Shape the Future, Asavari Agrawalın 2022-ci ildə on üç yaşında başladığı və uşaqlara pulsuz təhsil resursları ilə proqramlar təqdim edən tələbə liderliyində bir təhsil təşəbbüsüdür. 2022–2026 dövründə təşəbbüsün təxminən 2.000 uşağa çatdığı, bunların təxminən 540-nın Bengaluru’dakı üç məktəb mühitində aparılan üz-üzə proqramlara qatıldığı və müntəzəm şənbə sessiyalarının təxminən üç il davam etdiyi bildirilir. Tədqiqat, kiçik uşaqlara maliyyə və iqtisadi təhsilin investisiya və ya bankçılıq kimi irəli mövzular yerinə pul, məhdud resurslar, ehtiyaclar və istəklər, qənaət, mübadilə və seçim kimi gündəlik anlayışlarla başlaya biləcəyini müdafiə edir. Ancaq tədqiqat kontrollu təsir qiymətləndirməsi deyil; proqramın uşaqların maliyyə biliyini və ya davranışını səbəb-nəticə baxımından inkişaf etdirdiyi bu məlumatlarla sübut edilməmişdir.

Keys tədqiqatının mərkəzindəki təhsil düşüncəsi uşaqların maliyyə anlayışları ilə rəsmi təhsildən çox əvvəl gündəlik həyat içində qarşılaşmağa başlamasıdır. Uşaq valideyninin alış-veriş etdiyini görür, bir şey istəyəndə qiymətlə qarşılaşır, hədiyyə olaraq pul ala bilər və ya iki seçim arasında qərar verməli ola bilər. Bu təcrübələr mürəkkəb maliyyə əməliyyatları deyil; lakin resursların məhdudluğu, seçim və prioritet kimi iqtisad və maliyyənin əsas anlayışlarını ehtiva edir.

Müəllifin dörd illik təcrübəsindən çıxardığı əsas nəticə, erkən maliyyə təhsilinin “uşaqlara yetkin maliyyəsini öyrətmək” mənasına gəlmədiyidir. Məqsəd, daha irəli yaşlarda büdcələmə, faiz, kredit, investisiya və maliyyə planlaması kimi mövzuların üzərində qurula biləcəyi əsas düşüncə quruluş daşlarını yaşa uyğun nümunələrlə yaratmaqdır.

Maliyyə təhsili niyə daha erkən başlaya bilər?

Mənbə tədqiqatda maliyyə təhsilinin çox vaxt gənclər və yetkinlər kontekstində ələ alındığı bildirilir. Bunun mühüm bir səbəbi yeniyetmələrin bank hesabı açmaq, rəqəmsal ödənişdən istifadə etmək, pul qazanmaq və ya investisiya düşünmək kimi daha birbaşa maliyyə fəaliyyətlərinə yaxınlaşmış olmasıdır.

Ancaq müəllif bu bacarıqların altında duran əsas fikirlərin on səkkiz yaşında birdən-birə ortaya çıxmadığına diqqət çəkir. Uşaqlar erkən yaşlardan etibarən qiymət, seçim, məhdud pul və prioritet anlayışları ilə qarşılaşırlar.

Erkən Yaşda Maliyyə Təhsili Nə Deməkdir?

Erkən yaşda maliyyə təhsili kiçik uşaqlara mürəkkəb investisiya və ya kredit məhsullarını öyrətmək deyil; pul, məhdud resurslar, ehtiyaclar və istəklər, seçim, qənaət və dəyişim kimi onların gündəlik həyatlarında onsuz da qarşılaşdıqları anlayışları yaşlarına uyğun nümunələrlə izah etməkdir.

Mənbə bu yanaşmanı OECD-nin maliyyə savadlılığı çərçivəsi ilə əlaqələndirir. PISA maliyyə savadlılığı yanaşmasında yalnız maliyyə terminlərini bilmək deyil, bilik, bacarıq və münasibətləri maliyyə qərarları zamanı istifadə edə bilmək vacibdir. Ehtiyac və istəkləri ayırmaq da əsas maliyyə yetkinliklərindən biri kimi ələ alınır.

Shape the Future necə başladı?

Asavari Agrawal Shape the Future təşəbbüsünü 2022-ci ildə on üç yaşında başlatmışdır. Mənbədə müəllif peşəkar müəllim və ya maliyyə mütəxəssisi olmadığını açıq şəkildə bildirir.

İlk məqsəd özünün öyrəndiyi mövzuları təhsil imkanlarına daha məhdud çıxışı olan uşaqlarla paylaşa biləcək pulsuz resurslar yaratmaq idi. Başlanğıcdakı fəaliyyətlər yalnız maliyyə təhsilinə fokuslanmamış; oyunlar, stolüstü tennis, musiqi, rəqs və müxtəlif təhsil fəaliyyətləri də həyata keçirilmişdir.

Zamanla uşaqların bank sistemi, seçimlər və hüquq kimi mövzularda suallar verməsi daha sistemli bir təhsil təşəbbüsünün inkişafına töhfə vermişdir.

Proqramın əhatəsi

Mənbədə üz-üzə proqramların Mullur Pre Primary, Mullur High School və Lakshya Residential School daxil olmaqla üç məktəb mühitində aparıldığı bildirilir.

Proqram davamlılığına dair xarici sənədlər

Mənbə tədqiqat Thayi Mane və Lakshya Residential School tərəfindən iyul 2026-da hazırlanan appreciation letter ilə Smt. Manjula Aravinda Limbavali tərəfindən 29 iyun 2026-da hazırlanan ayrıca məktubu proqramın varlığını və davamlılığını dəstəkləyən sənədlər kimi istifadə edir.

Bu sənədlər müntəzəm həftəsonu fəaliyyətlərinin və proqramın davam etdirildiyinin kənardan sənədləşdirilməsinə kömək edir. Ancaq müəllif bu məktubları öyrənmə nəticələrinin müstəqil qiymətləndirməsi kimi istifadə etmir.

“Pul nədir?” ilə başlamaq

Müəllifin maliyyə təhsili dizaynındakı mühüm dəyişikliklərdən biri əvvəlcə qənaət və investisiya kimi mövzuları düşünərkən daha sonra bunların kiçik uşaqlar üçün çox irəli başlanğıc nöqtələri olduğunu fərq etməsidir.

Mənbədə istifadə olunan konseptual ardıcıllıq bu məntiqlə izah edilir:

1. Uşaq əvvəlcə pulun nə olduğunu və niyə istifadə edildiyini anlamalıdır.
2. Pulun məhdud olduğunu anlamalıdır.
3. Ehtiyaclar ilə istəklər arasındakı fərqi düşünə bilməlidir.
4. Bir seçim etməyin başqa bir seçimdən vaz keçmək mənasına gələ biləcəyini qavramalıdır.
5. Daha sonra qənaət, büdcə və irəli maliyyə planlaması fikirləri inkişaf etdirilə bilər.

Ehtiyaclar və İstəklər Ayrımı Maliyyə Təhsilində Niyə Vacibdir?

Ehtiyaclar və istəklər ayrımı uşaqlara məhdud pulun bütün tələbləri eyni anda qarşılaya bilməyəcəyini və hər xərcləmə qərarının prioritetləşdirmə tələb etdiyini göstərməyin sadə bir yoludur. Bu ayrım daha sonrakı qənaət, büdcələmə və fürsət maliyyəti anlayışlarının təməlini yarada bilər.

Mənbədə sadə bir nümunə istifadə olunur: bir uşağın ₹500-ü varsa və istədiyi bir şey üçün ₹400 xərcləsə, geriyə yalnız ₹100 qalır. Bu nümunə texniki iqtisad termini istifadə etmədən seçimlərin maliyyətini göstərir.

Takas sistemi niyə öyrədildi?

İqtisad dərslərində istifadə olunan əsas mövzulardan biri barter system, yəni takas sistemidir. Müəllif iki şəxsin qarşılıqlı olaraq istədikləri mallara sahib olmadığı halda takasın niyə çətinləşdiyini göstərərək pulun iqtisadi funksiyasını izah etməyə çalışmışdır.

Bu yanaşma uşağa “pul dəyişim vasitəsidir” şəklində mücərrəd tərif vermək yerinə, pulun hansı problemi həll etdiyini gündəlik ssenari üzərindən göstərməyi hədəfləyir.

İstehsal faktorlarının pizza nümunəsi ilə izahı

Factors of Production mövzusu üçün pizza istehsalı nümunəsi istifadə edilmişdir. Bir pizzanın hazırlanması üçün material, insan əməyi, avadanlıq və istehsalın baş verəcəyi bir yer lazımdır.

Bu gündəlik nümunə üzərindən istehsalın müxtəlif resursların birləşməsinə ehtiyac duyduğu izah edilir. Mənbənin əsas öyrətmə prinsipi burada da eynidir: tərifdən əvvəl uşağın onsuz da bildiyi bir vəziyyətdən başlamaq.

Uşaqlara Mürəkkəb İqtisadi Anlayışlar Necə İzah Edilə Bilər?

Keys tədqiqatına görə mürəkkəb iqtisadi anlayışlar texniki təriflə başlamaq yerinə uşağın bildiyi gündəlik bir vəziyyət üzərindən qurula bilər. Eyni əsas anlayış qorunarkən istifadə olunan nümunə, dil və kontekst uşağın yaşına görə dəyişdirilə bilər.

Yaşa görə kontekst dəyişikliyi

Müəllif altı yaşlı bir uşaq ilə on iki yaşlı bir uşağın eyni əsas düşüncəni anlaya biləcəyini; lakin eyni nümunənin iki yaş qrupu üçün eyni dərəcədə təsirli olmaya biləcəyini müşahidə etdiyini bildirir.

Məsələn, kiçik uşaq üçün qənaət oyuncaq almaq məqsədilə müəyyən miqdarda pulu saxlamaq şəklində izah edilə bilər. Daha böyük uşaq isə daha uzunmüddətli bir hədəfə pul ayırmaq üzərindən eyni anlayışı qiymətləndirə bilər.

Beləliklə, mənbədə təklif edilən yanaşma “hər yaşa tamamilə ayrı maliyyə nəzəriyyəsi” deyil, anlayış sabit qalarkən kontekstin və izah dərinliyinin yaşa görə uyğunlaşdırılmasıdır.

Şənbə sessiyalarının tədris dizaynındakı rolu

Müəllif proqramın ən mühüm hissəsinin veb sayt və ya videolar deyil, müntəzəm olaraq uşaqların qarşısına çıxmaq olduğunu vurğulayır.

Təxminən üç il davam edən şənbə sessiyaları zamanı öyrədən şəxs uşaqların nə zaman çaşdığını, hansı izahların çox uzun qaldığını və hansı nümunələrin gözlənilməz suallar doğurduğunu birbaşa müşahidə edə bilmişdir.

Bu proses kontrollu təhsil tədqiqatı deyil. Bununla birlikdə sinif məzmun dizaynını inkişaf etdirən geri bildirim mühiti funksiyasını görmüşdür.

Uşaqların suallarından öyrənmək

Mənbədə uşaqların bəzi suallarının hazırlanmış suallardan daha öyrədici olduğu bildirilir. Uşaq nümunəni fərqli istiqamətə daşıya bilər, izaha etiraz edə bilər və ya öyrədənin gözləmədiyi bir cavab verə bilər.

Müəllif bu təcrübələrin bir anlayışın izahında hansı fərziyyələrin uşaq üçün həqiqətən açıq olmadığını görməsinə kömək etdiyini ifadə edir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Araşdırma dizaynı

Tədqiqat, 2022–2026 illəri arasında aparılan Shape the Future təşəbbüsünün exploratory case study, yəni kəşfedici keys tədqiqatıdır.

Müəllif aşağıdakı mənbələrdən istifadə etmişdir:

• Shape the Future proqram qeydləri,
• yaradılan təhsil materialları,
• rəqəmsal dərslər,
• şənbə sessiyalarından öz müşahidələri,
• proqramla işləyən qurumların sənədləri və appreciation letters.

Analiz qəsdən təsviri saxlanmışdır. Kontrol qrupu, təsadüfi nümunə və formal pre-post intervention assessment yoxdur.

Təxminən 2.000 Uşağa Çatmaq Proqramın Təsirli Olduğunu Sübut Edirmi?

Xeyr. Təxminən 2.000 uşağa çatılması proqramın əhatəsini göstərir, lakin uşaqların maliyyə biliyinin və ya davranışının proqram səbəbilə dəyişdiyini sübut etmir. Tədqiqatda kontrol qrupu, kifayət qədər pre-post ölçüm və uzunmüddətli izləmə olmadığı üçün çıxış ilə təsir ayrı tutulmalıdır.

“Reach” ilə “impact” arasındakı ayrım

Tədqiqatın elmi baxımdan ən güclü yönlərindən biri müəllifin proqram çıxışını proqram təsiri ilə eyniləşdirməməsidir.

Mənbə bu məqamları söyləyə bilir:

• Shape the Future təxminən 2.000 uşağa çatmışdır.
• Təxminən 540 uşaq üz-üzə proqramlara qatılmışdır.
• Müntəzəm şənbə sessiyaları təxminən üç il davam etmişdir.
• Müxtəlif maliyyə, iqtisad və vətəndaşlıq məzmunları inkişaf etdirilmişdir.

Buna qarşılıq aşağıdakı nəticə dəstəklənmir:

“Proqrama qatılan təxminən 2.000 uşağın hamısı maliyyə baxımından daha savadlı hala gəldi.”

Mənbə bu cür nəticəni xüsusilə rədd edir.

Sinifdən rəqəmsal öyrənməyə keçid

Üz-üzə tədrisin fiziki tutumunun məhdud olması Shape the Future-ın onlayn öyrənmə platformu inkişaf etdirməsinə yol açmışdır.

Platform Money Management, Economics, Law, Indian Politics və English Language sahələrində pulsuz məzmunlar təqdim etmişdir.

Rəqəmsallaşma proqramın çıxışını böyütmüş olsa da, tədris modelində əsaslı bir dəyişiklik yaratmışdır.

Sinif Tədrisi ilə Rəqəmsal Öyrənmə Arasındakı Əsas Fərq Nədir?

Keys tədqiqatına görə sinif tədrisində müəllim şagirdin çaşqınlığını müşahidə edib izahı dərhal dəyişdirə bildiyi halda, rəqəmsal dərsdə belə real zamanlı geri bildirim yoxdur. Bu səbəbdən rəqəmsal məzmun öyrənənin mümkün suallarını əvvəlcədən təxmin edən, daha öz-özünə yetərli bir izah quruluşuna ehtiyac duyur.

Müəllif bu fərqi miqyaslama baxımından vacib hesab edir. Rəqəmsallaşma yalnız “eyni dərsi daha çox şəxsə göstərmək” deyil; təhsil modelinin özünü dəyişdirir.

Mənbənin ifadə etdiyi məntiq belədir:

Sinifdə müəllim öyrənənə reaksiya verə bilər; rəqəmsal məzmunda isə məzmun öyrənənin mümkün reaksiyalarını əvvəlcədən təxmin etməlidir.

Proqramın müəllifə öyrətdikləri

Müəllif bir mövzunu başqasına izah etməyin öz öyrənməsini də dərinləşdirdiyini bildirir. Texniki bir izahı oxuyub keçmək ilə eyni anlayışı daha əvvəl heç qarşılaşmamış uşağa anlada bilmək fərqli tapşırıqlardır.

Bir anlayış sadə şəkildə izah edilə bilmirsə, bunun bəzən izah edən şəxsin anlayışı kifayət qədər yaxşı anlamadığının göstəricisi ola biləcəyi ifadə edilir.

Fürsət maliyyətini texniki termin istifadə etmədən öyrətmək

Mənbədə opportunity cost birbaşa kiçik uşaqlara texniki tərifi ilə verilmək məcburiyyətində olmayan bir anlayışa nümunə kimi ələ alınır.

Uşaq eyni pulu iki fərqli məhsul üçün eyni anda istifadə edə bilməyəcəyini anlaya bilirsə, seçimin başqa bir ehtimaldan vaz keçməyi tələb etdiyinə dair əsas məntiqi artıq qavrayır.

Müəllifin ifadəsi ilə fikir çox vaxt onsuz da mövcuddur; əskik olan şey onu tərif edən dildir.

Müntəzəmliyin rolu

Keys tədqiqatında müntəzəm iştirakın vacib olduğuna dair güclü şəxsi müşahidə vardır. Tək bir sessiya yeni bir düşüncəni təqdim edə bildiyi halda, həftəlik olaraq geri dönmək uşaqlarla tanışlıq və davamlılıq yaratmışdır.

Ancaq müəllif bu davamlılığın öyrənmə üzərindəki böyüklüyünü mövcud məlumatlarla ölçə bilmədiyini xüsusilə bildirir. Beləliklə, “müntəzəm sessiyalar qəti olaraq daha yaxşı nəticə verdi” şəklində səbəb-nəticə nəticəsi çıxarıla bilməz.

Gələcəkdə necə ölçülə bilər?

Müəllif proqram yenidən başlansaydı, ölçümü dizaynın başlanğıcına əlavə edəcəyini bildirir. Təklif edilən metodlar arasında yaşa uyğun qısa qiymətləndirmələr, proqramdan əvvəl və sonra ölçmələr və bir neçə ay sonra aparılacaq izləmə testləri vardır.

Kiçik uşaqlarda uzun yazılı imtahanlar yerinə sadə qərar ssenarilərindən istifadə edilə biləcəyi təklif olunur. Məsələn, uşaqlara müəyyən miqdarda pul verildikdə ehtiyac və istəkləri necə ayıracaqları və ya pullarının yalnız bir hissəsini xərclədikdə nə qədərinin qalacağı soruşula bilər.

Yaşa görə mümkün anlayış irəliləyişi

Bu cədvəl sərt yaş hədləri kimi oxunmamalıdır. Müəllif hər uşağın bütün anlayışları eyni yaşda öyrənməli olduğunu müdafiə etmir. Əsas fikir anlayışların bir-birinin üzərinə mərhələli şəkildə inşa edilə bilməsidir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Uşaqlar pul və iqtisadi seçimlərlə rəsmi maliyyə təhsilindən əvvəl qarşılaşırlar.
• Maliyyə təhsili kiçik uşaqlar üçün pul, seçim, ehtiyac, istək və dəyişim kimi əsas anlayışlardan başlaya bilər.
• Shape the Future təşəbbüsü 2022–2026 arasında təxminən 2.000 uşağa çatmışdır.
• Təxminən 540 uşaq Bengaluru’dakı üz-üzə proqramlara qatılmışdır.
• Üz-üzə təhsil ilə rəqəmsal məzmun inkişafı fərqli tədris dizaynı tələb edir.
• Uşaqların sualları və sinif içi müşahidələr məzmun dizaynının inkişafında istifadə edilə bilər.
• Gənc şəxslər peşəkar müəllimlərin yerinə keçmədən təhsil təşəbbüslərinə mənalı şəkildə töhfə verə bilər.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Shape the Future-ın bütün iştirakçıların maliyyə savadlılığını inkişaf etdirdiyi sübut edilməmişdir.
• Proqramın uşaqların real maliyyə davranışlarını dəyişdirdiyi göstərilməmişdir.
• Təxminən 2.000 nəfərlik çıxış sayı öyrənmə uğuru nisbəti kimi istifadə oluna bilməz.
• Keys tədqiqatının nəticələri bütün Hindistandakı uşaqlara və ya bütün məktəblərə ümumiləşdirilə bilməz.
• Gənc liderliyindəki tədrisin peşəkar müəllim liderliyindəki təhsildən üstün olduğu göstərilməmişdir.
• Rəqəmsal öyrənmənin üz-üzə təhsildən daha təsirli olduğu sübut edilməmişdir.

Məhdudiyyətlər

Tədqiqat yalnız Bengaluru’dakı tək bir təşəbbüsü incələyir. Bu səbəbdən nəticələri bütün uşaqlara və bütün təhsil sistemlərinə ümumiləşdirmək mümkün deyil.

Təxminən 2.000 uşaq kontrollu araşdırma nümunəsi deyil. Təxminən 540 üz-üzə iştirakçı da təsadüfi seçilməmişdir.

Müəllif proqramın həm qurucusu, həm də tətbiq edicisidir. Bu vəziyyət tədqiqatçı mövqelənməsi baxımından vacibdir; müəllif öz işinin güclü yönlərini kənardan qiymətləndiriciyə görə daha aydın görmə meylində ola bilər.

Çıxış rəqəmləri proqram qeydlərinə əsaslanır və müstəqil şəkildə yoxlanmış təsir ölçütləri deyil.

Ən mühüm məhdudiyyət isə kifayət qədər strukturlaşdırılmış pre-post məlumat və uzunmüddətli davranış izləməsinin olmamasıdır.

Gələcək araşdırma

Mənbə gələcəkdə üç tədris formasının müqayisə edilməsini təklif edir:

• peer-led teaching,
• teacher-led teaching,
• digital learning.

Həmçinin uşaqların anlayışları illər boyunca təkrar-təkrar görməsinin qalıcı öyrənməyə təsir edib-etmədiyinin və erkən maliyyə anlayışları ilə qarşılaşmanın sonrakı yaşlarda real iqtisadi qərarları dəyişdirib-dəyişdirmədiyinin incələnməsi təklif olunur.

Daha güclü bir tədqiqat dizaynı bir neçə məktəbdə yaşa xas proqram öncəsi və sonrası qiymətləndirmələr ilə daha uzunmüddətli izləmə ölçmələrini ehtiva edə bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Tam orijinal başlıq: Starting Early: A Four Year Case Study of Youth Led Financial and Economic Education for Children in Bengaluru

Müəllif: Asavari Agrawal

Yer: Bengaluru, India

Mənbə növü: Exploratory case study.

İncelənən proqram: Shape the Future.

Proqram dövrü: 2022–2026.

Təxminən ümumi çıxış: 2.000 uşaq.

Təxminən üz-üzə çıxış: 540 uşaq.

Üz-üzə tətbiq: Bengaluru’da üç məktəb mühitində, təxminən üç il boyunca müntəzəm şənbə sessiyaları.

DOI: Mənbə məqalənin özü üçün DOI bildirilmir.

Jurnal/nəşriyyat: Mənbə sənəddə göstərilmir.

Rəyçilik: Mənbə sənəd rəyli nəşr olduğunu bildirmir.

Başlıca ədəbiyyat: OECD PISA 2022 financial literacy framework və nəticələri; Barbakadzenin SchoolBank keys tədqiqatı; Irfan, Banu və Tazeerin Bengaluru’dakı gənclərə dair tədqiqatı; Chougale və həmkarlarının uşaqlarda maliyyə zəkası təhsilinə dair tədqiqatı.

Keys sübutu: Shape the Future proqram qeydləri və təhsil materialları; Thayi Mane və Lakshya Residential School appreciation letter; Smt. Manjula Aravinda Limbavali appreciation letter.

Tədqiqatçı mövqelənməsi: Asavari Agrawal Shape the Future-ın qurucusudur və proqramın yaradılması ilə tətbiqinə birbaşa qatılmışdır. Dolayısıyla müstəqil müşahidəçi deyil.

Məlumat məxfiliyi: Mənbə proqrama qatılan uşaqlara dair personally identifiable information ehtiva etmədiyini bildirir.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Kontrol qrupu, randomizasiya, kifayət qədər pre-post qiymətləndirmə və uzununa izləmə olmadığı üçün proqramın maliyyə bilik və ya davranışda ölçülə bilən dəyişikliklərə səbəb olduğu nəticəsinə gəlmək olmaz.