Birgə Valideyn Səlahiyyəti Valideynliyi Avtomatik Olarak Bərpa Edirmi?

Xeyr. Birgə valideyn səlahiyyəti valideynin hüquqi statusunu və ya mühüm qərarlar üzərindəki səlahiyyətini gücləndirə bilər, lakin bu dəyişiklik uşağın həmin valideynlə nə qədər yaşadığını, nə qədər vaxt keçirdiyini, gündəlik qayğı vəzifələrini kimin yerinə yetirdiyini, məlumat əldə etməni və ya münasibətin keyfiyyətini avtomatik olaraq dəyişdirmir.

Araşdırmanın çıxış nöqtəsi “joint custody” ifadəsinin müxtəlif hüquq sistemlərində və tədqiqatlarda bir-birindən fərqli halları ifadə edə bilməsidir. Bəzi kontekstlərdə bu termin böyük qərarlar üzərində ortaq səlahiyyəti, bəzi tədqiqatlarda uşağın gecələrinin müəyyən hissəsini hər iki valideynin yanında keçirməsini, bəzilərində təxminən bərabər yaşayışı, bəzilərində isə yalnız boşanmadan sonra valideyn statusunun davam etməsini ifadə edə bilər.

Bu konseptual sıxlaşdırma hüquqi qaydanın real ailə davranışının göstəricisi kimi istifadə olunmasına gətirib çıxardıqda siyasət qiymətləndirmələrini yanıltmağa qadirdir. Bir valideyn məktəb, sağlamlıq və ya köçmə kimi əsas qərarlarda söz sahibi ola bilər, amma uşağın gündəlik məktəbə hazırlanmasına, nəqliyyatına, sağlamlıq izlənməsinə və ya emosional qayğısına məhdud dərəcədə qatıla bilər. Əksi də mümkündür: valideyn böyük həcmdə qayğı əməyi göstərə bilər, lakin bəzi mühüm hüquqi qərarlarda bərabər səlahiyyətə malik olmaya bilər.

Altı ölçülü çərçivə

Mənbədəki Şəkil 1 də eyni əsas prinsipi vurğulayır: formal səlahiyyət, yaşayış və zaman, faktiki qayğı, qərar iştirakçılığı, məlumat əldə etmə və münasibət keyfiyyəti ayrı-ayrılıqda hesabatlandırılmalı; hüquqi statusdan gündəlik qayğı səviyyəsi avtomatik çıxarılmamalıdır.

Üç fərqli bərpa forması

Statusun bərpası valideynin tanınmasını və ya mühüm qərarlar üzərində hüquqi səlahiyyətini artırır. Bu dəyişiklik simvolik baxımdan da mühüm ola bilər; valideynin uşağın həyatında rəsmi olaraq söz sahibi olmasının tanınmasını təmin edə bilər.

Funksional bərpa gündəlik qayğı, valideynlə keçirilən zaman, məlumat əldə etmə və ya qərarvermə proseslərində faktiki iştirak kimi davranış sahələrində baş verən dəyişikliyi ifadə edir. Araşdırmanın əsas konseptual fərqləndirməsi statusun bərpasının funksional bərpanı təmin etməməsidir.

Subyektiv bərpa valideynin yerindən edilmiş və ya valideynliyindən qoparılmış hiss etməsinin azalması və mənalı valideyn kimliyini yenidən qura bilməsi ilə bağlıdır. Bu ölçü hüquqi statusdan və ya zaman bölgüsündən təsirlənə bilər, lakin onlara endirilə bilməz.

Ayrılıqdan Sonrakı Bərpa Profili Nəyi Göstərir?

Ayrılıqdan sonrakı bərpa profili valideynliyi tək bir ümumi balla ölçmək əvəzinə səlahiyyət, yaşayış, zaman, qayğı, məlumat və münasibət sahələrində vəziyyəti başlanğıc və izləmə nöqtələrində ayrı-ayrılıqda göstərən betimləyici vektordur; mənbə bu profili uşağın rifahını avtomatik olaraq yüksəldən “daha çox iştirak daha yaxşıdır” indeksi kimi müəyyən etmir.

Araşdırma profili belə ifadə edir:

\[ R=(\text{səlahiyyət},\ \text{yaşayış},\ \text{zaman},\ \text{qayğı},\ \text{məlumat},\ \text{münasibət}) \]

Bu təqdimatda \(R\) altı sahənin birlikdə izlənməsini təmin edən konseptual bərpa profilidir. Mənbə bu komponentlər üçün vahid sayısal miqyas və ya çəkiləndirmə formulu təklif etmir. Buna görə ifadə riyazi rifah funksiyası deyil, ölçülməsi gərəkən sahələrin vektor şəklində təmsilidir.

Başlanğıc və izləmə profilləri müqayisə edildikdə, məsələn, bir valideynin hüquqi qərarvermə səlahiyyətinin artdığı, amma həftəiçi qayğı vəzifələrinin dəyişmədiyi görünə bilər. Başqa halda valideynin müntəzəm qayğı vaxtı arta bilər, lakin məktəb və ya sağlamlıq məlumatlarına çıxışı eyni dərəcədə artmaya bilər. Araşdırmanın təklif etdiyi analitik qazanc məhz bu ayrışmanı görünən etməkdir.

Arzu olunan və əlçatan valideyn iştirakçılığı arasındakı fərq

Müəllif həmçinin bərpa profilinin valideynin arzuladığı iştirak səviyyəsi ilə müqayisə edilməsini təklif edir. Beləliklə ümumi “valideynlik itkisi” əvəzinə sahə əsaslı boşluqlar müəyyən edilə bilər. Məsələn, zaman boşluğu kiçik olduğu halda məlumat əldə etmə boşluğu böyük ola bilər və ya hüquqi status bərabərləşdirilsə də qayğı iştirakçılığı arzu olunan səviyyədən aşağı qala bilər.

Lakin bu yanaşma valideynin arzuladığı iştirak səviyyəsini avtomatik olaraq uşağın mənafeyi ilə eyniləşdirmir. Araşdırma xüsusilə təhlükəsizlik, sui-istifadə, məcburedici nəzarət, uşağın seçimi, yaş, coğrafi məsafə, əlillik və valideyn bacarığı kimi amillərin bəzi sahələrdə asimmetrik tənzimləmələri əsaslandıra biləcəyini bildirir. Valideynin subyektiv olaraq “yenidən valideyn hiss etməsi” uşağın sabitliyindən üstün tutula bilməz.

Müqayisəli Avropa məlumatları nə göstərir?

Araşdırma Hakovirta və həmkarlarının 2021 EU-SILC modulundan istifadə edərək 17 Avropa ölkəsində ayrılmış ailələrin uşaqlarını təsnif etdiyi nəticələri təqdim edir. Bu təsnifatda uşaqların %12,5-i bərabər ortaq fiziki qayğı, %8,2-si bərabər olmayan ortaq fiziki qayğı və %79,3-ü tək valideyn üstünlüklü fiziki qayğı quruluşunda yer alır.

Claessens və Mortelmansın daha sonrakı EU-SILC versiyasına əsaslanan təhlilində ortaq fiziki qayğı nisbəti İsveç üçün %53,7, Danimarka üçün %39,9 və Polşa üçün %2,3 olaraq təqdim edilir. Mənbənin mühüm xəbərdarlığı budur ki, bu nisbətlər birgə hüquqi valideyn səlahiyyəti nisbəti deyil və paylaşılan fiziki quruluş daxilində bütün ailələrdə qayğının bərabər olduğu anlamına gəlmir.

Araşdırmada təqdim olunan ABŞ boşanma kohortu məlumatları da ortaq fiziki qayğının təxminən 1985-ci ildən əvvəl %13 səviyyəsindən 2010-2014 dövründə %34-ə yüksəldiyini göstərir. Lakin ştat qanunvericiliyi və praktikadakı fərqlər səbəbilə bu milli trend vahid hüquqi rejimin nəticəsi kimi şərh edilə bilməz.

Hüquq sistemləri niyə diqqətlə müqayisə edilməlidir?

Məqalə Kanada, İngiltərə və Uels, Avstraliya və Yaponiya nümunələrindən hüquqi kateqoriya fərqinin əhəmiyyətini göstərmək üçün istifadə edir. Əsas məqsəd bu sistemlərin bir-birinə ekvivalent olduğunu irəli sürmək deyil; valideyn səlahiyyəti, qərarvermə məsuliyyəti, yaşayış, qayğı vaxtı və uşağın gündəlik qayğı quruluşunun ayrı hüquqi və ya praktiki kateqoriyalar ola biləcəyini göstərməkdir.

Buna görə bir ölkədə “birgə valideyn səlahiyyəti” qaydasının mövcud olması, uşağın iki ev arasında bərabər vaxt keçirdiyi və ya qayğı əməyinin bərabər bölüşdürüldüyü kimi şərh edilə bilməz.

Araşdırma dizaynı

Bu iş təcrübə, klinik araşdırma, sahə müdaxiləsi və ya yeni məlumat dəsti təhlili deyil. Mənbə özünü konseptual məqalə kimi müəyyən edir və ailə araşdırmaları, ailə hüququ və psixologiyanı birləşdirən müqayisəli ölçülü çərçivə təklif edir.

Metodoloji quruluş üç qatdan ibarətdir: əvvəlcə “birgə qəyyumluq” anlayışında sıxışdırılan konsepsiyalar ayrılır; sonra mövcud Avropa, ABŞ və valideyn iştirakçılığı ədəbiyyatından seçilmiş nəticələr bu fərqin niyə lazım olduğunu göstərmək üçün istifadə olunur; sonda isə altı ölçülü bərpa profili və gələcəkdə sınaqdan keçirilmək üçün altı təklif hazırlanır.

Əsas konseptual təklif

Məqalənin əsas nəticə cümləsi budur: hüquqi valideynlik, paylaşılan yaşayış və faktiki həyata keçirilən qayğı bir-biri ilə əlaqəli ola bilər, lakin eyni dəyişən deyil. Birgə valideyn səlahiyyəti valideynliyin bir hissəsini bərpa edə bilər; hansı hissənin dəyişdiyini yalnız ölçüləri ayrı-ayrılıqda araşdıran profil göstərə bilər.

Mənbədə təqdim olunan altı tədqiqat təklifi

1. P1: Birgə valideyn səlahiyyətinin qərar statusunu yaşayış və ya qayğı vaxtından daha etibarlı proqnozlaşdırması gözlənilir.
2. P2: Hüquqi səlahiyyət ilə funksional qayğı arasındakı əlaqənin birgə valideynlik keyfiyyəti, coğrafi yaxınlıq, iş elastikliyi və hüquqi tənzimləmənin icra oluna bilməsi tərəfindən dəyişdiriləcəyi irəli sürülür.
3. P3: Sahə əsasında arzu olunan və mövcud iştirak arasındakı boşluqların subyektiv bərpanı yalnız hüquqi statusdan daha yaxşı izah edə biləcəyi irəli sürülür.
4. P4: Ölkələr arasındakı paylaşılan yaşayış fərqlərinin yalnız hüquqla deyil, institutlar, sosial-iqtisadi seçilim və ictimai normalarla birlikdə izah olunacağı irəli sürülür.
5. P5: Məlumat əldə etmənin zaman baxımından aşağı intensivlikli olsa belə valideynlik bərpası baxımından yüksək əhəmiyyətli sahə ola biləcəyi irəli sürülür.
6. P6: Uşaq nəticələrinin yalnız zaman və ya yaşayış bölgüsündən deyil, qayğı keyfiyyətindən və münaqişəyə məruz qalma səviyyəsindən də asılı olacağı irəli sürülür.

Bu altı maddə mənbə tərəfindən təsdiqlənmiş eksperimental nəticələr deyil, gələcək tədqiqatların sınaqdan keçirə biləcəyi təklif xarakterlidir.

Paylaşılan Fiziki Qayğıda Daha Yaxşı Uşaq Nəticələri Səbəbliliyi Sübut Edirmi?

Xeyr. Araşdırmada təqdim olunan ədəbiyyatda paylaşılan fiziki qayğı quruluşundakı uşaqların bəzi orta nəticələrinin tək valideyn üstünlüklü fiziki qayğı qruplarından daha yaxşı görünə bildiyi qeyd olunur; lakin ailələr bu tənzimləmələrə təsadüfi bölüşdürülmədiyi üçün müşahidə olunan fərqlər ortaq fiziki qayğının təkbaşına səbəbli təsiri kimi şərh edilə bilməz.

Seçilim problemi

Paylaşılan fiziki qayğı maddi resursları daha güclü, bir-birinə coğrafi olaraq yaxın yaşayan, iş qrafikləri uyğun, ayrılıqdan əvvəl hər iki valideynin də aktiv olduğu və ünsiyyətin daha funksional olduğu ailələrdə daha çox görülə bilər. Buna görə iki qayğı quruluşunu birbaşa müqayisə etmək başlanğıcda onsuz da fərqli olan ailə xüsusiyyətlərinin təsirini ortaq qayğı tənzimləməsinin təsiri ilə qarışdıra bilər.

Mənbə buna görə düzgün əks-faktual sualın “milli orta göstəricidə hansı quruluş daha yaxşıdır?” olmadığını; konkret uşaq üçün həqiqətən həyata keçirilə bilən alternativ quruluşların müqayisə edilməli olduğunu müdafiə edir.

Təmas tezliyi ilə valideynlik keyfiyyəti eyni şey deyil

Araşdırmanın istinad etdiyi Adamsons və Johnson (2013) meta-analizində birlikdə yaşamayan ataların uşaqları ilə münasibətlərində keyfiyyətli iştirakın və avtoritativ valideynlik davranışlarının uşağın rifahı ilə təkcə təmas tezliyindən daha ardıcıl şəkildə əlaqəli olduğu bildirilir.

Bu nəticə “zaman əhəmiyyətsizdir” demək deyil. Araşdırma zamanın mənasının qayğı keyfiyyəti, valideynlərarası münaqişəyə məruz qalma, uşağın inkişaf dövrünə uyğunluq və münasibətin davamlılığı kimi kontekstual amillərdən asılı olduğunu vurğulayır.

Araşdırmanın dəstəklədiyi nəticələr

• Hüquqi valideyn səlahiyyəti ilə fiziki qayğı eyni anlayış deyil.
• Paylaşılan fiziki qayğının yayılması ölkələr arasında əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.
• Gecələmə sayı gündüz qayğısını, koordinasiyanı və zehni qayğı yükünün hamısını ölçmür.
• Münasibətin və valideyn iştirakçılığının keyfiyyəti yalnız təmas tezliyindən daha çox məlumat verə bilər.
• Paylaşılan qayğı ilə uşaq nəticələri arasındakı müşahidəvi müqayisələrdə seçilim nəzərə alınmalıdır.
• Valideynlik bərpasının fərqli sahələri ayrı-ayrılıqda hesabatlandırılmalıdır.

Araşdırmanın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Birgə valideyn səlahiyyətinin avtomatik olaraq bərabər yaşayış yaratdığı nəticəsi dəstəklənmir.
• Bərabər yaşayışın avtomatik olaraq bərabər qayğı əməyi anlamına gəldiyi nəticəsi dəstəklənmir.
• Daha çox valideyn zamanı hər uşaq və hər ailə üçün avtomatik olaraq daha yaxşı hesab edilmir.
• Paylaşılan fiziki qayğının daha yaxşı uşaq nəticələrinə birbaşa səbəb olduğu göstərilməyib.
• Hər ölkədə eyni valideynlik quruluşunun tətbiq olunmalı olduğu irəli sürülmür.
• Valideynin subyektiv bərpasının uşağın təhlükəsizliyindən və ya sabitliyindən üstün tutulmalı olduğu müdafiə edilmir.

Siyasət və tədqiqat baxımından təklif olunan ölçmə yanaşması

Mənbə inzibati məlumatların yalnız məhkəmə qərarlarını və ya hüquqi statusu qeydə almaqla kifayətlənməməli olduğunu müdafiə edir. Gələcək tədqiqatların hüquqi qərarları zaman istifadəsi gündəlikləri, məktəb və sağlamlıq proseslərində iştirak məlumatları və uzunmüddətli sorğularla əlaqələndirməsi təklif olunur.

Ölkələrarası müqayisələrdə paylaşılan qayğı üçün istifadə olunan hədlərin uyğunlaşdırılması və müxtəlif təriflər altında nəticələrin nə qədər dəyişdiyini göstərən həssaslıq təhlillərinin dərc olunması təklif edilir.

Siyasətlərin də məqsədlərini açıq şəkildə göstərməsi lazım olduğu irəli sürülür. Reformun məqsədi hüquqi bərabərlik, faktiki qayğı iştirakı, proqnozlaşdırıla bilmə, uşaq-valideyn münasibətini dəstəkləmək və ya münaqişəni azaltmaq ola bilər. Reform bu məqsədlərdən birində uğurlu olub digərində uğursuz ola bilər.

Məhdudiyyətlər

Müəllif altı ölçülü çərçivənin maliyyə töhfəsini, geniş ailə və qohumluq münasibətlərini və ya mədəni tanınmanı birbaşa əhatə etmədiyini bildirir. Həmçinin eyni ailə haqqında valideynlərin və uşaqların qiymətləndirmələri bir-birindən fərqli ola bilər.

Ölkələrarası nisbətlər istifadə olunan sorğu, tərif və hədlərdən asılıdır. Gecələrin sayılması gündüz qayğısını, planlaşdırma əməyini və ya valideynlərarası koordinasiyanı natamam təmsil edə bilər.

Ən mühüm metodoloji məhdudiyyət araşdırmanın özündə də “zəif sübut” sahəsi kimi göstərilən mövzudur: hüquqi islahatların gündəlik valideyn qayğısını nə dərəcədə səbəbli şəkildə dəyişdirdiyinə dair uyğunlaşdırılmış müqayisəli sübut məhduddur.