalığı bir gelişim boyutu olaraq ne ölçüde barındırabilir?”

Bu sualya üç alt sual eşlik etmektedir:

1. Saf fərqindəlik nədir və nörobilimsel, fenomenoloji və təfəkkürə əsaslanan geleneklere göre əsas özellikleri nelerdir?
2. Amartya Sen və Martha Nussbaum tarafından hazırlanan Qabiliyyətlər Yanaşması saf fərqındalığı barındırabilir mi?
3. Ken Wilber’ın Bütöv Nəzəriyyəı kimi alternatif bir gelişim yaklaşımı, saf fərqındalığın bütünleştirilmesi üçün daha uygun kavramsal mənbəlar sunmakta mıdır?

Burada “barındırmak” və ya “üçüne almak” yalnız bir kavramın mevcut bir listeye eklenebilmesi mənasına gəlmir. Yazar iki səviyyəsi birbirinden ayırmaktadır:

• Kavramsal uyum: Saf fərqindəlik, modelin azadlıq, yetenek, gelişim və ya şüur kimi mevcut kavramlarından biri altında ifade ediləbilir mi?
• Paradigmatik və ontoloji uyum: Modelin reallığın ne olduğu, insanın ne olduğu və gelişimin nihai amacının ne olması gerektiği hakkındaki əsas varsayımları saf fərqindəlikla uyğun mudur?

Tezisin en belirleyici ayrımı budur. Bir model saf fərqındalığı pratik səviyyəsinde kabul edebilir; ancaq onu insan inkişafınin əsas gerçekliği və ya nihai yönü olaraq kabul edemeyebilir.

Saf fərqindəlik nasıl tanımlanıyor?

Tezis, fərqlı disiplinlerde “fərqindəlik”, “şüur”, “mövcudluq”, “diqqət”, “öz fərqindəlik” və “bilince erişim” kavramlarının birbirinden fərqlı anlamlarda kullanıldığını vurğulayır. Bu səbəbdən yazar tədqiqatnın ilərleyen bölməlerinde kullanmak üzəre belirli bir işlevsel tanım təşkil edir.

Bu tanıma göre saf fərqindəlik:

İç və xarici gerçekliğe yönelik, sıradan uyanıklık hâlinden daha yüksek bir açıklık və diqqət səviyyəsi; belirli bir nəticə elde etme isteğine dayanmayan, hemen fərq ediləbilən ancaq təcrübə ilə inkişaf etdirilə bilən, qavramsal olmayan bir mövcudluq hâlidir.

Tədqiqatnın tanımı saf fərqındalığı olağan uyanıklıkla özdeşleştirmez. Bir insan gözləri açık, işini yapıyor və çevresinde olanlara tepki məlumatyor ola bilər; ancaq düşüncəler, otomatik alışqanlıklar və zihinsel anlatılar üçünde büyük ölçüde kaybolmuş ola bilər. Tezisde saf fərqindəlik, bu olağan işlevsel uyanıklığın ötesinde kişinin düşüncələrini, duyğularını, bədənini və çevresini daha açıq şəkildə fərq etmesi olaraq ele alınmaktadır.

Yazar bu fərqındalığa üç ana fayda kümesi atfetmektedir:

Bilişsel boyut

• Gerçekliği daha geniş bağlam üçünde algılayabilme
• Düşünsel yapışqanlığın və tekrarlayıcı zihinsel örüntülerin azalması
• Yaratıcılığın və kişisel potansiyelin genişlemesi
• Diqqətin yeni bilgiye daha açık hâle gelmesi
• Kararların yalnız otomatik zihinsel alışqanlıklara dayanmaması
• Beyin faaliyetindeki qələviı uzunmüddətli dəyişikliklerle ilişkiləndiriləbilmesi

Etik və emosional boyut

• İç huzur və daha istikrarlı esenlik
• Otomatik emosional tepkilərin azalması
• Koşula uygun və özliğinden inkişaf edən şəfqət
• İnsanlar və təbiətyla daha güclü bağlantı hissi
• Eski zihinsel acı örüntülerinden belirli ölçüde özgürleşme
• Kurala meqanik bdaxiliimde bağlı olmayan etik duyarlılık

Bedensel və mövcudluqla bağlı boyut

• Beden duyumlarının daha sürekli fərq edilmesi
• Zihin ilə beden arasındaki kopukluğun azalması
• Katı bir mənlik duygusunun gevşemesi
• Belirsizlik və keçicilikle daha dengeli ilişki kurulması
• İç və xarici deneyim qarşısında daha yüksek mövcudluq

Bunlar tezisin literatür sentezisinden çıkardığı özelliklerdir. Tezis bu faydaların tamamını öz ürettiği deneysel məlumatlerle düzgünlamamaktadır.

Sayfa 75’teki kısa fərqindəlik deneyi

Tezisin Ek A bölməünde okura kısa bir deneyim alıştırması təqdim olunur. Okurdan əvvəl çevresindeki bütün sesleri birkaç saniye boyunca diqqətle ayırt etmesi, ardından gözlərini kapatarak ortaya çıkacak bir sonraki düşüncəyi gözlemlemesi istenmektedir.

Alıştırmanın son aşamasında kişinin “Buradayım və fərqında olduğumun fərqındayım” bdaxiliimindeki deneyime yönelmesi önerilmektedir. Yazar bunu saf və ya yüksəlmiş fərqındalığın nasıl hissediləbiləceğine ilişkin kısa bir işaret olaraq sunmaktadır.

Bu uygulama klinik bir ölçmə aracı və ya düzgünlanmış tanı testi deyil. Tezisin kavramını okuyucunun deneyimiyle ilişkiləndirmek amacıyla hazırlanmış fenomenoloji bir alıştırmadır.

Sayfa 13’teki şüur sxemsı

Tezisin 13. sayfasında Evan Thompson’ın yaklaşımı üç parçalı bir sxemyla açıklanmaktadır:

1. Fərqindəlik: Deneyimde beliren şeyi görünür kılan açıklık
2. Fərq edilən daxilierik: Düşünceler, nesneler, duyumlar və duyğular
3. Fərqındalığın deneyimleyicisi: “Ben”, “bana” və “benim” şeklinde kurulan subyekt duygusu

Bu ayrım, saf fərqındalığın ne bir düşüncəyle ne de “Ben fərq ediyorum” anlatısıyla tamamen özdeş görülmemesini sağlamaktadır. Tezisde fərqindəlik, fərq edilən daxilierikten və bu daxilieriğe sahip çıktığını düşünen mənlik tasarımından ayrılmaktadır.

Francisco Varela: Benliksiz və əsassiz deneyim

Francisco Varela’nın neyrofenomenoloji yaklaşımı tezisin mərkəzi mənbəlarından biridir. Varela’ya atfedilən görüşte organizma ilə çevre birbirinden tamamen müstəqil, əvvəlden hazırlanmış iki varlık deyil; həyat sırasında qarşılıklı olaraq birbirini meydana getiren süreçlerdir.

Kalıcı və dəyişmez bir “ben” bulma çabası insan acısının mənbəlarından biri olaraq yorumlanmaktadır. Kişi düşüncəleri, ideolojiləri, beklentiləri, nesneleri və ya toplumsal kimlikleri üzərindən sürekli sabit bir mənlik kurmaya tədqiqatktadır.

Varela’nın mindfulness/fərqindəlik anlayışında amaç eylemden çekilmek deyil. İnsan, eylem sırasında zihni və bedeniyle daha tam bir bdaxiliimde mevcut hâle gelir. Tezis bu durumu saf fərqındalığa yakın bir nümunə olaraq dəyərlendirmektedir.

Varela’dan çıkarılan əsas nəticəlar şunlardır:

• Beden və zihin gündəlik həyatda çoğu zaman uyğun deyil.
• Fərqindəlik uygulaması kişinin öz deneyiminden ne kadar kopuk olduğunu gösterebilir.
• Fərqindəlik katı bir benliğe yapışmayı azaltabilir.
• Daha duyarlı davranış, şəfqət və etik yanıt verme qabiliyyəti gelişebilir.
• İnsan dönüşümünün imkânsız olduğunu əvvəlden varsaymak, gelişime yapay bir sərhəd koyabilir.

Evan Thompson: Fərqindəlik, daxilierik və mənlik eyni şey deyil

Thompson’ın yaklaşımı, bilinci tək bir bütün olaraq görmək yerine fərqindəlik, fərqındalığın daxilieriği və deneyimleyen mənlik duygusu arasında ayrım yapması səbəbiyle önemlidir.

Tezisde Thompson’ın fərqındalığı, görünümleri açığa çıkaran və düşüncəden əvvəl işleyebilən bir alan olaraq yorumlanmaktadır. Benlik ise deneyimin xariciında dəyişmeden duran ayrı bir varlık değil, fərqindəlik sürecinde sürekli yenidən kurulan deneyimsel bir süreçtir.

Thompson ayrıca iki şüur anlamını ayırmaktadır:

• Erişim bilinci: Bir bilgiyi bildiğini və ya bir konunun fərqında olduğunu söyleyebilme
• Fenomenal fərqindəlik: Deneyimin o anda yaşanmakta olan subyektl keyfiyyətiği

İnsan inkişafı və kamu politikası çoğunlukla birinci anlamdaki fərqindəlikla ilgilənmektedir. Örneğin iklim dəyişikliği, səhiyyə riski və ya yurttaşlık hakkı hakkında məlumatlı olmak “fərqında olmak” sailmaktadır. Tezisin ilgiləndiği saf fərqindəlik ise bilginin daxilieriğinden əvvəl gelen deneyimsel açıklıktır.

Thompson’ın aktardığı meditasiya və EEG tədqiqatlarına dayanılarak uzunmüddətli uygulamayla qələviı nörolojik dəyişimler və yüksek gama etkinliği arasında ilişki kurulmaktadır. Ancaq Thompson’a atfedilən bir diğer önemli uyarı, birbaşa kullanılabiləcek bir “şüur ölçeri” bulunmamasıdır.

Iain McGilchrist: Diqqətin keyfiyyətiği bütün həyatı dəyiştirebilir mi?

Tezis, McGilchrist’in beyin yarımküreleri yaklaşımını insan inkişafı üçün önemli bir izah olaraq kullanmaktadır. Bu yaklaşımda sağ və sol yarımkürə yalnız fərqlı görevler yapan iki işlem birimi deyil; dünyaya fərqlı diqqət bdaxiliimleriyle yaklaşmaktadır.

Tezisde aktarıldığı bdaxiliimiyle sağ yarımkürə:

• Bütünü və bağlamı algılamaya,
• Sürekliliğe və ilişkiləre,
• Canlı deneyime,
• Empati və bağlılığa,
• Şimdiki andaki bədənlə bağlı mövcudluqe

daha açıktır.

Sol yarımküre ise parçaları sınıflandırma, nesneleri kullanma, xəritəlama və belirli hədəflere yönelme qayğıından güclü olmakla birlikte aşırı hâkim olduğunda dünyayı meqanik, cansız və araçsal bir yapıya indirgeyebilir.

Tezis, McGilchrist’in bu görüşünü çağdaş toplumun xarici teknoloji və ölçmə qabiliyyətinin, daxili olgunluk və etik muhakeme qabiliyyətindən daha hızlı geliştiği iddiasıyla ilişkiləndirmektedir.

McGilchrist’in bilincin beyin tarafından üretilmediği və təbiətnın əsas özelliği olabiləceği yönündeki görüşünün ana akım nörobilimde tartımmalı və azınlıkta kalan bir yaklaşım olduğu tezisde açıkça kabul edilmektedir.

Husserl: Fenomenolojik indirgeme neden yeterli görülmüyor?

Edmund Husserl’in fenomenolojisi, deneyimi kavramlardan əvvəl nasıl yaşadığımızı incelemeye yönelik önemli bir başlanğıc noktasıdır. Husserl’in epoché və ya fenomenoloji parantezise alma metodi, dünya hakkındaki hazır kabulleri gecici olaraq askıya almayı amaçlamaktadır.

Tezis buna rağmen Husserl’in “saf şüur” və ya “saf ego” kavramının öz saf fərqindəlik tanımına tamamen uymadığı sonucuna ulaşmaktadır. Çünkü Husserl’in alanı hâlâ zihinsel süreçler, yönelimsellik, yargılama və şüur edimleriyle əlaqəlidir.

Başka bir ifadeyle fenomenoloji metod, saf fərqındalığa yaklaşan bir inceleme yolu sağlasa da tezisde savunulan düşüncəsiz və qavramsal olmayan tanıklık durumuna bütünüyle ulaşmamaktadır.

Merleau-Ponty: Bedensel fərqindəlik

Maurice Merleau-Ponty’nin fenomenolojisi, bilinci yalnız düşüncəye və ya zihne yerleştirmek yerine bedenin dünyayla kurduğu yaşantısal ilişkiyi öne çıkarır.

Tezis özellikle “mövcudluq alanı” və “həyata diqqət” kavramlarının saf fərqindəlikla yakınlık taşıdığını müdafiə edir. Buradaki fərqindəlik, beden hareketlerinin hələ tam bdaxiliimlenmemiş başlanğıclarını, ağrıyı, mekânsal yönelimi və dünyanın üçünde bulunma hâlini birbaşa hissetmektir.

Merleau-Ponty’nin “fərqindəlik” sözcüğünü fərqlı anlamlarda kullanması səbəbiyle tam və tek əhəmiyyətli bir uyum kurulmamaktadır. Buna rağmen onun bədənlə bağlı, düşüncə əvvəlsi deneyim anlayışı, saf fərqındalığın yalnız zihinsel sessizlik değil, bədənlə bağlı mövcudluq de olduğu görüşünü destekleyen mənbəlardan biri olaraq kullanılmaktadır.

Derrida: “Saf şimdi” ilə saf fərqindəlik eyni deyil

Jacques Derrida’nın eleştirisi, tamamen saf, donmuş və özsiyle özdeş bir “şimdiki an” fikrine yöneliktir. Her an gecmişin izlerini və geleceğe yönelik beklentiləri taşımaktadır.

Tezis, bu eleştirinin saf fərqındalığı zorunlu olaraq ortadan kaldırmadığını savunur. Çünkü tədqiqatnın saf fərqindəlik kavramı, zamanın durduğu və ya gecmiş və gələcəkten arındırılmış bir fotoğraf ânı deyil. Sürekli dəyişen deneyime yapışmadan açık kalma hâlidir.

Derrida’nın tədqiqatları fərqindəlik pratiği və ya onun geliştiriləbilirliği üzərine birbaşa bir teori sunmadığı üçün tezis, onun katkısını daha çok kavramsal sərhəd koyma işleviyle ele almaktadır.

Thomas Metzinger: Ontolojik iddiaya qarşı, uygulamaya açık

Thomas Metzinger, şüur və mənlik konusunda reduksionist fizikalist yaklaşımın temsilcisi olaraq incelenmektedir. Ona göre kalıcı bir mənlik yoxdur; ancaq bunun səbəbi saf, bedenden müstəqil bir fərqındalığın əsas gerçeklik olması değil, beynin mənlik modelini oluşturan temsil süreçleridir.

Metzinger açısından “fərqında olduğumun fərqındayım” deneyimi bilə başka bir temsil və ya zihinsel model ola bilər. Bu səbəbdən saf fərqındalığın düşüncəden və beyinden müstəqil olduğu yönündeki ontoloji iddiayı kabul etmemektedir.

Bununla belə meditasiyaun diqqət qabiliyyətini güclendirebiləceğini, birliğe benzer deneyimler yaratabiləceğini və okullarda meditasiya təhsilinin yararlı olabiləceğini kabul etmektedir.

Bu ayrım tezis üçün önemlidir:

• Bir kişi saf fərqındalığın metafizik və ya ontoloji yorumunu reddedebilir.
• Buna rağmen fərqindəlik təhsilinin psikolojik və eğitsel yararlarını destekleyebilir.

Tezisin kısa vadeli politika önerilərinin bir kısmı tam olaraq bu ortak zemine əsaslanır.

Ray Kurzweil: Teknolojik gelişim ilə daxili gelişim arasındaki qarşıtlık

Ray Kurzweil, insan və makinenin birleşeceği, biyolojik sərhədlərin aşılacağı və zekânın olağanüstü hızla genişleyeceği teknolojik gələcək tasarımıyla ele alınmaktadır.

Kurzweil’in yaklaşımında şüur çoğunlukla subyektl deneyim və ya çevreyi algılayarak uygun tepki verme qabiliyyəti olaraq görülmektedir. Teknolojik sistemlerin giderek karmaşıklaşmasıyla insan yeteneklerini və şüur işlevlerini taklit edebiləceği düşünülmektedir.

Tezis, Kurzweil’in yaklaşımını xarici qabiliyyətnin daxili fərqindəliktan çok daha hızlı büyüdüğü gelişim modelinin uç örneği olaraq yorumlamaktadır. Yazarın görüşüne göre insanlık teknolojik zekâyı büyütürken fərqindəlik, etik duyarlılık və daxili bütünleşmeyi geliştirmezse bu iki alan arasındaki dengesizlik derinleşebilir.

Bu nəticə Kurzweil’in teknolojik öngörülerinin səhvlandığı mənasına gəlmir. Tezis, teknolojik gelişimin insan inkişafınin nihai ölçütü olaraq kullanılmasına qarşı felsefi bir eleştiri geliştirmektedir.

Saf fərqındalığın ölçülmesi neden zor?

Kamu politikası ölçülə bilən hədəflere ihtiyaç duyar. Eğitim ilı, gelir, pasiyentlık nisbətı və ya emisyon miktarı kimi dəyişkenler sayısal göstergelere dönüştürülebilir. Saf fərqindəlik ise subyektl və keyfiyyət bir deneyim olaraq tanımlandığı üçün birbaşa ölçülmesi daha güctür.

Tezis üç tür ölçmə olasılığından söz etmektedir:

Doğrudan subyektl dəyərlendirme

• Düşüncelere kapılma tez-tezlığı
• Bedensel duyumların sürekliliği
• Duygusal tepkilərden əvvəl oluşan fərq etme aralığı
• Kişinin anda bulunma və deneyime açık kalma anlatısı

Nörolojik və ya psikolojik göstergeler

• EEG etkinliği
• Tekrarlayıcı olumsuz düşünme ölçekleri
• Diqqət sürekliliği
• Zihinsel yapışqanlık və diqqət gecişleri

Toplumsal vekil göstergeler

• Çatışma səviyyəsinin azalması
• İş birliği davranışının artması
• Çevresel sualmluluk
• Bağımlılık və aşırı tüketim eğilimlerinin azalması
• Toplumsal güven və həmrəylik

Tezis, bu toplumsal nəticəların saf fərqındalığın birbaşa və qəti ölçməleri olmadığını kabul etmektedir. Çok sayıda iqtisadi, siyasi və kültürel dəyişken eyni nəticəları etkiləyebilir.

Araşdırma tasarımı

Tədqiqat teorik-kavramsal və müqayisəlı bir araşdırma olaraq tasarlanmıştır. Üç aşamadan ibarətdir:

1. Analitik kavramın oluşturulması:

   Saf fərqindəlik nörobilim, nörofenomenoloji, fenomenoloji, zehin fəlsəfəsi və təfəkkürə əsaslanan gelenekler üzərindən tanımlanmaktadır.

2. Ana akım yaklaşımın sınanması:

   Kavram, Amartya Sen və Martha Nussbaum’ın Qabiliyyətlər Yanaşmasıyla qarşılaştırılmaktadır.

3. Alternatif modelle müqayisə:

   Ken Wilber’ın Bütöv Nəzəriyyəının daxili və xarici gelişimi birlikte ele alan yapısının daha yüksek uyum gösterip göstermediği araştırılmaktadır.

Felsefi konum

Yazar, saf fərqındalığı yalnız dilsel və ya kültürel olaraq oluşturulmuş bir kavram değil, insanların kavramsallaştırmasından müstəqil bir deneyimsel gerçeklik olaraq kabul etmektedir.

Bu səbəbdən tədqiqatnın ontoloji konumu tamamen neytral deyil. Saf fərqındalığın:

• Kavramsal olmayan,
• İnsan deneyiminde mevcut,
• İnsanlar arasında belirli ortak özellikler taşıyan,
• Uygulamayla geliştiriləbilən

bir gerçeklik olduğu başlanğıc varsayımı olaraq benimsenmiştir.

Bilgi kuramı qayğıından ise karma bir yaklaşım kullanılmaktadır:

• Pozitivist yön: Beyin dalgaları, diqqət ölçməleri və davranışsal nəticəlar kimi gözlenebilir tapıntılar
• Yorumlayıcı yön: Birinci şahıs deneyimleri, fenomenoloji anlatılar və keyfiyyət görüşmeler

Araşdırma mantığı abdüktiftir. Tədqiqat, fərqlı disiplinlerin kabul ettiği düşünülen saf fərqindəlik olgusunun insan inkişafı literatüründe neden mərkəzi bir yere sahip olmadığını açıklayabiləcek en uygun kavramsal yorumu aramaktadır.

İki eşik ölçütü

Üç gelişim çərçivəsi ayrıntılı olaraq qarşılaştırılmadan əvvəl iki xaricilayıcı eşik ölçütüne tabi tutulmaktadır.

Birinci eşik: İç boyutlarla uyğunluk

Model, insanın zihinsel və ya zihinsel olmayan daxili deneyimlerini gelişimin meşru unsurları olaraq kabul edebiliyor mu?

İkinci eşik: Ölçüm metodlerinde çoğulculuk

Model yalnız sayısal və xarici ölçməleri mi kabul ediyor, yoxsa keyfiyyət, subyektl və dolaylı dəyərlendirmelere de yer açıyor mu?

Tezisin sonucuna göre Sen, Nussbaum və Wilber’ın üçü de bu iki ilk eşiği gecmektedir. Ancaq uyumun gücü eyni deyil:

Amartya Sen’in Azadlıq Kimi İnkişaf yaklaşımı

Sen’e göre gelişim, insanların dəyər vermek üçün gerekçeleri bulunan həyatları sürdürebilmeleri üçün sahip oldukları gerçek azadlıqlarin genişletilmesidir.

Tezisin 25. sayfasındaki sxem, Sen’in yaklaşımını araçlar və amaçlar üzərindən izahktadır.

Gelişimin araçları

• Ekonomik azadlıqlar
• Siyasi azadlıqlar
• Toplumsal fırsatlar
• Şeffaflık güvenceleri
• Koruyucu təhlükəsizlik
• Yoksulluk, baskı və sosyal yoksunluk kimi engellerin kaldırılması

Gelişimin amaçları

• Açlıktan və önlenebilir pasiyentlıklardan kaçınabilme
• Okuryazar olabilme
• Siyasi həyata katılabilme
• Özgürce konuşabilme
• Kişinin dəyər verdiği varoluş və eylem bdaxiliimlerini gerçekleştirebilmesi

Sen’in yetenek listesi kapalı deyil. Toplumlar ictimai akıl yürütme yoluyla yeni azadlıqlari tanımlayabilir. Bu səbəbdən saf fərqındalığın yeni bir yetenek və ya azadlıq olaraq eklenmesi kavramsal açıdan mümkündür.

Tezis, saf fərqındalığın Sen’in çərçivəsinde şu işlevleri görebiləceğini müdafiə edir:

• Kişinin elindeki mənbəları gerçek özgürlüğe dönüştürme qabiliyyətini artırma
• Otomatik davranış örüntülerinin oluşturduğu daxili engelleri azaltma
• Değer və əvvəlliklerin daha açıq şəkildə oluşturulmasına yardım etme
• Seçim seçeneklerinin daha geniş və bağlamsal bdaxiliimde görülmesini sağlama
• İçsel bir kamu malı və ya desteklenebilir gelişim qabiliyyəti olaraq işlev görmə

Bununla belə tezis, Sen’in nihai gelişim hədəfini “akla dayalı olaraq dəyər məlumatlen həyatı seçebilme özgürlüğü” bdaxiliiminde kurmasını sərhədlayıcı bulmaktadır. Yazara göre saf fərqindəlik, düşüncəden əvvəl gelen bir açıklık olaraq tanımlandığından akılcı seçim və xarici azadlıq merkezli bir yapının üçüne tamamen yerleşememektedir.

Martha Nussbaum’ın Qabiliyyətlər Yanaşması

Nussbaum’ın modeli yalnız azadlıqlarin genişletilmesini değil, insan onuruna uygun bir həyat üçün herqəti sahip olması gereken asgari yetenek eşiğini tanımlamayı amaçlamaktadır.

Nussbaum’ın on mərkəzi yeteneği şunlardır:

1. Yaşam
2. Bedensel səhiyyə
3. Bedensel bütünlük
4. Duyular, hayal gücü və düşüncə
5. Duygular
6. Pratik akıl
7. Bağlılık və toplumsal ilişki
8. Diğer türlerle ilişki
9. Oyun
10. Kişinin öz çevresi üzərinde denetim kurabilmesi

Tezis, saf fərqındalığın özellikle duyular və düşüncə, duyğular, praktik ağıl və bağlılıq yetenekleriyle yakınlık taşıdığını müdafiə edir.

Nussbaum üç yetenek səviyyəsi tanımlamaktadır:

• Temel yetenekler: İnsanların doğuştan sahip olduğu başlanğıc qabiliyyəti
• İç yetenekler: Eğitim, uygulama və toplumsal destekle geliştiriləbilən beceri və özellikler
• Birleşik yetenekler: İç qabiliyyətnin uygun xarici kurum və fırsatlarla birleşmesi

Saf fərqindəlik, tezisde hem bütün insanlarda başlanğıc qabiliyyəti olaraq bulunduğu iləri sürülen əsas bir yetenek hem de uygulamayla geliştirildiği üçün daxili bir yetenek olaraq yorumlanmaktadır.

Yazar ayrıca saf fərqındalığın Nussbaum’ın “mimarî yetenek” olaraq keyfiyyətediği praktik ağıl və bağlılığın altında işçi bir “meta-qabiliyyət” olabiləceğini irəli sürür. Diqqətin və fərqındalığın keyfiyyətiği, diğer yeteneklerin nasıl kullanılacağını belirleyebilir.

Bununla belə Nussbaum’ın amacı sərhədsız daxili gelişim değil, insan onuru üçün gerekli asgari eşiğin güvence altına alınmasıdır. Tezise göre asgari eşik sağlandığında Nussbaum’ın modeli daha iləri və sərhədsız fərqindəlik gelişiminin yönü hakkında sessiz kalmaktadır. Bu səbəbdən kavramsal uyum bulunmasına rağmen paradiqmatik uyum sərhədlı görülmektedir.

Ken Wilber’ın Bütöv Nəzəriyyəı

Wilber’ın modeli, insan və toplum gelişimini yalnız gelir, kurum, teknoloji və ya davranış səviyyəsinde incelemez. Tezisin 29. sayfasındaki dört çeyrekli şəkil, her olgunun dört bakış açısından dəyərlendirilmesi gerektiğini göstərir:

Wilber’a göre gerçek gelişim, bu dört çeyreğin birlikte ilərlemesini gerektirir. Teknoloji və ekonomi gelişirken kültürel və daxili olgunluk eyni hızla gelişmezse sistem dengesizleşebilir.

Tezis, Wilber’ın gelişimi qlobal benmerkezciliğin azalması, bilincin genişlemesi və daha çok insanı, canlıyı, bağlamı və perspektifi diqqəte alma qabiliyyətinin artması olaraq tanımlamasını saf fərqindəlikla güclü bdaxiliimde uyğun bulmaktadır.

Gelişim aşamaları və saf fərqindəlik

Wilber’ın yaklaşımında bireyler və toplumlar fərqlı gelişim aşamalarından gecmektedir. Ancaq tezis saf fərqındalığı bu aşamalardan biri olaraq tanımlamaz.

90. sayfadaki Şəkil C1’de saf fərqindəlik, gelişim basamaklarının yanında aşağıdan yukarıya uzanan bir okla gösterilmektedir. Şeklin vermek istediği mesaj şudur:

• Saf fərqindəlik yalnız “iləri” kabul edilən toplumlara ait deyil.
• Her gelişim aşamasında ortaya çıkabilir.
• Bir aşamanın sualnlarının görülmesine və bir sonraki aşamaya gecişe yardım edebilir.
• Gelişim ilərledikçe fərqındalığın daha istikrarlı bir özellik halına gelmesi mümkündür.

Bu səbəbdən tezis saf fərqındalığı ulaşılması gereken son basamak değil, bütün basamaklarda gelişimi kolaylaştıran çapraz bir hâl olaraq konumlandırmaktadır.

Gerçekleştirme hiyerarşisi ilə baskı hiyerarşisi

Saf fərqındalığın kamu politikasıyla desteklenmesi, dövlətin insanlara belirli bir dünya görüşünü və ya meditasiya bdaxiliimini zorla kabul ettirmesi riskini doğurabilir.

Tezis, Wilber’ın iki hiyerarşi ayrımını bu sualna yanıt olaraq kullanmaktadır:

• Baskı və ya suverenlik hiyerarşisi: Üst konumdaki kişi və ya kurum, öz dəyərini başkalarına zorla uygular.
• Gerçekleştirme hiyerarşisi: İnsanların öz gelişim hızlarına uygun bdaxiliimde ilərleyebilmeleri üçün gerekli təhsilsel, kültürel və kurumsal koşullar oluşturulur.

Tezisin önerdiği yaklaşım ikinci türdür. İnsanların meditasiya yapmaya, belirli bir dine bağlanmaya və ya belirli bir metafizik görüşü kabul etmeye zorlanması savunulmamaktadır. Fərqlı metodlere gönüllü erişim və daxili qabiliyyətyi geliştirme fırsatı önerilmektedir.

Üç modelin kavramsal sonucu

91. sayfadaki Saf Fərqındalığı Barındırma Testi, tədqiqatnın nəticəlarını tek sxemda toplamaktadır.

Paradigma soy ağacı

53. sayfadaki şəkil, Sen, Nussbaum və Wilber’ın modellerinin felsefi resurslarını müqayisəktadır.

Batı düşüncəsiyle ilişkiləndirilən mənbəlar

• Platon: Gerçek bilginin akılla kavranması
• Aristoteles: İnsan təbiətsının belirli bir amaca və yetkinleşme bdaxiliimine sahip olması
• Descartes: Düşünen benliğin əsas gerçeklik olaraq alınması
• Locke: İç dünyanın xarici deneyim tarafından bdaxiliimlendirilmesi
• Kant: İnsan onurunun akıl və özgür seçimle ilişkiləndirilmesi
• Adam Smith: Refahın üretim və piyasa dəyişimiyle geliştirilmesi
• Darwin: Evrimin amaçsız və maddi bir süreç olaraq yorumlanması

Tezis, Sen və Nussbaum’ın modellerinin bu geleneklerden önemli ölçüde etkiləndiğini müdafiə edir.

Wilber’la ilişkiləndirilən mənbəlar

• Hegel: Bilincin aşamalar üçünde özni geliştirmesi
• Advaita Vedanta: Temel reallığın ikili olmayan şüur olaraq görülmesi
• Budist gelenekler: Kalıcı benliğin bulunmadığı və özgürleşmenin fərqindəlikla əlaqəli olduğu görüşü
• Sri Aurobindo: Bilincin evrimsel ilke və gelişimin yönü olaraq görülmesi

Tezisin paradiqmatik sonucu, Sen və Nussbaum’ın saf fərqındalığı uygulama və ya yetenek səviyyəsinde barındırabilmesine rağmen onu reallığın əsasi və gelişimin nihai yönü olaraq konumlandıramadığıdır. Wilber’ın modeli ise bu konumlandırmayı öz yapısı üçünde zaten ehtiva edir.

Bu müqayisənın diqqətle okunması gereken yönü

Tədqiqatda “Batı” və “Doğu” düşüncəsi arasında yapılan ayrım katı, dəyişmez və ya bütün düşünürleri kapsayan bir sınıflandırma deyil. Yazar da bunların öz değil, eğilim olduğunu qeyd edir.

Batı felsefesinin tamamının yalnız maddi və akılcı, Doğu geleneklerinin tamamının ise yalnız fərqindəlik merkezli olduğu sonucu çıkarılmamalıdır. Tezis belirli felsefi soyları müqayisək üçün geniş kategorilər kullanmaktadır.

İnsan inkişafınin tavanını felsefi insan anlayışı mı belirler?

Tezisin en önemli nəzəri iddialarından biri şudur: Bir gelişim modelinin insanın ne olduğuna ilişkin əsas kabulü, o modelin gelişim tavanını da belirler.

İnsan tamamlanmış, rasional və tercih yapan bir varlık olaraq görülürse gelişimin amacı daha çox seçim olanağı, hak və xarici koşul yaratmak olur. İnsan bilinci gelişmeye devam eden və mevcut koqnitiv yapısının ötesine gecebilən bir varlık olaraq görülürse gelişim açık uçlu daxili dönüşümü de kapsar.

Yazar, Sen və Nussbaum’ın modellerinin ilk anlayışa, Wilber’ın modelinin ise ikinci anlayışa daha yakın olduğunu müdafiə edir.

Davamlı İnkişaf Məqsədlərina yönelik eleştiri

Tezis, Birləşmiş Millətlər Davamlı İnkişaf Məqsədlərinın xarici koşulları, hədəfleri və sayısal göstergeleri ayrıntılı bdaxiliimde düzenlediğini; ancaq insanın daxili qabiliyyətsini yapısal bir gelişim boyutu olaraq merkeze almadığını irəli sürür.

Tədqiqatda aktarılan bir sistematik incelemeye dayanılarak SDG’lerin etkisinin büyük ölçüde söylemsel kaldığı və kurumlarla politikalarda daha sərhədlı dönüşüm oluşturduğu belirtilmektedir.

Yazar bu sərhədlı etkiyi yalnız finansman, yönetim və ya siyasi irade eksikliğiyle izahmaktadır. Sorunun daha derinde, gelişimi xarici araçlar və ölçməler üzərindən tasarlayan paradigmanın özsinde olabiləceğini irəli sürür.

Bu, SDG’lerin yoxsulluq, açlık, səhiyyə, təhsil və ya çevre hədəflerinin önemsiz olduğu mənasına gəlmir. Tezis, bu hədəflerin onları uygulayacak birey və kurumların fərqindəlik, etik muhakeme və bütüncül algı qabiliyyəti güclendirilmeden yeterince dönüştürücü olamayabiləceğini müdafiə edir.

“SDG 0” ne anlama geliyor?

Tezisin en diqqət çekici siyasət təklifi “SDG 0”dır. Bu öneride saf fərqindəlik, mevcut hədəflerin önüne eklenen yeni bir sektörel amaç olaraq değil, diğer bütün amaçların uygulanmasını etkiləyen əsas bir geliştirici olaraq mövqeləndirilir.

“0” numarası şu anlamı taşımaktadır:

• Saf fərqindəlik diğer amaçlardan əvvəl gelen əsas qabiliyyətdir.
• Uygulama boyunca karar kalitesini etkilər.
• Gelişimin uzun vadeli yönünü temsil eder.
• Diğer hədəflerin yerine gecmez.
• Yoksulluk, səhiyyə, təhsil və çevre hədəflerini daxili boyutla tamamlamayı amaçlar.

Bu öneri Birləşmiş Millətlərin rəsmi olaraq kabul ettiği bir hədəf deyil. Yüksek lisans tezisinde hazırlanan normativ və nəzəri bir öneridir.

İki qanallı politika yaklaşımı

Tezis, Birləşmiş Millətlər sisteminin kısa vadede saf fərqındalığı əsas bir ontoloji paradigma olaraq benimsemesinin zor olduğunu kabul etmektedir. Bu səbəbdən önerilər iki qanala ayrılmıştır.

Kanal A: Birləşmiş Millətlər sisteminin hemen uygulayabiləceği adımlar

1. Bilimsel qanıt tabanının oluşturulması

UNDP İnsan Gelişimi Raporu Ofisinin okul, səhiyyə, işyeri və fərqlı toplumsal alanlardaki mindfulness tədqiqatlarını bir araya getiren bir “incelemelerin incelemesini” hazırlaması önerilmektedir.

Bu tədqiqatnın şu nəticəlara yoğunlaşması istenmektedir:

• İnsanların gerçek yeteneklerini geliştirme
• Özerklik və eyleyicilik
• İş birliği
• Etik davranış
• Zihinsel səhiyyə
• Karar verme kalitesi

Tezis, böyle bir incelemenin saf fərqındalığın insan inkişafınin ontoloji əsasi olduğunu tek başına qanıtlamayacağını; ancaq kamu politikası üçün mevcut uygulama qanıtlarını bir araya getirebiləceğini kabul etmektedir.

2. Nitel bir ölçmə aracının geliştirilmesi

Gönüllü ölkəlerde daxili yetenekleri dəyərlendiren keyfiyyət bir ölçmə aracının denenmesi önerilmektedir.

Bu araçta:

• Tekrarlayıcı olumsuz düşünme,
• Bedensel mövcudluq,
• Duygusal tepki əvvəlsindeki fərq etme qabiliyyəti,
• İş birliği,
• Bağımlılık örüntüleri,
• İçsel və kişilər arası çatışma

kimi alanların dəyərlendirilmesi öngörülmektedir.

3. Birləşmiş Millətlər kurumlarında daxili gelişim tədqiqat grupları

UNDP, UNESCO və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı bünyesinde daxili gelişim konusunda tədqiqat grupları kurulması önerilmektedir. Kısa vadeli uygulamada kavramın “ruhsallık” yerine esenlik, diqqət və insan qabiliyyəti diliyle ele alınması tavsiye edilmektedir.

4. Acil zihinsel səhiyyə önlemleri

Anksiyete, depresyon, intihar və daxili çatışma nisbətlarının yüksek olduğu ölkəlerde mindfulness və Fərqindəlik Temelli Stres Azaltma programlarının desteklenmesi önerilmektedir.

Yazar bu önerinin saf fərqindəlik hakkındaki metafizik iddialar kabul edilmese bilə uygulanabiləceğini müdafiə edir. Thomas Metzinger kimi fizikalist düşünürlerin de diqqət və meditasiya təhsilinin yararlarını kabul etmesi bu ortak zemine nümunə gösterilmektedir.

Kanal B: Birləşmiş Millətlər xariciındaki norm girişimcilərinin oluşturması gereken yapı

5. Akademik düzgünlama sisteminin dəyiştirilmesi

İç gelişim ilə inkişaf politikalarının kəsikşimine ayrılmış hakemli yayın qanalları, araşdırma kürsüleri və üniversiteler arası konsorsiyumlar kurulması önerilmektedir.

Tezise göre bir konunun kamu politikası gündemine girebilmesi yalnız qanıt üretilmesine değil, hangi tədqiqatların ciddi, fonlanmaya dəyər və yayımlanabilir kabul edildiğini belirleyen akademik kurumlara da bağlıdır.

6. Eğitim və kurumlarda gönüllü uygulamalar

Okullarda, kamu kurumlarında və işyerlerinde kültüre və gelişim səviyyəsine uyarlanmış daxili gelişim modülleri önerilmektedir.

Bu programların:

• Zorlayıcı olmaması,
• Dinsel bağlılıq gerektirmemesi,
• Yaşa və kültüre uygun olması,
• Bilimsel dəyərlendirmeye tabi tutulması,
• Fərqlı fərqindəlik metodleri arasında seçim sunması

gerektiği belirtilmektedir.

7. Erken benimseyen grupların genişletilmesi

Yeniliklerin yailması kuramından hareketle toplumun təxminən yüzde 10–25’lik erkən benimseyen bölməünün yeni normu kabul etmesinin daha geniş dönüşümü başlatabiləceği savunulmaktadır.

Daxili İnkişaf Məqsədləri girişimi, Butan’ın Ümumi Milli Xoşbəxtlik yaklaşımı, təfəkkürə əsaslanan bilim kuruluşları, bilim insanları, sivil toplum kuruluşları və kamuya mal olmuş kişilər olası norm girişimciləri olaraq gösterilmektedir.

8. 2030 sonrası gündemde SDG 0

Son aşamada saf fərqındalığın 2030 sonrası inkişaf gündeminde çapraz və əsas bir hədəf olaraq kabul edilmesi önerilmektedir.

Önerilən süreç:

1. Destekleyici dövlətler və kuruluşlardan oluşan bir koalisyon kurulması
2. Konunun üst səviyyə uzman panellerine taşınması
3. Açık tədqiqat grupları və sivil toplum istişareleri
4. Birləşmiş Millətlər Genel Kurulu müzakereleri
5. Ulusal gönüllü dəyərlendirmelere daxili gelişim boyutunun eklenmesi

Sayfa 92’deki politika süreci sxemsı

Şəkil C3, önerilərin birbaşa tek aşamada kabul ediləmeyeceğini göstərir. Politika penceresinin açılması üçün üç unsurun birleşmesi gerektiği savunulmaktadır:

• Sorun akışı: Mevcut gelişim sisteminin daxili boyutu ihmal ettiğine ilişkin kabul
• Politika akışı: Ölçüm araçları, təhsil programları və uygulanabilir çözümler
• Siyaset akışı: Dövlətler, kurumlar və kamuoyunda uygun destek ortamı

Sxem eyni zamanda yeni bir normun ortaya çıkışı, norm girişimciləri tarafından yailması, belirli bir eşik noktasına ulaşması və sonunda olağan kabul edilən bir uluslararası norma dönüşmesi süreçlerini önerilərle ilişkiləndirmektedir.

Sayfa 93’teki paydaş və uygulanabilirlik notu

Tezisin son sayfası uygulama sürecini üç paydaş grubuna ayırmaktadır:

1. Sponsor koalisyon:

   Butan, Kosta Rika, Wellbeing Economy Alliance və Inner Development Goals girişimi kimi aktorlerin konuyu Birləşmiş Millətlər gündemine taşıması önerilmektedir.

2. Uygulama platformları:

   UNDP İnsan Gelişimi Raporu Ofisi, UNESCO və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatınün qanıt, ölçmə və tədqiqat grubu görevlerini üstlenmesi önerilmektedir.

3. Norm girişimciləri:

   Daxili İnkişaf Məqsədləri girişimi, Ümumi Milli Xoşbəxtlik kuruluşları, düşüncə önderleri və tefekkür alanındaki kurumların Birləşmiş Millətlər xariciındaki toplumsal dönüşümü desteklemesi öngörülmektedir.

Bu görev və bütçe öneriləri tətbiq edilmiş və ya resmen kararlaştırılmış düzenlikeler değil, tezisin fizibilite taslağıdır.

Tədqiqatnın güclü tərəfləri

• İnsan inkişafı ilə şüur və fərqindəlik tədqiqatlarını eyni tədqiqat sualında birleştirmektedir.
• Saf fərqındalığı belirsiz bırakmak yerine işlevsel bir tanım oluşturmaya tədqiqatktadır.
• Destekleyici görüşlerin yanında Derrida, Metzinger və Kurzweil kimi fərqlı və ya qarşıt konumları da tartımmaktadır.
• Sen, Nussbaum və Wilber’ı eyni ölçütlerle müqayisəya tədqiqatktadır.
• Kavramsal uyum ilə paradiqmatik uyum arasında açık ayrım yapmaktadır.
• Nitel ölçməlerin kamu politikasındaki yerini tartımmaktadır.
• Saf fərqındalığı zorunlu bir gelişim aşaması değil, bütün aşamalarda işleyebilən çapraz qabiliyyət olaraq sunmaktadır.
• Kısa vadeli uygulanabilir önerilərle uzun vadeli paradigma önerisini birbirinden ayırmaktadır.
• Zorlayıcı uygulama yerine kültüre uyarlanmış və gönüllü gerçekleştirme koşullarını vurğulayır.
• Politika önerilərini kurumlar, norm yailımı və gündem oluşturma kuramlarıyla ilişkiləndirmektedir.

Tədqiqatnın əsas məhdudiyyətlərı

• Tədqiqat deneysel və ya ampirik deyil.
• Saf fərqındalığın insan inkişafıne etkisi yeni iştirakçı məlumatleriyle test edilmemiştir.
• Saf fərqındalığın nesnel və qavramsal olmayan bir gerçeklik olduğu başlanğıcta kabul edilmektedir.
• Yazar araşdırmaya saf fərqındalığa olumlu yaklaşarak başladığını kabul etmektedir.
• Mənbə və çərçivə seçimi tüm şüur və ya insan inkişafı literatürünü kapsamamaktadır.
• Max-Neef, Doughnut Economics, Inner Development Goals və Butan’ın Ümumi Milli Xoşbəxtlik modeli ayrıntılı müqayisəya dâhil edilmemiştir.
• McGilchrist’in qələviı nörobilimsel və metafizik görüşleri tartımmalıdır.
• Wilber’ın modeli çok kapsamlı olması, aşama mantığı və bilimsel dayanakları səbəbiyle eleştirilmiştir.
• Doğu və Batı düşüncəsine ilişkin geniş sınıflandırmalar çok fərqlı gelenekleri bturşuleştirebilir.
• Saf fərqindəlikla ilişkiləndirilən faydaların tamamı eyni qanıt gücüne sahip deyil.
• Mindfulness araşdırmalarındaki kısa vadeli nəticəlar, saf fərqındalığın ontoloji olaraq əsas gerçeklik olduğu sonucunu qanıtlamaz.
• Toplumsal iş birliği, barış və ya çevresel sualmluluk kimi nəticəlar birçok başka dəyişkenden etkilənmektedir.
• Saf fərqındalığın birbaşa ölçülmesi üçün düzgünlanmış tək bir araç sunulmamaktadır.
• Politika önerilərinin maliyeti, siyasi uygulanabilirliği və istenmeyen nəticəları ayrıntılı olaraq modellenmemiştir.
• Dövlət destekli daxili gelişim programlarının kültürel və ya dinsel neytrallığı nasıl güvenceye alacağı tam olaraq çözümlenmemiştir.
• Tədqiqat hakemli bir dergi məqaləsi değil, magistr dissertasiyasıdir.

Tezisin səhvlanabiləceği koşul

Yazar, meta-qabiliyyət iddiasını tamamen səhvlanamaz bir metafizik önerme olaraq bırakmamaktadır. Büyük ölçekli və uzunmüddətlili fərqindəlik programları sürekli olaraq:

• Yeteneklerde gelişme yaratmazsa,
• İş birliğini artırmazsa,
• Esenlik üzərinde ölçülə bilən etki oluşturmazsa,
• Tezisde tanımlanan koqnitiv və toplumsal dengesizlikleri azaltmazsa

saf fərqındalığın əsas bir meta-qabiliyyət olduğu savının başarısız olacağını qeyd edir.

Bu ifade, tezisin gələcəkte ampirik olaraq sınanması gereken yönünü göstərir.

Tədqiqatnın ne söylediği

• İnsan inkişafı xarici və daxili boyutların birlikte ele alınmasını gerektirebilir.
• Saf fərqindəlik düşüncəler, duyğular və beden qarşısında yüksəlmiş bir mövcudluq hâli olaraq tanımlanabilir.
• Sen, Nussbaum və Wilber’ın modelleri saf fərqındalığı kavramsal olaraq barındırabiləcek esnekliğe sahiptir.
• Sen və Nussbaum’ın modelleri saf fərqındalığı uygulama və ya yetenek olaraq kabul edebilir.
• Yazarın analizine göre yalnız Wilber’ın modeli saf fərqındalığı gelişimin əsasi və nihai yönü olaraq bütünleştirmektedir.
• Nitel ölçmə araçları daxili gelişimin dəyərlendirilmesinde önemlidir.
• Fərqindəlik uygulamaları zorla değil, təhsilsel və kurumsal fırsatlar yoluyla desteklenmelidir.
• 2030 sonrası inkişaf gündeminde daxili gelişimin daha güclü bdaxiliimde temsil edilmesi öneriləbilir.

Tədqiqatnın ne söylemediği

• Saf fərqındalığın bütün insan inkişafı sualnlarını çözdüğünü deneysel olaraq qanıtlamamaktadır.
• Meditasyonun bütün insanlar üçün eyni sonucu doğurduğunu göstermemektedir.
• Yoksulluk, pasiyentlık, eşitsizlik və ya siyasi baskının yalnız zihinsel fərqindəlikla çözülebiləceğini söylememektedir.
• Dışsal inkişaf hədəflerinin terk edilmesini önermemektedir.
• Sen və Nussbaum’ın modellerinin dəyərsiz və ya kullanılamaz olduğunu iləri sürmemektedir.
• McGilchrist və ya Wilber’ın bütün görüşlerinin bilimsel uzlaşma olduğunu söylememektedir.
• Doğu geleneklerinin tek və dəyişmez bir fərqindəlik anlayışına sahip olduğunu göstermemektedir.
• SDG 0’ın Birləşmiş Millətlər tarafından kabul edildiğini söylememektedir.
• Belirli bir din və ya metafizik inancın dövlət tarafından benimsenmesini önermemektedir.
• Kısa süreli mindfulness etkilərinin saf fərqındalığın reallığın əsasi olduğunu qanıtladığını iləri sürmemektedir.

Geçmiş açısından önemi

Tezis, insan inkişafı düşüncəsinin gelir merkezli modellerden azadlıq və yetenek merkezli modellere gecişini önemli bir ilərleme olaraq kabul etmektedir. Bununla belə modern gelişim kuramlarının insanın daxili dünyasına ilişkin felsefi sərhədlərinın Antik Yunan və modern Batı düşüncəsine kadar uzandığını müdafiə edir.

Bu yaklaşım, insan inkişafı kuramlarını yalnız politika araçları olaraq değil, insanın və reallığın ne olduğuna ilişkin tarihsel varsayımlar taşıyan sistemler olaraq okumaktadır.

Bugün açısından önemi

Tədqiqat; zihinsel səhiyyə sualnları, savaşlar, çevresel sərhədlərin aşılması və süni intellekt qabiliyyətinin hızla büyümesi kimi eyni vaxtda sualnları daxili və xarici gelişim arasındaki dengesizlikle ilişkiləndirmektedir.

Tezisin güncel katkısı, teknoloji və kurumların gelişmesinin onları kullanacak insanların diqqət, etik muhakeme, şəfqət və bütüncül düşünme qabiliyyətiyle birlikte ele alınması gerektiğini savunmasıdır.

Gelecek açısından önemi

Tədqiqatnın öneriləri kabul edilirse insan inkişafı ölçməleri yalnız insanların neye sahip olduğunu və ya ne yapabildiğini değil, öz deneyimleriyle nasıl ilişki kurabildiklerini de dəyərlendirmeye başlayacaktır.

Ancaq böyle bir yön dəyişikliği üçün əvvəllikle:

• Saf fərqındalığın daha açıq şəkildə operasionallaşdırılması,
• Geçerli və kültürler arası ölçmə araçlarının geliştirilmesi,
• Büyük ölçekli uzunmüddətli araşdırmaların yapılması,
• Olası yararların və zararların birlikte incelenmesi,
• Gönüllülük və düşüncə özgürlüğünün güvence altına alınması

gerekmektedir.

Mənbə və Metod Qeydi

Tədqiqatnın tam özgün adı:Human Development as Pure Awareness

Yazar: Kapakta Sebastião Burnay; akademik dürüstlük beyanında tam adı Sebastião Botelho Moniz Burnay olaraq qeyd edilmişdir.

Danışman: Prof. Dr. Serdar Turkeli

Kurum: Maastricht University/UNU-MERIT

Program: M.Sc. Public Policy and Human Development, 2025/2026

Belge türü: Yüksek lisans tezisi

Tarih: 18 Haziran 2026

Yer: Maastricht, Hollanda

Öğrenci numarası: I6439625

Bildirilən kelime sayısı: 24.972

Sayfa sayısı: 93

DOI: PDF’de DOI bilgisi mövcud deyil.

Dergi: Tədqiqat bir dergi məqaləsi deyil.

Yayınevi: Akademik yayınevi bilgisi mövcud deyil.

Hakemlik durumu: Hakem dəyərlendirmesinden gecmiş yayın statüsü düzgünlanmamaktadır.

Tədqiqatnın metodi: Yapılandırılmış tematik literatür incelemesi, kavramsal analiz, daxilikin eleştiri və müqayisəlı çərçivə testi istifadə edilmişdir. Saf fərqindəlik əvvəl nörobilimsel, neyrofenomenoloji, fenomenoloji, felsefi və təfəkkürə əsaslanan literatür üzərindən tanımlanmış; ardından Amartya Sen, Martha Nussbaum və Ken Wilber’ın insan inkişafı modelleriyle qarşılaştırılmıştır.

Araşdırma türü: Kuramsal-kavramsal, müqayisəlı və abdüktif araşdırma

Ampirik məlumat durumu: Tədqiqatda yeni deney, saha araşdırması, sorğu, görüşme, klinik məlumat və ya statistik analiz mövcud deyil.

Temel müqayisə ölçütleri:

• İçsel insan boyutlarıyla uyğunluk
• Nitel və kəmiyyət ölçmə metodlerini birlikte kabul etme
• Çərçivəlerin əsas kavramlarıyla kavramsal uyum
• Ontolojik uyum: Gerçekliğin ne olduğu
• Antropolojik uyum: İnsanın ne olduğu
• Teleolojik uyum: Gelişimin nihai amacının ne olduğu

Temel nəticə: Tezisin analizine göre Sen, Nussbaum və Wilber’ın modelleri saf fərqındalığı kavramsal səviyyəde barındırabilmektedir. Ancaq saf fərqındalığı insan inkişafınin əsas gerçekliği və açık uçlu nihai yönü olaraq yalnız Wilber’ın Bütöv Nəzəriyyəının paradiqmatik səviyyəde barındırabildiği savunulmaktadır.

Politika sonucu: Tezis, kısa vadede bilimsel qanıtların bir araya getirilmesini, ölçmə araçlarının geliştirilmesini, gönüllü təhsil və zihinsel səhiyyə programlarını; uzun vadede ise saf fərqındalığın 2030 sonrası inkişaf gündeminde “SDG 0” olaraq ele alınmasını önermektedir.

Yayın dəyərlendirmesi: Tədqiqatnın nəticəları, hakemli ampirik bir araşdırmanın qəti tapıntıları olaraq değil, belirli mənbə seçimine və felsefi başlanğıc varsayımlarına dayanan yüksek lisans səviyyəsindeki nəzəri bir argüman olaraq dəyərlendirilmelidir.

Bu Türkçe məqalə, yüklenen tezisin ana metni, akademik dürüstlük beyanı, soyut bölməü, araşdırma sualları, literatür incelemesi, metod izahsı, üç gelişim çərçivəsinin qarşılaştırılması, politika öneriləri, destekleyici tablolar və 90–93. sayfalardaki şəkiller incelenerek hazırlanmıştır. Tezisde bulunmayan bir deneysel nəticə və ya xarici mənbəlı bilimsel iddia eklenmemiştir.