Mohammed Aleemuddin, Md Amzad Hossain və Adittya Barua tərəfindən hazırlanmış bu tədqiqat hipersəs aparatlarının burun, qanad ön kənarı, mühərrik hava girişinin dodaqları və yenidən giriş kapsullarındakı yüksək istilik yüklərini idarə etmək üçün hazırlanmış soyutma və istilik mühafizə texnologiyalarını əhatəli şəkildə bir araya gətirir. İcmalda problem əvvəlcə aerodinamik, material, hərəkətverici sistem, idarəetmə, modelləşdirmə, ekoloji və etibarlılıq ölçüləri ilə müəyyənləşdirilir; sonra mövcud həllər passiv istilik mühafizəsi, aktiv daxili soyutma, aktiv xarici axın nəzarəti, elektromaqnit/plazma əsaslı üsullar, həndəsi-adaptiv yanaşmalar və hibrid sistemlər olmaqla altı əsas sinifdə araşdırılır. Tədqiqatın əsas nəticəsi odur ki, heç bir soyutma texnikası bütün hipersəs missiyaları üçün üstün deyil; həll uçuş müddəti, səth həndəsəsi, təkrar istifadə edilə bilmə, istilik axını, kütlə, güc və texniki xidmət tələbləri ilə birlikdə seçilməlidir.

İcmalın başlanğıc çərçivəsində Mach 27-ni aşan sürətlərdə, təxminən 9300 m/s səviyyəsində ön kənar ətrafındakı qazın kimyəvi cəhətdən reaktiv və termal olaraq ionlaşmış plazmaya çevrilə biləcəyi; durğunluq temperaturlarının mənbədə 9000–12.000 K intervalına çata biləcəyi bildirilir. Bu dəyərlər tədqiqatın ümumi hipersəs uçuş çərçivəsinin bir hissəsidir və hər bir aparat, hündürlük və ya trayektoriya üçün sabit səth temperaturu demək deyil.

Ədəbiyyat sintezi yüksək temperaturlu keramikalardan karbon-karbon strukturlarına, radiativ səthlərdən ablyasiyaya, istilik borularından film və transpirasiya soyutmasına, regenerativ sistemlərdən kriogen soyutmaya, maqnitohidrodinamik axın nəzarətindən elektron transpiration cooling-ə və forma dəyişdirən strukturlara qədər geniş həll spektri təqdim edir. Bununla belə üsulların texnoloji yetkinlik səviyyəsi eyni deyil; bəzilərinin uçuş təcrübəsi olduğu halda bəzi elektromaqnit, elektron və ya adaptiv həllər hələ də eksperimental və ya ilkin texnologiya səviyyəsindədir.

Hipersəs uçuşunda niyə xüsusilə ön kənar kritikdir?

Hipersəs aparatının ətrafındakı hava sadəcə “çox sürətli” axmır. Yüksək Mach saylarında güclü şok dalğaları yaranır; axın ciddi şəkildə sıxılır və qazın temperaturu yüksəlir. Burun və ön kənar kimi axını birbaşa qarşılayan bölgələrdə bu enerji kiçik səth sahəsində cəmlənə bilər. Kəskin həndəsələr aerodinamik baxımdan üstün ola bilsə də, termal baxımdan ən ağır şəraiti yarada bilər.

İcmalda səthə çatan konvektiv istilik axını əsasən aşağıdakı əlaqə ilə ifadə edilir:

\[ q'' = h(T_r - T_w) \]

Burada \(q''\) səth istilik axınını, \(h\) yerli istilikötürmə əmsalını, \(T_r\) recovery temperaturunu və \(T_w\) divar temperaturunu ifadə edir. Fiziki baxımdan isti axınla səth arasındakı temperatur fərqi və axının istilik ötürmə qabiliyyəti artdıqca səthə gələn termal yük də artır.

Lakin real hipersəs mühiti bundan daha mürəkkəbdir. Şok–sərhəd qatı qarşılıqlı təsiri, laminar-turbulent keçid, molekulyar dissosiasiya, rekombinasiya, vibrasion həyəcanlanma və ionlaşma da istilik ötürməsini dəyişə bilər. Tədqiqatın Şəkil 22-sində hava üçün təxminən 800 K-dən başlayan vibrasion həyəcanlanma, təxminən 2500–4000 K intervalında nəzərəçarpan dissosiasiya və daha yüksək temperaturlardakı ionlaşma bölgələri sxematik şəkildə göstərilir.

Yeddi mühəndislik problemi eyni vaxtda həll edilməlidir

İcmal hipersəs aparatlarının inkişafını yalnız “material temperaturu” problemi kimi qəbul etmir. Yeddi əsas çətinlik sahəsini birlikdə müəyyənləşdirir:

• Aerodinamika: şok dalğaları, sərhəd qatı keçidi, real qaz effektləri və lokal istilik axınının toplanması.
• Material və struktur: oksidləşmə, termal gərginliklər, çatlama, yorulma və fərqli materialların termal genişlənmə uyğunsuzluğu.
• Hərəkətverici sistem: scramjet girişləri, yanma kameraları və çox qısa axın qalma müddətlərində yanma sabitliyi.
• İstiqamətləndirmə və idarəetmə: yüksək hündürlükdə azalan idarəetmə effektivliyi, yüksək temperatura davamlı aktuator ehtiyacı və plazma mənşəli rabitə problemləri.
• Modelləşdirmə və simulyasiya: şokun, turbulentliyin, kimyanın, material davranışının və struktur deformasiyasının eyni zamanda modelləşdirilməsi.
• Ekoloji və əməliyyat: atmosfer dəyişkənliyi, hissəcik zərbəsi, təkrarlanan termal dövrlər və texniki xidmət ehtiyacı.
• Xərc və etibarlılıq: xüsusi materiallar, qabaqcıl istehsal, sınaq infrastrukturu və dar təhlükəsizlik marjaları.

1. Passiv termal mühafizə: İstiliyə tab gətirmək və istiliyi yaymaq

Passiv sistemlər nasos və ya davamlı soyuducu təchizatı istifadə etmədən işləyir. İcmalda ultra yüksək temperaturlu keramikalar (UHTC), karbon-karbon strukturları, yüksək emissivlikli örtüklər, istilik boruları, ablyasiya və izolyasiya sistemləri bu sinifdə nəzərdən keçirilir.

ZrB₂–SiC və HfB₂–SiC kimi UHTC sistemləri yüksək temperatur davamlılığına görə xüsusilə kiçik radiuslu ön kənarlar üçün önə çıxır. Tədqiqatda ötürülən ədəbiyyat nümunələrindən birində təxminən 7 MW/m² istilik axını altında ZrB₂–SiC əsaslı materialların təxminən 2450 °C səth temperaturunda bütövlüyünü qoruduğu bildirilir. Lakin oksidləşmə, kövrəklik və termal şok hələ də əsas problemlərdir.

Karbon-karbon strukturları aşağı sıxlıq və yüksək temperatur qabiliyyəti təmin etdiyi halda oksigenli mühitdə qoruyucu örtüklərə ehtiyac duyur. X-43A kimi nümunələrdə lif istiqamətinin və çoxqatlı örtük dizaynının yalnız temperatur davamlılığı deyil, termal gərginlik baxımından da həlledici olduğu vurğulanır.

İstilik boruları: İsti nöqtədəki enerjini başqa yerə daşımaq

İstilik borusu işçi mayenin buxarlanması və daha soyuq bölgədə kondensasiyası yolu ilə ön kənardakı enerjini daha geniş radiativ səthə daşıyır. İstilik istehsalı olmayan sadələşdirilmiş stasionar keçiricilik problemi tədqiqatda belə verilir:

\[ \nabla \cdot (k\nabla T) + \dot q = 0 \]

\(k\) termal keçiriciliyi, \(T\) temperatur sahəsini və \(\dot q\) həcmli istilik istehsalını ifadə edir. Yüksək effektli istilik borusunda məqsəd ön kənarın kiçik hissəsində yaranan termal zirvəni daha geniş səth boyunca yaymaqdır.

NASA Langley tədqiqatlarından ötürülən bir təcrübədə molibden-renium gövdəli və litium işçi mayeli düz istilik borusunun təxminən 3,3 kW istilik daşıdığı və kiçik qaynaq qüsuru yaranmazdan əvvəl təxminən 160 W/cm² radial istilik axınına davam gətirdiyi bildirilir. Digər karbon-karbon inteqrasiya edilmiş prototiplərin təxminən 1260 °C-də stabil işlədiyi qeyd olunur.

Radiativ soyutma: Çox isti səthin istiliyi kosmosa yayması

Yüksək temperaturlu səthlərin mühüm üstünlüyü odur ki, temperatur artdıqca radiasiya ilə atılan enerji çox sürətlə artır:

\[ q_{\mathrm{rad}} = \varepsilon \sigma \left(T_s^4-T_\infty^4\right) \]

Burada \(\varepsilon\) səth emissivliyi, \(\sigma\) Stefan–Boltzmann sabiti, \(T_s\) səth temperaturu və \(T_\infty\) ətraf temperaturudur. Dördüncü qüvvət əlaqəsinə görə yüksək emissivlikli səth çox yüksək temperaturlarda böyük miqdarda enerjini radiasiya ilə uzaqlaşdıra bilər.

İcmalda SiC örtüklü karbon-karbon və UHTC sistemləri üçün təxminən 0,8–0,9 emissivlik dəyərləri ötürülür. Araşdırılmış müxtəlif laboratoriya və uçuş tədqiqatlarında radiativ istilik uzaqlaşdırılmasının bəzi şərtlərdə ümumi istilik yükünün təxminən %30–80-i arasında dəyişə bildiyi bildirilir. Bu intervalın fərqli aparatlardan, temperatur və təcrübə şərtlərindən gəldiyi unudulmamalıdır; bu, vahid universal səmərəlilik dəyəri deyil.

Ablyasiya: Səthin nəzarətli şəkildə sərf edilməsi

Ablyativ termal mühafizədə səth materialının parçalanması, pirolizi və səthdən uzaqlaşması termal enerjinin bir hissəsini sərf edir. Yaranan qazlar da isti axınla səth arasında qoruyucu qat yarada bilər.

Bu yanaşma xüsusilə qısamüddətli, lakin çox yüksək istilik yüklərinə məruz qalan yenidən giriş aparatları üçün güclüdür. Bunun əvəzində səth həndəsəsi missiya zamanı dəyişir və material sərf olunduğuna görə təkrar istifadə məhdudlaşır. Buna görə formanın çox dəqiq qorunmalı olduğu hava ilə nəfəs alan hipersəs aparatları üçün həmişə uyğun deyil.

2. Aktiv daxili soyutma: İstiliyi maye ilə daşımaq

Aktiv sistemlərdə məqsəd yalnız temperatura davam gətirmək deyil, enerjini səthdən aktiv şəkildə uzaqlaşdırmaqdır. İcmal film soyutması, transpirasiya, regenerativ soyutma, sweat cooling, qaynama/faza dəyişməsi, kriogen soyutma və müxtəlif iki fazalı sistemləri əhatə edir.

Transpirasiya soyutması

Transpirasiya soyutmasında qaz və ya maye soyuducu məsaməli səthdən çoxlu kiçik nöqtələrdən xaricə çıxır. Beləliklə isti sərhəd qatı divardan uzaqlaşdırılır və səth üzərində daha aşağı entalpiyalı qoruyucu qat yaranır.

İcmalda verilən Mach 6 və təxminən 20 km hündürlük şərtlərindəki sayısal tədqiqatda, fasiləli məsaməli transpirasiya quruluşu ilə durğunluq nöqtəsi səth temperaturunun 1218 K-dən 486 K-ə endirildiyi və soyutma effektivliyinin 0,874 hesablandığı bildirilir. Bu nəticə müəyyən simulyasiya həndəsəsi və axın şərtlərinə aiddir; bütün hipersəs aparatları üçün ümumiləşdirilə bilən sabit dəyər deyil.

Regenerativ soyutma

Regenerativ sistemlərdə yanacaq və ya başqa işçi maye yanmadan əvvəl isti divarların içindəki kanallardan keçirilir. Soyuducu tərəfindən alınan istilik:

\[ \dot Q = \dot m c_p (T_{\mathrm{out}}-T_{\mathrm{in}}) \]

əlaqəsi ilə izah edilə bilər. \(\dot m\) kütlə sərfiyyatı, \(c_p\) xüsusi istilik tutumu, \(T_{\mathrm{in}}\) giriş və \(T_{\mathrm{out}}\) çıxış temperaturudur.

Bu üsulun mühüm üstünlüyü alınan termal enerjinin yanacağı əvvəlcədən qızdıraraq hərəkətverici sistemə geri qaytarıla bilməsidir. Lakin uzun və dar soyutma kanalları, karbohidrogenlərdə kokslaşma, yüksək təzyiq və termal yorulma ciddi mühəndislik problemləridir.

3. Aktiv xarici axın nəzarəti

Bu qrupdakı üsullar səthin içindən istilik çəkmək əvəzinə şok dalğasını və ya sərhəd qatını dəyişməyə çalışır. Film inyeksiyası, əks jetlər, aşağı entalpiyalı qaz inyeksiyası, blowing/suction və sintetik və ya impuls jetlər bunların nümunələridir.

Düzgün dizayn edilmiş soyuducu jet isti qazın divara çatmasını azalda bilər. Lakin jet impulsu həddindən artıq olarsa soyuducu film səthdən ayrıla və gözlənilən mühafizə itə bilər. Buna görə inyeksiya bucağı, sıxlıq nisbəti, üfürmə nisbəti və şok həndəsəsi birlikdə optimallaşdırılmalıdır.

4. Elektromaqnit və plazma əsaslı soyutma

Hipersəs sürətlərində qaz qismən ionlaşdıqda elektrik və maqnit sahələri axına birbaşa qüvvə tətbiq edə bilən yeni idarəetmə mexanizmi yaradır. Maqnitohidrodinamik (MHD) yanaşmada ionlaşmış axındakı yük daşıyıcılarına Lorentz qüvvəsi tətbiq edilərək şok strukturu, təzyiq paylanması və ya sərhəd qatı dəyişdirilə bilər.

İcmalda istifadə olunan əsas MHD qarşılıqlı təsir parametri:

\[ N = \frac{\sigma B^2 L} {\rho U} \]

şəklindədir. Burada \(\sigma\) elektrik keçiriciliyi, \(B\) maqnit axını sıxlığı, \(L\) xarakterik uzunluq, \(\rho\) qaz sıxlığı və \(U\) axın sürətidir. Daha güclü elektromaqnit qarşılıqlı təsir ionlaşmış axın üzərində daha yüksək idarəetmə səlahiyyəti verə bilər; lakin maqnit kütləsi, elektrik gücü, elektromaqnit uyğunluğu və struktur yükləri sistemi çətinləşdirir.

AJAX kimi hipersəs hava girişində ötürülən MHD simulyasiyalarında maqnit sahəsinin şok strukturunu dəyişdirərək hava girişinin iş rejimini tənzimlədiyi və araşdırılan şərtlərdə sürükləmədə təxminən %14–18 azalma təmin etdiyi bildirilir. Bu məlumat birbaşa “%18 soyutma” demək deyil; tədqiqat bunu əsasən axın və şok nəzarəti kontekstində təqdim edir.

Elektron transpiration cooling niyə fərqlidir?

Electronic Transpiration Cooling (ETC), klassik transpirasiyanın səthə soyuducu çıxarmasına bənzər nəticə yaratmağa çalışsa da soyuducunu təzyiq fərqi ilə deyil, elektrik sahəsinin ionlara tətbiq etdiyi qüvvə ilə hərəkət etdirir. İcmalda ion sürüklənmə sürəti:

\[ u_i = \mu_i E \]

kimi verilir. \(u_i\) ion sürüklənmə sürəti, \(\mu_i\) ion hərəkətliliyi və \(E\) elektrik sahəsidir.

Bu yanaşma mexaniki nasos ehtiyacını azaltmaq və sürətli elektrik idarəetməsi potensialına malikdir. Bunun əvəzində dielektrik deşilmə, elektrod aşınması və Joule qızması mühüm problemlərdir:

\[ Q_J=\sigma E^2 \]

Elektrik sahəsi həddən artıq artırıldıqda sistemi soyutmaq üçün istifadə olunan elektrik mexanizminin özü əlavə istilik yaratmağa başlaya bilər.

5. Həndəsi və adaptiv mühafizə

Ön kənarı bir qədər kütləşdirmək bow shock-u səthdən uzaqlaşdıra və durğunluq bölgəsindəki pik istilik axınını azalda bilər. Lakin bunun əvəzində aerodinamik sürükləmə və ya aparat performansı dəyişə bilər. Buna görə “ən kəskin burun” ilə “ən aşağı temperatur” eyni dizayn məqsədi deyil.

Adaptiv dizaynlar bu kompromisi uçuş zamanı idarə etməyə çalışır. Forma yaddaşlı ərintilər, morphing səthlər və ya termal vəziyyətə görə forma dəyişdirən strukturlar aşağı istilik yükündə aerodinamik baxımdan incə, yüksək istilik yükündə isə termal baxımdan daha davamlı həndəsə yaratmaq potensialına malikdir. İcmal bu sahənin ümidverici olduğunu, lakin yüksək temperatur yorğunluğu, aktuasiya etibarlılığı və material sabitliyinin həll edilməli olduğunu vurğulayır.

6. Hibrid sistemlər niyə getdikcə daha vacibdir?

İcmalın ümumi istiqaməti gələcəyin təkrar istifadə olunan hipersəs aparatlarında tək mexanizm əvəzinə bir-birini tamamlayan termal qatların istifadəsinin daha realist olduğu yönündədir. Məsələn, passiv UHTC səth normal şərtləri qarşılaya bilər, həddindən artıq yükdə transpirasiya işə düşə bilər; istilik borusu temperaturu başqa bölgələrə daşıya bilər və yüksək emissivlikli örtük bu enerjini radiasiya ilə uzaqlaşdıra bilər.

Bu cədvəldə müxtəlif texnikaların sayısal performansları birbaşa sıralanmır. İcmaldakı təcrübə və simulyasiya şərtləri fərqli olduğuna görə “ən yaxşı soyutma üsulu” şəklində tək faiz və ya temperatur dəyəri yaratmaq mənbə tədqiqatının dəstəklədiyi nəticə deyil.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Bu tədqiqat yeni hipersəs aparat eksperimenti aparmır

Tədqiqatın elmi metodu hipersəs termal idarəetmə sahəsində eksperimental, sayısal, uçuş sınağı, materialşünaslıq və sistem mühəndisliyi ədəbiyyatının əhatəli sintezinə əsaslanır. Mənbələrdə NASA və DLR proqramları, yüksək entalpiyalı külək tunelləri, arc-jet təcrübələri, yenidən giriş uçuşları, CFD tədqiqatları, material testləri və müxtəlif nəzəri modellər birlikdə nəzərdən keçirilir.

Bununla belə məqalədə sistematik icmallarda gözlənilən açıq verilənlər bazası siyahısı, əvvəlcədən müəyyən edilmiş axtarış sətri, PRISMA axını, daxil etmə/xaric etmə meyarları və ya tədqiqat keyfiyyəti qiymətləndirmə protokolu verilməyib. Buna görə icmalın genişliyi mühüm güclü tərəf olsa da, mənbə seçiminin təkrarlana bilən sistematik ədəbiyyat taraması kimi qiymətləndirilməsi dəstəklənmir.

Passiv mühafizədən ağıllı termal sistemlərə doğru inkişaf

İcmalın tarixi sintezində erkən dövr həlləri əsasən istiliyə davamlı materiallar və passiv istilik yayma üsullarına söykənərkən, sonrakı tədqiqatlar aktiv soyuducu axını, məsaməli səthlər və regenerativ kanalları gündəmə gətirmişdir. Daha yeni tədqiqatlar isə elektromaqnit axın nəzarəti, elektron transpirasiya, morphing strukturlar və çoxlu mexanizmləri birləşdirən hibrid sistemlərə yönəlir.

Seçilmiş sayısal nəticələr nə göstərir?

İcmalın müxtəlif mənbələrdən ötürdüyü bəzi mühüm sayısal nümunələr bunlardır:

Bu dəyərlər vahid ümumi təcrübədən gəlmədiyinə görə eyni oxda sıralanaraq performans liqasına çevrilə bilməz. İstilik axını, Mach sayı, hündürlük, səth radiusu, təcrübə müddəti, material və soyuducu növü üsullar arasında dəyişir.

İcmalın dəstəklədiyi əsas nəticələr

• Hipersəs ön kənarlarının termal mühafizəsi yalnız yüksək ərimə temperaturlu material seçimi problemi deyil; aerodinamika, termokimya, struktur və sistem inteqrasiyası birlikdə həll edilməlidir.
• Passiv sistemlər aşağı mürəkkəblik və yüksək etibarlılıq təmin edir, lakin uzunmüddətli təkrar istifadə olunan uçuşlarda təkbaşına kifayət etməyə bilər.
• Transpirasiya və regenerativ soyutma davamlı yüksək istilik axınları üçün güclü seçimlərdir, lakin kütlə, borulama, klapan, sızma və texniki xidmət tələbləri yaradır.
• Xarici axın nəzarəti üsulları istiliyi səthə çatmazdan əvvəl azaltmaq potensialına malikdir; bunun əvəzində aerodinamik performansa birbaşa təsir edə bilər.
• Elektromaqnit, plazma və ETC üsulları sürətli və təmassız idarəetmə təklif edə bilər, lakin güc tələbi, elektrik dayanıqlığı və texnoloji yetkinlik mühüm məhdudiyyətlərdir.
• Həndəsi və adaptiv üsullar temperaturla aerodinamik performans arasındakı kompromisi dizaynın aktiv hissəsinə çevirir.
• Gələcəyin təkrar istifadə olunan sistemləri üçün hibrid mühafizə passiv təhlükəsizlik qatı ilə aktiv idarəetmə mexanizmlərinin birlikdə işlədiyi arxitekturaya doğru inkişaf edir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Tək bir soyutma üsulunun bütün Mach sayları və bütün aparat növləri üçün ən yaxşı olduğu nəticəsinə gəlmək olmaz.
• Fərqli mənbələrdə bildirilən soyutma faizləri birbaşa müqayisə edilə bilməz.
• İcmal yeni hipersəs aparatının istehsala və ya uçuş sertifikasiyasına hazır olduğunu göstərmir.
• Elektromaqnit və adaptiv üsulların hamısı yetkin, uçuşda təsdiqlənmiş sistemlər deyil.
• Üsulun laboratoriya və ya CFD mühitində uğuru birbaşa uzunmüddətli uçuş etibarlılığı demək deyil.
• Tədqiqat Türkiyəyə xas aparat, sınaq infrastrukturu və ya əməliyyat məlumatı təqdim etmədiyindən Türkiyə üçün birbaşa performans və ya tətbiqolunma nəticəsi çıxarıla bilməz.

Gələcək niyə hibrid və “ağıllı” sistemlərdə görünür?

İcmalın nəticə bölməsi təkrar istifadə olunan hipersəs aparatlarının yalnız sabit fiziki istilik baryerlərinə güvənmək əvəzinə termal yükü aşkarlaya, paylaya və lazım olduqda aktiv müdaxilə edə bilən çoxfunksiyalı sistemlərə doğru inkişaf etməli olduğunu müdafiə edir. Belə arxitekturda keramika səthi, radiativ örtük, istilik borusu, transpirasiya sistemi və elektrik/plazma nəzarəti eyni aparatda fərqli missiya mərhələlərində fərqli nisbətlərdə işləyə bilər.

Bu yanaşmanın əsas mühəndislik problemi artıq yalnız “nə qədər temperatura davam gətirir?” sualı deyil. Kritik suallar sistemin nə qədər kütlə əlavə etdiyi, nə qədər güc sərf etdiyi, səth həndəsəsini qoruyub-qorumadığı, nasazlıq halında passiv mühafizənin davam edib-etmədiyi və hər uçuşdan sonra necə yoxlanacağıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Mənbə növü və nəşr statusu: Tədqiqat əhatəli elmi icmaldır. PDF-in nəşr üst məlumatında “Article” təsnifatı olsa da, mətn özünü açıq şəkildə “review paper” və “comprehensive review” kimi təsvir edir. Tədqiqat Aerospace jurnalında 2026-cı ildə cild 13, say 7, məqalə 573 kimi nəşr olunub və preprint deyil.

Orijinal tədqiqat: Mohammed Aleemuddin, Md Amzad Hossain və Adittya Barua, “Hypersonic Leading-Edge Cooling—A Comprehensive Review”. DOI: 10.3390/aerospace13070573.

Məsul müəllif: Md Amzad Hossain.

Qurum: School of Mechanical, Aerospace, and Materials Engineering, College of Engineering, Computing, Technology, and Mathematics, Southern Illinois University, Carbondale, Illinois, ABŞ.

İcmal metodu: Tədqiqat hipersəs aerotermodinamikası, materiallar, struktur termal mühafizə, aktiv soyutma, axın nəzarəti, elektromaqnit/plazma texnikaları və adaptiv sistemlər üzrə ədəbiyyatı texniki təsnifat altında sintez edir. Mətndə PRISMA kimi sistematik seçim protokolu, açıq verilənlər bazası axtarış sətri və ya daxil etmə/xaric etmə meyarları verilmədiyinə görə sistematik icmal və ya meta-analiz kimi təsnif edilməyib.

Əsas təsnifat: Passiv termal mühafizə; aktiv daxili və regenerativ soyutma; aktiv xarici axın/sərhəd qatı nəzarəti; elektromaqnit və plazma əsaslı soyutma; həndəsi və adaptiv üsullar; hibrid birləşdirilmiş soyutma sistemləri.

Mənbə sadiqliyi xəbərdarlığı: İcmaldakı sayısal dəyərlər çoxsaylı fərqli təcrübə, uçuş proqramı, material testi və CFD tədqiqatından gəlir. Buna görə müxtəlif üsullardakı faiz və temperatur dəyərləri bir-birinin birbaşa performans qarşılığı kimi təqdim edilməyib.

Mənbə daxili uyğunsuzluq 1: İstilik borusu bölməsində mənbə təxminən 2765 °F pik temperaturu mötərizədə “1518.33 °F” kimi verir. İki dəyər eyni fiziki böyüklüyün çevrilməsi kimi təqdim olunsa da, vahid etiketi öz daxilində uyğunsuzdur. Verianla mətnində bu dəyər səssizcə düzəldilməyib.

Mənbə daxili uyğunsuzluq 2: İstilik borusu bölməsindəki bəzi Şəkil 41 və Şəkil 42 yönləndirmələri sonrakı real şəkil başlıqları ilə uyğun gəlmir. Mənbədəki şəkil sırası redaktə baxımından problemli göründüyü üçün bu şəkillər Verianla məqaləsində orijinal şəkil nömrələri üzərindən yenidən iddialı şəkildə uyğunlaşdırılmayıb.

Mənbə daxili uyğunsuzluq 3: Nəticə bölməsində gələcəkdə araşdırılacağı deyilən bəzi yüksək temperaturlu forma yaddaşlı ərinti sistemləri üçün “outlined in template.pdf” ifadəsi var. Bu ifadə nəşr olunmuş mətndə qalmış redaktə faylı istinadı xarakterindədir və elmi sübut və ya müstəqil mənbə kimi istifadə edilməyib.

Maliyyələşdirmə: Müəlliflər bu icmal tədqiqatının xarici maliyyələşdirmə almadığını bildirib.

Məlumat əlçatanlığı: Tədqiqatda təqdim olunan məlumatların müəlliflərdən sorğu əsasında əldə edilə biləcəyi göstərilib.

Təşəkkür: Müəlliflər Southern Illinois University Carbondale nəzdindəki Digital Engineering-Driven Discovery Lab-in təqdim etdiyi resursları qeyd edir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması olmadığını bildiriblər.

Lisenziya: Məqalə Creative Commons Attribution (CC BY) lisenziyası altında açıq giriş kimi nəşr olunub.

Rəsmi mənbə: https://doi.org/10.3390/aerospace13070573