Fekal kalprotektin bağırsaq iltihabının laborator qiymətləndirilməsində mühüm biomarkerə çevrilmişdir. Kalprotektin neytrofillərdə bol olan zülaldır; bağırsaq selikli qişasında iltihab olduqda lümenə keçən neytrofillər səbəbilə nəcisdə kalprotektin səviyyəsi arta bilər. Buna görə fekal kalprotektin ölçümü, xüsusilə iltihabi bağırsaq xəstəlikləri, yəni inflammatory bowel diseases kontekstində klinisistə qeyri-invaziv məlumat verə bilər. Tədqiqatda iltihabi bağırsaq xəstəliklərinin 2020-ci ildə Avropa əhalisinin təxminən %0,2-sinə təsir etdiyi bildirilir.

Bu biomarkerin klinik əhəmiyyəti buradan irəli gəlir: Kolonoskopiya kimi endoskopik prosedurlar birbaşa vizual qiymətləndirmə verir, lakin invazivdir, resurs tələb edir və hər pasiyentdə lazımsız yerə aparılması arzuolunmazdır. Fekal kalprotektin ölçümü bağırsaqda iltihab ehtimalını qiymətləndirməyə kömək etməklə bəzi pasiyentlərdə endoskopiya sayını və səhiyyə sistemi xərclərini azalda bilər. Lakin fekal kalprotektin xəstəliyə spesifik marker deyil; yüksək nəticə təkbaşına konkret diaqnoz qoymur. Ən düzgün istifadə forması klinik mənzərə, digər laborator testlər, görüntüləmə və lazım gəldikdə endoskopiya ilə birlikdə şərh edilməsidir.

Tədqiqatın əsas problemi laborator praktikadır. Fekal kalprotektin üçün ən çox istifadə olunan üsullardan biri ELISA-dır. ELISA üsulları güclü olsa da vaxt aparır, təcrübəli personal tələb edir, iş axınını ləngidə və kiçik laboratoriyalarda baha başa gələ bilər. Bunun əksinə, immunoturbidimetrik üsullar rutin biokimya analizatorlarına inteqrasiya oluna bilər. Beləliklə nəticələr təxminən 30 dəqiqə kimi daha qısa müddətdə əldə edilir və test daha avtomatlaşdırılmış olur. Bu xüsusilə ilkin və ya ikinci səviyyəli qayğı mərkəzləri, kiçik-orta ölçülü xəstəxanalar və nümunə sayı məhdud laboratoriyalar üçün vacibdir.

Tədqiqatda qiymətləndirilən üsul Bühlmann fCAL® turbo testidir. Bu test, particle-enhanced turbidimetric immunoassay, yəni hissəciklə gücləndirilmiş turbidimetrik immunoassay prinsipinə əsaslanır. Nəcis ekstraktındakı kalprotektin polistirol nanohissəciklərə bağlanmış spesifik quş mənşəli anti-insan kalprotektin anticisimləri ilə reaksiyaya girir. Kalprotektin-anticisim-hissəcik kompleksləri yarandıqca mühitdə aqqlütinasiya inkişaf edir və bulanıqlıq artır. Analizator bu bulanıqlığı işıq absorbansı vasitəsilə ölçür. Yaranan absorbans artımı fekal kalprotektin konsentrasiyası ilə mütənasibdir.

Bu üsulun əsas məntiqi tədqiqatda açıqlanan proses əsasında aşağıdakı əlaqə ilə başa düşülə bilər:

\[ \text{Absorbans artışı} \propto \text{Kalprotektin-antikor partikül kompleksleri} \propto \text{fCal konsantrasyonu} \]

Bu ifadə tədqiqatda verilmiş birbaşa riyazi formula deyil; immunoturbidimetrik ölçmə prinsipini oxucuya izah etmək üçün istifadə edilən əsas əlaqədir. Fekal kalprotektin daha çox olduqda daha çox immun kompleks yaranır, mühit daha bulanıq olur və analizator daha yüksək absorbans siqnalı ölçür.

Tədqiqatda istifadə olunan nümunələr Montauban Xəstəxanasının rutin laborator fəaliyyəti zamanı alınmış pasiyent nümunələri və daxili keyfiyyətə nəzarət materiallarıdır. Daxili keyfiyyətə nəzarət, yəni IQC üçün iki hədəf səviyyə istifadə olunub: aşağı səviyyə 87 µg/g, yüksək səviyyə 281 µg/g. Xarici keyfiyyətə nəzarət, yəni EQC isə Biologie Prospective® tərəfindən təmin edilib və aşağı təxminən 100 µg/g ilə yüksək 1700 µg/g-dan yuxarı fekal kalprotektin səviyyələrində doğruluğun qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunub.

Pasiyent nümunələri steril qablarda toplanıb və CALEX Cap cihazı ilə 6 saat ərzində işlənib. Təxminən 1 qram nəcis cihazın yivləri nəcisə 3-5 dəfə batırılmaqla götürülüb; sonra ekstraksiya buferində 20 saniyə güclü çalxalanaraq homogenləşdirilib. Bu proses istehsalçının təlimatına əsasən 1:500 durulaşdırma yaradır. Ekstraktlar ölçmədən əvvəl 10 dəqiqə ərzində 2000 × g-də və 20°C-də sentrifuqalanıb, üst maye analiz üçün istifadə olunub. Tədqiqatda maye nəcis nümunəsinin olmadığı bildirilib.

Tədqiqat pasiyent nümunələrini fərqli konsentrasiya səviyyələrində qiymətləndirib. A-F adlandırılan altı pasiyent nümunəsinin fekal kalprotektin dəyərləri müvafiq olaraq 42,5 µg/g, 59,0 µg/g, 179,7 µg/g, 192,8 µg/g, 1141,2 µg/g və 1723,0 µg/g kimi verilib. Bu dəyərlər aşağı təxminən 50 µg/g, sərhəd və ya kəsim nöqtəsi ətrafı təxminən 200 µg/g və yüksək 1000 µg/g-dan yuxarı kateqoriyalarında qiymətləndirilib. Bu fərq çox vacibdir; çünki ölçmə qeyri-müəyyənliyi və saxlamanın təsiri aşağı və yüksək konsentrasiyalarda eyni davranışı göstərməyib.

Fekal kalprotektinin ölçmə diapazonu Roche cobas c503 analizatorunda 30-2000 µg/g kimi göstərilib. Bu diapazon üsulun hansı konsentrasiyalarda kəmiyyət ölçməsi verə bildiyini göstərir. Analitik xüsusiyyətlər arasında blank limiti 9,1 µg/g, aşkarlama limiti 19,1 µg/g, aşağı kəmiyyətləşdirmə limiti 30,0 µg/g və yuxarı kəmiyyətləşdirmə limiti 2000,0 µg/g kimi verilib. Bu dəyərlər xüsusilə aşağı konsentrasiyalarda ölçmə şərhinin niyə diqqət tələb etdiyini göstərir; aşağı kəmiyyətləşdirmə sərhədinə yaxın dəyərlərdə nisbi dəyişkənlik gözlənilə bilər.

Tədqiqatda doğruluq, dəqiqlik və ölçmə qeyri-müəyyənliyi birlikdə qiymətləndirilib. Doğruluq və ya trueness, ölçülmüş konsentrasiyanın hədəf konsentrasiyadan faiz sapması kimi hesablanıb:

\[ \text{Trueness}(\%) = \frac{\text{Ölçülen konsantrasyon} - \text{Hedef konsantrasyon}}{\text{Hedef konsantrasyon}} \times 100 \]

Burada ölçülmüş konsentrasiya analizatorun verdiyi dəyəri, hədəf konsentrasiya isə keyfiyyətə nəzarət materialı üçün istehsalçı hədəfini və ya pasiyent nümunəsi üçün tədqiqatda müəyyən edilmiş başlanğıc/orta dəyəri ifadə edir. Nəticə müsbətdirsə ölçmə hədəfdən yuxarı, mənfidirsə hədəfdən aşağıdır.

Dəqiqlik eyni nümunənin təkrar ölçmələrinin bir-birinə nə qədər yaxın olduğunu göstərir. Tədqiqatda dəqiqlik variasiya əmsalı, yəni CV ilə hesablanıb:

\[ CV(\%) = \frac{\text{Standart sapma}}{\text{Ortalama}} \times 100 \]

Burada standart sapma təkrar ölçmələrin səpələnməsini, orta isə ölçmələrin orta dəyərini ifadə edir. CV nə qədər aşağıdırsa, üsul bir o qədər təkrarlana bilən sayılır. Tədqiqatda CV və bias üçün gözlənilən performans həddi ədəbiyyata və daxili keyfiyyət idarəetməsi yanaşmasına əsasən %10 kimi müəyyənləşdirilib.

Ölçmə qeyri-müəyyənliyi, yəni uncertainty of measurement, laborator nəticənin ətrafındakı analitik qeyri-müəyyənliyi göstərir. Tədqiqatda ölçmə qeyri-müəyyənliyi daxili keyfiyyətə nəzarət dəqiqlik məlumatlarından hesablanıb və belə ifadə edilib:

\[ u(C) = \sqrt{u^2_{\text{IQC}}} \]

Genişləndirilmiş qeyri-müəyyənlik isə belə verilib:

\[ U = 2 \times u(C) \]

Burada u(C) konsentrasiya səviyyəsində standart ölçmə qeyri-müəyyənliyini, u_{\text{IQC}} daxili keyfiyyətə nəzarət məlumatlarından əldə edilən qeyri-müəyyənlik komponentini, U isə təxminən %95 əhatə ideyası ilə istifadə olunan genişləndirilmiş qeyri-müəyyənliyi ifadə edir. Bu hesablama xüsusilə həddə yaxın nəticələrdə klinisistə “bu dəyişiklik doğrudanmı mənalıdır, yoxsa analitik dəyişkənlik daxilindədirmi?” sualına daha yaxşı cavab verə bilər.

Tədqiqatın ən texniki və fərqli hissələrindən biri fekal kalprotektin konsentrasiyasına görə ölçmə qeyri-müəyyənliyini təxmin edən modeldir. Tədqiqatçılar ən yaxşı uyğunluğu 1/y çəkili xətti reqressiya ilə əldə ediblər:

\[ \log(2 \cdot CV) = -0.852 \cdot \log(C) + 2.922 + \epsilon \]

Burada CV variasiya əmsalını, C fekal kalprotektin konsentrasiyasını, \epsilon isə təsadüfi xəta terminini ifadə edir. Modelin r² dəyəri 0,9476 kimi verilib; bu, modelin tədqiqat məlumatlarında yüksək izahedicilik göstərdiyini düşündürür. Lakin müəlliflər modelin xarici məlumat dəsti və ya fərqli laboratoriyalarla doğrulanmadığını açıq şəkildə bildirirlər. Buna görə bu formula başqa laboratoriyalarda birbaşa tətbiq edilməzdən əvvəl yerli validasiya aparılmalıdır.

Şəkil 1 tədqiqatın analitik iş axınını və reaktiv stabilliyinin qiymətləndirilməsini ümumiləşdirir. Bu qrafik sxem istehsalçının cihaz üzərində reaktiv stabilliyini 90 gün tövsiyə etdiyini, tədqiqatda isə bu müddətin keçilərək uzadılmış reaktiv stabilliyi şəraitinin sınaqdan keçirildiyini göstərir. Eyni şəkil pasiyent nümunələrində istehsalçı stabillik müddəti daxilində və 90 günü aşan reaktiv istifadəsindən alınan CV nəticələrinin müqayisə edildiyini; həmçinin IQC məlumatları ilə 14 və 33 həftəlik iki partiya üzrə qiymətləndirmə aparıldığını göstərir. Şəklin əsas mesajı pasiyent nümunələri və IQC məlumatlarında uzadılmış stabilliklə istehsalçı tövsiyəsi daxilindəki stabillik arasında oxşar analitik performans müşahidə edilməsidir.

Reaktiv stabilliyi tədqiqatın laborator iqtisadiyyatı baxımından ən mühüm məqamıdır. İstehsalçı təlimatına görə reaktivlər cobas c503 modulunda +5-10°C-də 90 gün stabil sayılır. Bu tədqiqatda lot 1 üçün reaktiv 236 gün, yəni təxminən 33 həftə; lot 2 üçün 99 gün, yəni təxminən 14 həftə cihaz üzərində qalıb. Bu müddətlər istehsalçı tövsiyəsindən uzundur. Müəlliflər cihazdakı saxlama şəraitinin nəzarət olunan temperatur, işıqdan qorunma və qapalı qapaq kimi səbəblərlə istifadədən əvvəlki saxlama şəraitinə bənzədiyini müzakirə edirlər.

Kalibrasiya stabilliyi də qiymətləndirilib. Kalibrasiya iki daxili keyfiyyətə nəzarət səviyyəsi ilə 15 gündən bir izlənib və 63 günə qədər, yəni eyni reaktiv lotunda iki kalibrasiya arasındakı müddətə uyğun şəkildə qiymətləndirilib. Müzakirə bölməsində 10 həftəyə qədər kalibrasiya intervalında üsulun performansında drift müşahidə edilmədiyi, buna görə kalibrasiya intervalının optimallaşdırıla biləcəyi bildirilib. Bu nəticə kiçik və orta ölçülü laboratoriyalar üçün vacibdir; çünki daha seyrək kalibrasiya və daha uzun reaktiv istifadəsi xərci azalda bilər.

Şəkil 2 altı pasiyentdə ekstraksiyadan sonra +4°C-də saxlama zamanı fekal kalprotektin bias driftini göstərir. Qrafikdə fərqli pasiyent nümunələri fərqli simvollarla göstərilib. Aşağı konsentrasiyalı pasiyent A və B xüsusilə vacibdir. Tapıntılar pasiyent A-da aşağı konsentrasiyada CV-nin 15 gündən sonra %10-dan aşağı səviyyədən %14-ə yüksəldiyini göstərib. Pasiyent B-də eyni dəyişiklik görünməyib. Bu, aşağı konsentrasiyalı nümunələrin saxlamadan sonrakı davranışının nümunədən nümunəyə dəyişə biləcəyini və xüsusilə aşağı səviyyələrdə diqqətli olmaq lazım olduğunu göstərir.

Şəkil 3 ekstraksiyadan sonra +4°C-də saxlanılan nümunələrdə zamanla bias dəyişməsini orta, minimum və maksimum dəyərlərlə göstərir. Burada əsas mesaj budur: 200 µg/g-dan aşağı konsentrasiyalı nümunələrdə bəzi bias dəyərləri %15-i keçib; əvəzində 1000 µg/g-dan yuxarı yüksək konsentrasiyalı nümunələrdə bias %10-dan aşağı qalıb. Həmçinin aşağı konsentrasiyalarda zamanla bias artımı müşahidə olunarkən, yüksək konsentrasiyalar bu drift davranışından nəzərəçarpacaq dərəcədə təsirlənməyib.

Bu tapıntı klinik şərh baxımından vacibdir. Fekal kalprotektin nəticələri aşağı və ya həddə yaxın olduqda kiçik analitik dəyişikliklər klinik təsnifata təsir edə bilər. Məsələn, nəticənin normal, boz zona və ya iltihab lehinə şərhi bəzən həddə yaxın dəyərlərdə dəyişə bilər. Buna görə aşağı konsentrasiyalı nümunələrdə ekstraksiyadan sonra istehsalçının 15 günlük tövsiyəsinə riayət etmək təhlükəsiz yanaşmadır. Yüksək konsentrasiyalı nümunələrdə isə dəyişmənin nisbətən daha stabil görünməsi izləmə nümunələrində saxlama müddətinin 21 günə qədər uzadıla biləcəyini düşündürür; lakin bu da yerli doğrulama və klinik kontekstlə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Şəkil 4 pasiyent A və pasiyent F üçün smoothed bootstrap resampling paylanmalarını göstərir. Pasiyent A aşağı konsentrasiyalı nümunəni təmsil edir və orta 51,10 µg/g, %95 proqnoz intervalı 48,22-54,00 µg/g kimi verilib. Pasiyent F yüksək konsentrasiyalı nümunəni təmsil edir və orta 1743,21 µg/g, %95 proqnoz intervalı 1738,33-1747,62 µg/g kimi verilib. Bu qrafiklər az sayda real ölçmədən simulyasiya vasitəsilə daha geniş paylanma təxmini yaratmağa və ölçmə dəqiqliyini vizuallaşdırmağa imkan verir.

Bootstrap üsulu tədqiqatda xərc və nümunə məhdudiyyətinə həll kimi istifadə olunub. Standart üsul validasiyalarında hər daxili keyfiyyətə nəzarət səviyyəsi üçün gün içi və günlərarası qiymətləndirmədə 30-dan çox nümunənin istifadə olunması tövsiyə edilə bilər. Bu isə çoxlu reaktiv sərf edir. Tədqiqatda smoothed bootstrap resampling n=100.000 simulyasiya ilə tətbiq olunub; beləliklə məhdud pasiyent nümunəsi və IQC məlumatları əsasında performans paylanmaları təxmin edilib. Bu yanaşma xüsusilə aşağı həcmli test aparan laboratoriyalarda praktik ola bilər.

Şəkil 5 ölçmə qeyri-müəyyənliyi modelini göstərir. Qrafikdə log[2·CV] ilə log[C] arasında mənfi meylli əlaqə var. Praktik məna budur: fekal kalprotektin konsentrasiyası artdıqca nisbi ölçmə qeyri-müəyyənliyi azalır. Başqa sözlə, aşağı konsentrasiyalarda nəticələrin faizlə oynaq olması daha yüksək, yüksək konsentrasiyalarda isə daha aşağı ola bilər. Bu, immunoturbidimetrik üsullarda gözlənilən haldır və klinik hədlərə yaxın dəyərlərdə ölçmə qeyri-müəyyənliyini xüsusilə vacib edir.

Cədvəl 1 IQC və pasiyent nümunələrində günlərarası və gün içi dəqiqlik ilə doğruluq nəticələrini ətraflı verir. IQC aşağı səviyyədə bəzi şəraitdə CV dəyərləri daha yüksək olsa da ümumilikdə qəbuledilən performans qorunub. Məsələn, IQC yüksək səviyyədə günlərarası dəqiqlik SS batch 1 üçün %2,33, OS batch 1 üçün %3,03, SS batch 2 üçün %1,21 və OS batch 2 üçün %4,71 kimi verilib. Bu, yüksək səviyyəli daxili keyfiyyətə nəzarət materialında reaktiv stabilliyi keçilsə belə dəqiqliyin güclü qaldığını göstərir.

Pasiyent nümunələrində konsentrasiya səviyyəsi artdıqca dəqiqliyin nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşdığı görünür. Aşağı konsentrasiyalı pasiyent A-da günlərarası CV %14,07, bias medianı %21,18 kimi verilib. Pasiyent B-də günlərarası CV %9,10-dur. Bunun əksinə, yüksək konsentrasiyalı pasiyent E-də günlərarası CV %1,57, pasiyent F-də %0,66-dır. Bu cədvəl aşağı konsentrasiyalı nümunələrdə saxlama və analitik dəyişkənliyin daha kritik olduğunu, yüksək konsentrasiyalarda üsulun çox daha stabil davrandığını dəstəkləyir.

Xarici keyfiyyətə nəzarət proqramının nəticələri də üsulun doğruluğunu izləmək üçün istifadə olunub. Aşağı fekal kalprotektin dəyərli səkkiz EQC nümunəsində doğruluq %80,0 ilə %138,4 arasında, yüksək fekal kalprotektin dəyərli altı nümunədə %91,5 ilə %139,8 arasında dəyişib. Bütün 14 nümunədə median doğruluq %100,1 və kvartillərarası interval %94,1-125,8 kimi verilib. Bu nəticələr ümumi performansın uyğun olduğunu düşündürsə də bəzi xarici keyfiyyətə nəzarət nəticələrinin 120% yuxarı sərhədini keçdiyi görünür; buna görə xarici keyfiyyətə nəzarət məlumatlarının müntəzəm izlənməsi vacibdir.

Tədqiqatda iki kənar dəyər Grubbs testi ilə müəyyənləşdirilib. Bunlardan biri IQC aşağı səviyyə lot 1 ölçməsində 68,3 µg/g dəyəridir; bu dəyər çıxarıldıqda günlərarası dəqiqlik %9,44 və trueness %2,84 kimi yenidən hesablanıb. Pasiyent C-də 205 µg/g dəyərində kənar ölçmə də aşkarlanıb, lakin bu dəyər ümumi analitik performansı pozmadığı və bias digər pasiyentlərdən aşağı qaldığı üçün tədqiqatda saxlanıb. Bu qərarlar laborator validasiya tədqiqatlarında tək-tək kənar dəyərlərin nəticələrə necə təsir edə biləcəyinin diqqətlə nəzərə alınmalı olduğunu göstərir.

Mediko-iqtisadi analiz tədqiqatın praktik laborator dəyərini konkretləşdirir. 2020-ci ilin əvvəlində Fransada Bühlmann fCAL® turbo reaktiv kitinin 200 test üçün 1250 € olduğu, yəni test başına 6,25 € xərcə uyğun gəldiyi bildirilir. Standart validasiya yanaşması 120 test tələb edərsə xərc təxminən 750 € olar. Bootstrap simulyasiyalı azaldılmış nümunə yanaşması 30 testlə aparılarsa xərc təxminən 188 € olar. Bu da 562 € qənaət və reaktiv xərcində %75 azalma deməkdir.

Bu iqtisadi nəticə xüsusilə nümunə həcmi aşağı olan laboratoriyalar üçün vacibdir. Fekal kalprotektin hər mərkəzdə çox yüksək həcmli test olmaya bilər. Reaktivin 90 gündən sonra atılması, tez-tez kalibrasiya aparılması və tam miqyaslı validasiya üçün çoxsaylı test sərf edilməsi kiçik laboratoriyalarda xərc yükü yarada bilər. Tədqiqatın təklif etdiyi yanaşma reaktivin təhlükəsiz şəkildə daha uzun istifadə oluna biləcəyi və validasiya üçün simulyasiya üsulları ilə daha rasional nümunə sayının planlaşdırıla biləcəyi fikrini dəstəkləyir.

Lakin bu nöqtədə tədqiqat çox diqqətlə oxunmalıdır. İstehsalçının stabillik müddətinin aşılması hər laboratoriya üçün avtomatik olaraq təhlükəsiz və tövsiyə olunan tətbiq demək deyil. Bu tədqiqatda performans Montauban Xəstəxanasının cihazı, iş şəraiti, nümunə həcmi, keyfiyyətə nəzarət tətbiqi, reaktiv lotları və yerli prosedurlar çərçivəsində qiymətləndirilib. Başqa laboratoriyalarda reaktiv saxlama şəraiti, cihaz istifadəsi, nümunə emal vərdişləri, keyfiyyətə nəzarət strategiyası və ya pasiyent populyasiyası fərqli ola bilər. Buna görə uzadılmış reaktiv istifadəsi yerli validasiya, davamlı IQC/EQC izlənməsi və müəssisədaxili keyfiyyət idarəetməsi olmadan birbaşa ümumiləşdirilməməlidir.

Tədqiqatın tarixi baxımdan əhəmiyyəti laborator təbabətdə yalnız “hansı test düzgün ölçür?” sualına deyil, “test gündəlik xəstəxana iş axınında nə dərəcədə dayanıqlı, stabil, iqtisadi və şərh oluna biləndir?” sualına da cavab axtarmasıdır. Fekal kalprotektin kimi klinik dəyərli, lakin bəzi mərkəzlərdə aşağı həcmdə aparılan testlərdə reaktiv stabilliyi və validasiya xərci testin yayılmasına təsir edə bilər. Bu tədqiqat immunoturbidimetrik fCal ölçməsinin kiçik-orta ölçülü mərkəzlərdə tətbiq edilə bilməsini gücləndirən məlumatlar təqdim edir.

Bu gün baxımından tədqiqatın mənası laboratoriyaların sadəcə istehsalçı prospektinə bağlı passiv istifadəçilər olmamalı olduğunu göstərməsidir. İstehsalçı təlimatları əsas təhlükəsizlik və performans çərçivəsini verir; lakin klinik laboratoriyalar öz cihazlarında, öz keyfiyyətə nəzarət məlumatları ilə üsulun real performansını izləməlidirlər. Bu izləmə həm klinik etibarlılığı artırır, həm də lazımsız reaktiv israfını azalda bilər. Xüsusilə ölçmə qeyri-müəyyənliyinin modelləşdirilməsi klinisistlərə hədd dəyərləri ətrafında daha yaxşı şərh dəstəyi verə bilər.

Gələcək baxımından tədqiqat bootstrap və ölçmə qeyri-müəyyənliyinin modelləşdirilməsi kimi statistik yanaşmaların laborator validasiyada daha geniş istifadə oluna biləcəyini düşündürür. Müəlliflər bu yanaşmanın yalnız fekal kalprotektin üçün deyil, digər avtomatlaşdırılmış laborator təbabət testləri üçün də tətbiq oluna biləcəyini bildirir. Lakin bunun üçün hər üsul və hər laborator kontekstində performans yenidən doğrulanmalıdır.

Gündəlik həyata təsiri dolayı, amma vacibdir. İltihabi bağırsaq xəstəliyi olan və ya şübhəli bağırsaq iltihabına görə izlənən pasiyentlər üçün sürətli, etibarlı və yerli laboratoriyada aparıla bilən fekal kalprotektin ölçməsi klinik qərar prosesini sürətləndirə bilər. Daha qısa nəticə müddəti müalicə cavabı və ya residiv şübhəsində daha sürətli qiymətləndirmə verə bilər. Lakin pasiyent üçün ən mühüm mesaj budur: fekal kalprotektin nəticəsi təkbaşına diaqnoz deyil; klinik simptomlar, həkim qiymətləndirməsi və lazım gəldikdə endoskopiya ilə birlikdə şərh edilməlidir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri arasında real rutin laborator şəraitdə aparılması, həm IQC, həm EQC, həm də pasiyent nümunələrinin istifadə edilməsi, aşağı və yüksək fCal konsentrasiyalarının ayrı qiymətləndirilməsi, reaktiv stabilliyinin istehsalçı müddətini aşan real istifadə intervalında araşdırılması, kalibrasiya stabilliyinin izlənməsi, ölçmə qeyri-müəyyənliyi modelinin hazırlanması və xərc hesabının aparılması var.

Məhdudiyyətlər də aydındır. Pasiyent nümunələrinin sayı məhduddur; xüsusilə pasiyent əsaslı stabillik və bias qiymətləndirmələri yalnız A-F kimi adlandırılan az sayda nümunə ilə aparılıb. Üsulun ölçmə qeyri-müəyyənliyi modeli xarici məlumat dəsti və ya fərqli laboratoriyalarla doğrulanmayıb. Ekstraksiya dəyişkənliyi ölçmə qeyri-müəyyənliyi hesabına tam daxil edilməyib. Laborator praktika daxilində aparıldığı üçün nümunələrin ölçmə vaxtları və reaktiv istifadə müddətləri heterogendir. Aşağı konsentrasiyalı nümunələrdə saxlamadan sonra artımın səbəbi izah olunmayıb. Həmçinin tədqiqat resenziyadan keçməmiş preprintdir.

Tədqiqatın dediyi budur: Bühlmann fCAL® turbo immunoturbidimetrik testi Roche cobas c503 analizatorunda uyğun analitik performans göstərib. Reaktivlərin cihaz üzərində stabilliyi tədqiqatın keyfiyyətə nəzarət və pasiyent nümunəsi məlumatları çərçivəsində istehsalçının 90 günlük tövsiyəsini aşaraq ən az təxminən 7 aya qədər qorunmuş görünür. Kalibrasiya intervalı 10 həftəyə qədər stabil qala bilər. Bootstrap yanaşması ilə azaldılmış test sayı istifadə edilərək validasiya xərci azaldıla bilər. Aşağı fekal kalprotektin konsentrasiyalarında +4°C-də 15 gündən sonra artım və dəyişkənlik görünə bildiyi üçün saxlama müddətinə diqqət edilməlidir.

Tədqiqatın demədiyi də aydındır. Bu tədqiqat fekal kalprotektinin iltihabi bağırsaq xəstəliyi üçün təkbaşına diaqnoz qoyduğunu göstərmir. İstehsalçının stabillik müddətinin hər laboratoriyada təhlükəsiz şəkildə aşıla biləcəyini sübut etmir. Ölçmə qeyri-müəyyənliyi modelinin bütün cihazlarda və bütün mərkəzlərdə birbaşa istifadə oluna biləcəyini göstərmir. Həmçinin aşağı konsentrasiyalarda müşahidə olunan fCal artımının biokimyəvi səbəbini izah etmir. Tapıntılar yerli validasiya, keyfiyyətə nəzarət və diqqətli klinik şərh tələb edir.

Tədqiqatın Metodu və Tapıntıları

Bu tədqiqat Bühlmann fCAL® turbo testinin Roche cobas c503 analizatorunda fekal kalprotektin ölçməsi üçün analitik performansını qiymətləndirən laborator üsul validasiyası tədqiqatıdır. Pasiyent nümunələri, daxili keyfiyyətə nəzarət materialları və xarici keyfiyyətə nəzarət proqramı məlumatları birlikdə istifadə olunub.

Tədqiqatdakı əsas hesablamalar belədir:

\[ \text{Trueness}(\%) = \frac{\text{Ölçülen konsantrasyon} - \text{Hedef konsantrasyon}}{\text{Hedef konsantrasyon}} \times 100 \]

Bu formula ölçmənin hədəf dəyərdən faizlə nə qədər sapdığını göstərir.

\[ CV(\%) = \frac{\text{Standart sapma}}{\text{Ortalama}} \times 100 \]

Bu formula eyni nümunənin təkrar ölçmələrindəki dəyişkənliyi ifadə edir. CV aşağı olduqda üsul daha dəqiq qəbul edilir.

\[ U = 2 \times u(C) \]

Bu formula genişləndirilmiş ölçmə qeyri-müəyyənliyi yanaşmasını ümumiləşdirir. Nəticə klinik hədlərə yaxın olduqda analitik qeyri-müəyyənliyin şərhinə kömək edə bilər.

Tədqiqatın hazırladığı konsentrasiyadan asılı ölçmə qeyri-müəyyənliyi modeli belədir:

\[ \log(2 \cdot CV) = -0.852 \cdot \log(C) + 2.922 + \epsilon \]

Burada CV variasiya əmsalı, C fekal kalprotektin konsentrasiyası, \epsilon təsadüfi xəta terminidir. Model tədqiqatda r²=0,9476 ilə yüksək uyğunluq göstərib; lakin fərqli laboratoriyalarda istifadə edilməzdən əvvəl yerli doğrulama tələb edir.

Bu cədvəl ümumi meyli aydın göstərir: fCal konsentrasiyası yüksəldikcə nisbi dəyişkənlik azalır, aşağı səviyyələrdə isə xüsusilə saxlama və analitik qeyri-müəyyənlik daha kritik olur. Buna görə aşağı və hədd dəyərinə yaxın fekal kalprotektin nəticələri klinisistlərə təqdim edilərkən ölçmə qeyri-müəyyənliyi, saxlama müddəti və nümunə emal şəraiti nəzərə alınmalıdır.

Şəkillərin birlikdə verdiyi əsas mesaj budur: Tədqiqatın qrafik iş axını pasiyent nümunələri və IQC məlumatları üzərindən istehsalçı stabilliyi ilə uzadılmış reaktiv stabilliyinin müqayisə edildiyini göstərir. Bias və CV qrafiklərində aşağı konsentrasiyalı nümunələrdə zamanla artan dəyişkənlik vurğulanarkən, bootstrap paylanmaları az sayda ölçmədən etibarlılıq təxmini yaratma yanaşmasını göstərir. Ölçmə qeyri-müəyyənliyi qrafiki isə konsentrasiya artdıqca nisbi qeyri-müəyyənliyin azaldığını vizuallaşdırır.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məqalə Vallauris Meslé, Lucie Thene, Sabine Billoré, Claire Chassagne, Caroline Camaré və David Metsu tərəfindən hazırlanmış “Analytical performance of Bühlmann fCAL® turbo assay on c503 Roche module for fecal calprotectin: validation for extended on-board stability” başlıqlı tədqiqata əsasən hazırlanıb.

Mənbə mətn Practical Laboratory Medicine jurnalına yönəlmiş orijinal tədqiqat məqaləsi formatında hazırlanmış preprintdir. Mətndə açıq şəkildə “Bu preprint tədqiqat məqaləsi resenziyadan keçməyib” ifadəsi yer alır. Buna görə tədqiqat resenziyadan keçməyib və nəticələr yerli laborator validasiya məlumatları kimi diqqətlə oxunmalıdır.

Tədqiqat klinik müalicə tədqiqatı deyil. İltihabi bağırsaq xəstəliyi olan pasiyentlərdə müalicə effektini və ya diaqnostik doğruluğu birbaşa sınaqdan keçirmir. Tədqiqatın diqqət mərkəzi fekal kalprotektin ölçməsində Bühlmann fCAL® turbo immunoturbidimetrik testinin Roche cobas c503 analizatorundakı analitik performansı, reaktiv stabilliyi, kalibrasiya stabilliyi, nümunə saxlamanın təsiri, ölçmə qeyri-müəyyənliyi və xərc optimallaşdırılmasıdır.

Bu məzmuna PDF-də olmayan klinik diaqnoz zəmanəti, müalicə yönləndirilməsi, istehsalçı təlimatlarının hər laboratoriyada təhlükəsiz şəkildə aşıla biləcəyi iddiası və ya bütün mərkəzlərə birbaşa tətbiq oluna bilmə iddiası əlavə edilməyib. Tədqiqatda uzadılmış reaktiv stabilliyi yerli keyfiyyətə nəzarət və pasiyent nümunəsi məlumatları ilə dəstəklənsə də, başqa laboratoriyalarda tətbiq edilməzdən əvvəl yerli validasiya, müntəzəm IQC/EQC izlənməsi və keyfiyyət idarəetməsi tələb olunur.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri arasında pasiyent nümunələrinin sayının az olması, ölçmə qeyri-müəyyənliyi modelinin xarici məlumat dəsti ilə doğrulanmaması, ekstraksiya dəyişkənliyinin qeyri-müəyyənlik hesabına tam daxil edilməməsi, aşağı konsentrasiyalarda saxlamadan sonra fCal artımının mexanizminin izah olunmaması və tədqiqatın rutin laborator praktika daxilində heterogen zaman nöqtələri ilə aparılması var.

Nəticə olaraq tədqiqat Bühlmann fCAL® turbo testinin Roche cobas c503 üzərində sürətli, avtomatik, etibarlı və xərc baxımından optimallaşdırıla bilən fekal kalprotektin ölçmə üsulu ola biləcəyini göstərir. Lakin aşağı konsentrasiyalı nümunələrdə saxlama müddəti və ölçmə qeyri-müəyyənliyi xüsusilə diqqət tələb edir; uzadılmış reaktiv istifadəsi isə yalnız yerli validasiya ilə dəstəkləndikdə təhlükəsiz qiymətləndirilə bilər.