Bu tədqiqat süni intellekt dövründə təhsilin uşağı necə mövqeləndirməli olduğunu fəlsəfi və konseptual üsulla araşdırır. Xu Guoyin “Yeni Təhsil” adlandırdığı yanaşmanı Ədalətlilik Prinsipi və Reallıq Prinsipi üzərində qurur; uşaqlıq dövründə inkişaf imkanlarının qorunmasını, sonrakı yaşlarda isə şəxsin real marağına, səriştəsinə, öyrənmə təməlinə və həyat şəraitinə uyğun yolların müəyyən edilməsini təklif edir. Tədqiqatın əsas tezisi odur ki, təhsil yalnız məlumat ötürmək və ya imtahan uğurunu artırmaq əvəzinə mühakimə, muxtariyyət, fəzilət və ömürboyu inkişaf qabiliyyəti formalaşdırmalıdır. Lakin bu nəticələr eksperimental məlumatlara deyil, fəlsəfi məntiqə və ədəbiyyatdakı bəzi təhsil nəzəriyyələrinin konseptual sintezinə əsaslanır.

Tədqiqatçı insan səriştəsini üç səviyyədə nəzərdən keçirir: istiqamət və dəyəri müəyyən etməyə imkan verən mühakimə və ya qərarvermə qabiliyyəti, qərarları planlı şəkildə həyata keçirən icra qabiliyyəti və konkret tapşırıqların tamamlanmasını təmin edən praktik səriştə. Uşaqlıq təhsilində prioritetin yalnız düzgün cavabı tapmağa və ya verilən tapşırığı yerinə yetirməyə deyil, problemləri anlama, sual vermə, variantları müqayisə etmə, nəticələri qabaqcadan görmə və məsuliyyət götürmə bacarığına verilməli olduğu müdafiə edilir.

Tədqiqat həmçinin əzbər, intensiv təkrar, standart cavab, xarici nəzarət və sıralama üzərində qurulan “Mexaniki Təhsil” ilə müşahidə, sual vermə, kəşf, tətbiq, düşünmə, ifadə və düzəliş proseslərini önə çıxaran “Elmi Təhsil” arasında fərq qoyur. Süni intellekt bu çərçivədə ikitərəflidir: keyfiyyətli istiqamətləndirməni daha çox uşağa çatdıra bilər; lakin yalnız sual həll etdirmək, izləmək, bal vermək və nəzarət məqsədilə istifadə edilərsə mexaniki təhsili daha təsirli hala gətirə bilər.

Tədqiqatın əsas sualı nədir?

Tədqiqatın başlanğıc nöqtəsi təhsil müzakirələrində tez-tez nəzərdən qaçan əsas sualdır: Təhsil uşağı necə bir varlıq kimi mövqeləndirir? Uşaq yalnız imtahana hazırlaşan şagird, əmrləri yerinə yetirən passiv qəbuledici və ya gələcəkdə istehsal sisteminə qoşulacaq əmək qüvvəsi kimi görülərsə, təhsil üsulları da bu fərziyyəyə uyğun formalaşır. Belə yanaşma təkrar, müqayisə, sıralama, nəzarət, düzəliş və seçim proseslərini mərkəzə qoyur.

Uşaq inkişaf imkanları hələ tam ortaya çıxmamış insan kimi qəbul edildikdə isə təhsilin vəzifəsi dəyişir. Təhsil yalnız mövcud performansı ölçmək əvəzinə uşağın maraqlarını, düşünmə tərzini, mühakiməsini, xarakterini və öz həyatını idarə etmə qabiliyyətini inkişaf etdirməyə yönəlməlidir.

Müəllif buna görə bir çox təhsil probleminin yalnız istifadə edilən texnikalardan qaynaqlanmadığını irəli sürür. Təhsil metodlarının arxasında uşaq haqqında daha fundamental insan anlayışı dayanır. Uşaq passiv qəbul edildikdə tədris ötürmə və nəzarət üzərində; inkişaf edə bilən subyekt qəbul edildikdə isə istiqamətləndirmə, kəşf və məsuliyyət üzərində qurulur.

“Yeni Təhsil” anlayışı nə deməkdir?

Tədqiqatda işlədilən “Yeni Təhsil” ifadəsi müəyyən tarixi təhsil hərəkatının və ya mövcud qurumun adı deyil. Müəllif bu anlayışı insan inkişafını, mühakiməni, muxtariyyəti, fəziləti və realist inkişaf yollarını mərkəzə alan nəzəri təhsil istiqaməti kimi müəyyənləşdirir.

Təklif olunan sistem beş əsas komponentdən ibarətdir:

• Uşaqların hələ üzə çıxmamış inkişaf imkanlarını qoruyan Ədalətlilik Prinsipi,
• Sonrakı yaşlarda real maraq və səriştələrə uyğun yollar yaradan Reallıq Prinsipi,
• Mühakimə və muxtariyyət inkişaf etdirməyi hədəfləyən Elmi Təhsil,
• Səriştənin hansı məqsədlər üçün istifadə ediləcəyini müəyyən edən fəzilət təhsili,
• Təhsil resurslarına çıxışı genişləndirmə potensialı daşıyan insanmərkəzli süni intellekt.

Model insan inkişafını sabit qəbul etmir. Şagirdin müəyyən dövrdəki performansı, marağı və ya həyat şəraiti onun daimi kimliyi kimi görülməməlidir. Realist istiqamətləndirmə zəruri olsa da, bu istiqamətləndirmə ömürboyu dəyişməyəcək hökmə çevrilməməlidir.

Ədalətlilik Prinsipi nəyi müdafiə edir?

Ədalətlilik Prinsipi uşaqların inkişaf imkanları kifayət qədər görünən olmadan əvvəl hər uşağın inkişaf edə bilən insan kimi qəbul edilməsini müdafiə edir. Buradakı ədalətlilik bütün uşaqların eyni nəticəni əldə etməsi və ya eyni yolu izləməsi demək deyil. Prinsip ailə şəraiti, region, məktəb imkanları, erkən yaşda alınan qiymətlər, şəxsiyyət xüsusiyyətləri və ya müvəqqəti çətinliklər səbəbindən uşaqların inkişaf imkanlarının daraldılmamasını tələb edir.

Müəllif müvəqqəti performansın daimi səriştə kimi şərh olunmasına xüsusilə qarşı çıxır. Bir imtahanda aşağı bal almaq, müəyyən müddət dərslərə maraq göstərməmək, gec danışmaq və ya müəyyən öyrənmə sahəsində çətinlik çəkmək uşağın uzunmüddətli potensialını təkbaşına göstərmir. Eyni şəkildə yüksək qiymət alan uşağın da yalnız imtahan rəqabətinə yönəldilməsi onun digər inkişaf sahələrini daralda bilər.

Ədalətlilik yalnız uşağa müsbət sözlər demək deyil. Müəllifin yanaşmasında həqiqi ədalətlilik resurs, mühit, dəstək, istiqamətləndirmə, kəşf imkanı və inkişaf vaxtı təmin etməyi tələb edir. Uşağa etibar edildiyini demək, zəruri öyrənmə şəraiti yaradılmırsa təkbaşına kifayət deyil.

Prinsipin məqsədi bütün uşaqları eyniləşdirmək deyil, müxtəlif inkişaf yollarının erkən mərhələdə bağlanmasının qarşısını almaqdır. Akademik iş, texniki tətbiq, incəsənət, idman, təşkilatçılıq, ictimai xidmət, istehsal və ya başqa sahələr fərqli uşaqlar üçün fərqli inkişaf yolları yarada bilər.

Reallıq Prinsipi niyə zəruridir?

Ədalətlilik Prinsipi inkişaf ehtimalını qoruyarkən Reallıq Prinsipi insanın sonrakı yaşlarda görünən real xüsusiyyətlərini nəzərə alır. Gec yeniyetməlik, universitet, peşə seçimi və yetkinlik dövrlərində maraqlar, öyrənmə təməli, güclü və zəif tərəflər, həyat məsuliyyətləri və maddi şərait daha aydın görünür.

Bu mərhələdə hər kəsi tək akademik və ya peşə yoluna yönəltmək realist olmaya bilər. Müəllif bəzi insanların abstrakt akademik işlərdə, bəzilərinin tətbiqi texniki işlərdə, təşkilatçılıqda, ünsiyyətdə, estetik yaradıcılıqda, mühəndislik tətbiqlərində, dövlət xidmətində və ya ictimai işdə daha güclü ola biləcəyini qeyd edir.

Reallıq Prinsipi standartları aşağı salmaq və ya inkişafdan imtina etmək çağırışı deyil. Məqsəd insanın real vəziyyətindən çıxış edən həyata keçirilə bilən yol yaratmaqdır. İnsanı başqalarının uğur qəliblərinə məcbur etmək əvəzinə öz maraq və səriştə quruluşuna uyğun başlanğıc nöqtəsi müəyyən edilməlidir.

Müəllif bu prinsipin fatalizmlə qarışdırılmamalı olduğunu xüsusilə vurğulayır. Bugünkü reallıq başlanğıc nöqtəsidir; ömürboyu dəyişməyəcək son nöqtə deyil. Səriştələr inkişaf edə, maraqlar dərinləşə, təcrübə arta və yeni imkanlar yarana bilər. Buna görə realist mövqeləndirmə insanı müəyyən peşəyə və ya ictimai rola daimi olaraq həbs etməməlidir.

Ədalətlilik ilə reallıq arasında necə tarazlıq qurulur?

İki prinsip müxtəlif inkişaf mərhələlərində fərqli çəkiyə malikdir. Uşaqlıqda prioritet potensialı hələ üzə çıxmamış fərdin seçimlərini açıq saxlamaqdır. Gənclik və yetkinlikdə isə real şəraitə, səriştələrə və məsuliyyətlərə uyğun yollar yaratmaq daha böyük əhəmiyyət qazanır.

Müəllifin ifadəsi ilə yalnız ədalətliliyə əsaslanan, lakin real şərtləri nəzərə almayan təhsil xoş niyyət səviyyəsində qala bilər. Yalnız reallığı nəzərə alan, lakin ədalətli inkişaf imkanlarının təmin edilib-edilmədiyini sorğulamayan təhsil isə soyuq, kənarlaşdırıcı və fatalist hala gələ bilər.

Buna görə şagird istiqamətləndirilməzdən əvvəl bu sual əhəmiyyət qazanır: Şagirdin bugünkü vəziyyəti kifayət qədər inkişaf imkanı təmin edildikdən sonra ortaya çıxıb, yoxsa resurs və dəstək çatışmazlığı həqiqi bacarıqsızlıq kimi şərh olunur?

Səriştə niyə üç səviyyəyə bölünür?

Tədqiqat “istedadlı” və ya “uğurlu” kimi ümumi ifadələrin insanın əslində nəyi edə bildiyini kifayət qədər izah etmədiyini müdafiə edir. Səriştə görülən işin xarakterinə və götürülən məsuliyyətə görə üç funksional səviyyədə qiymətləndirilir.

Bu təsnifat insanlar arasında dəyər və ya ləyaqət iyerarxiyası qurmaq üçün istifadə edilmir. Eyni insan müxtəlif şəraitdə istiqamət müəyyən edə, sistemi idarə edə və ya müəyyən texniki tapşırığı yerinə yetirə bilər. Səviyyələr insanları sabit peşə qruplarına bölməkdən çox bir iş daxilində hansı səriştənin önə çıxdığını anlamağa yönəlib.

Müəllif uşaqlıqda ilk növbədə mühakimənin inkişaf etdirilməli olduğunu müdafiə edir. Gələcəyin hansı peşələri və problemləri gətirəcəyini əvvəlcədən qəti bilmək mümkün olmasa da, uşaqların yeni vəziyyətləri qiymətləndirmək, variantlar arasında qərar vermək və seçimlərinin məsuliyyətini götürmək ehtiyacı davam edəcək.

İctimai mövqe hansı yollarla formalaşır?

Tədqiqat insanların ictimai kimlik və mövqe qazanma yollarını tarixi baxımdan üç ümumi başlıq altında nəzərdən keçirir: güc, irs və imtahan. Erkən ictimai quruluşlarda fiziki güc, cəsarət, təşkilatçılıq və təhlükəni qiymətləndirmə qabiliyyəti mühüm olduğu halda, sərvət və hakimiyyət strukturlarının davamlılaşması ilə ailə və irs daha müəyyənedici olmuşdur. Sonrakı dövrlərdə imtahanlar, sənədlər, dərəcələr və rəsmi qiymətləndirmələr sosial hərəkətlilik üçün yeni yollar yaratmışdır.

Müəllif bu üç yolun bir-birini tamamilə aradan qaldırmadığını, müasir cəmiyyətlərdə birlikdə işlədiyini bildirir. İnsan ailə resursları ilə başlanğıc üstünlüyü, imtahanlarla rəsmi mövqe və real səriştəsi ilə peşə uğuru qazana bilər.

Tədqiqatda Çinin tarixi imperiya imtahan sistemi nümunə kimi istifadə olunur. Lakin tədqiqatın əsas modeli Çin təhsil sisteminə xas deyil. Bu tarixi nümunə doğumla müəyyən olunan mövqedən imtahanla müəyyən olunan mövqeyə keçidin sosial hərəkətlilik baxımından nə ifadə etdiyini göstərmək üçün istifadə olunur.

Bourdieu və Passeron-un təhsil vasitəsilə sosial təkraristehsal yanaşmasından yararlanan müəllif məktəbin hər zaman neytral qiymətləndirmə sahəsi olmadığını xatırladır. Mədəni kapital, dil istifadəsi, qiymətləndirmə standartları və institusional seçim prosesləri mühit fərqlərini təhsil uğuru fərqinə çevirə bilər. Buna görə şagirdin imkan çatışmazlığı birbaşa şəxsi bacarıqsızlıq kimi oxunmamalıdır.

Mexaniki Təhsil nədir?

Mexaniki Təhsil müəllifin əzbərlətmə, intensiv təkrar, standart cavab, xarici nəzarət, sıralama və itaət yönümlü tətbiqlər üçün işlətdiyi nəzəri anlayışdır. Buradakı “mexaniki” sözü uşaqlara yönəlmiş əxlaqi ittiham deyil, uzunmüddətli təhsil nəticəsində yarana biləcək öyrənmə formasını təsvir edir.

Mexaniki öyrənən insan problemi anlamadan əvvəl hazır qəlib axtara, məlumatın niyə vacib olduğunu düşünməzdən əvvəl imtahanda çıxıb-çıxmayacağını soruşa, tapşırıq qarşısında öz təşəbbüsündən istifadə etmək əvəzinə təlimat gözləyə və dəyişən vəziyyətlə üzləşdikdə standart cavab axtara bilər.

Müəllif mexaniki təhsilin qısamüddətli dövrdə heç bir nəticə vermədiyini demir. Təkrar müəyyən məlumatların xatırlanmasını asanlaşdıra, sual tiplərinə tanışlığı artıra və nizamlı işləmə vərdişi yarada bilər. Tənqid bu vasitələrin təhsilin bütövünə çevrilməsinə yönəlib.

Uzun müddət yalnız standart cavab və xarici nəzarətlə işləyən uşaq öyrənməni biliyə fəal qatılmaq əvəzinə ona verilənləri qəbul etmək kimi qavraya bilər. Səhv etməkdən qorxa, sual yaratmaqdan çəkinə və öz dəyərini başqalarının sıralamadakı mövqeyi ilə ölçməyə başlaya bilər.

Tədqiqatın əsas xəbərdarlığı tək sualın səhv cavablandırılmasından çox daimi öyrənmə örüntüsünün yaranmasıdır. Məlumat çatışmazlığı sonradan aradan qaldırıla bilər; lakin maraq, təşəbbüs, mühakimə və müstəqil düşünmənin uzun müddət zəiflədilməsi daha dərin inkişaf problemi yarada bilər.

Elmi Təhsil nə deməkdir?

Tədqiqatdakı Elmi Təhsil anlayışı yalnız təbiət elmləri, fizika, kimya və ya biologiyanın tədrisi demək deyil. Müəllif bu termini elmi əsaslara söykənən, inkişaf səviyyəsini nəzərə alan və mühakimə ilə muxtariyyət formalaşdırmağa yönələn təhsil üçün işlədir.

Elmi Təhsil müşahidə, sual vermə, kəşf, tətbiq, düşünmə, məntiq yürütmə, ifadə etmə, doğrulama və düzəliş proseslərini önə çıxarır. Şagird hazır məlumatı tamamilə rədd etmir; məlumatı anlamağa, istifadə etməyə və lazım gəldikdə yeni vəziyyətlərə köçürməyə çalışır.

Bu yanaşmada muxtar şagird heç bir istiqamətləndirmə almayan və ya istədiyi hər şeyi edən şagird deyil. Muxtariyyət insanın zamanla öz öyrənməsini idarə etməsi, variantlar arasında əsaslandırılmış qərar verməsi və verdiyi qərarların məsuliyyətini götürməsi deməkdir.

Müəllifin Dewey-dən yararlandığı nöqtə təhsilin mənalı təcrübə vasitəsilə inkişafı dəstəkləməsidir. Vygotsky-nin yaxın inkişaf zonası yanaşması isə uşağın nə yalnız mövcud səviyyəsinə buraxılmasını, nə də inkişaf imkanlarını aşan məcburiyyətə məruz qalmasını dəstəkləyir. Freire-nin “bankçı təhsil modeli” tənqidi də şagirdin məlumat doldurulacaq passiv qab kimi görülməsinə qarşı konseptual əsas verir.

Süni intellekt təhsildə ədalətliliyi artıra bilərmi?

Müəllifin qiymətləndirməsinə görə keyfiyyətli süni intellekt dəstəkli təhsil vasitələri yaxşı müəllimlərə, öyrənmə resurslarına və ailə istiqamətləndirməsinə çıxışdakı bəzi fərqləri azaltmaq potensialına malikdir. Uzaq və ya resursları məhdud mühitdə yaşayan uşaq uyğun şəkildə hazırlanmış təhsil vasitəsindən öyrənmə strategiyası, mövzu izahı və inkişaf istiqamətləndirməsi ala bilər.

Lakin tədqiqat bu ehtimalı eksperimental olaraq ölçmür. Süni intellektdən istifadə edən və etməyən şagird qrupları müqayisə edilməmiş; uğur, mühakimə, motivasiya və ya bərabərsizlik üzərində təsirə dair ədədi məlumat təqdim olunmamışdır. Süni intellektin bərabərsizliyi azalda biləcəyi fikri nəzəri imkan və dizayn təklifi kimi irəli sürülür.

Tədqiqatda “Tianzhi” adlı təhsil agenti nümunə göstərilir. Müəllif bu sistemi yalnız cavab verən və ya ev tapşırığını yerinə yetirən alət kimi deyil; öyrənmə vəziyyətini müəyyən etmə, strategiya yaratma, maraq sahələrini kəşf etmə, səriştə inkişaf etdirmə və valideynlərə istiqamət vermə məqsədi daşıyan dəstək sistemi kimi dizayn edir. Bununla belə, tədqiqatda Tianzhi-nin texniki arxitekturası, alqoritmi, məlumat təhlükəsizliyi, istifadə nəticələri və ya müstəqil qiymətləndirilməsi verilmir.

Süni intellektin daşıdığı əsas risk mövcud təhsil fəlsəfəsini avtomatlaşdırmasıdır. Sistem yalnız daha çox sual göndərmək, şagirdi daha ətraflı izləmək, davranışı ballamaq, sıralamaq və nəzarət etmək üçün istifadə edilərsə mexaniki təhsil daha sürətli və əhatəli hala gələ bilər. Texnologiya bu halda təhsil anlayışını dəyişmir; mövcud anlayışın gücünü artırır.

Buna görə müəllif üçün əsas sual “Təhsildə süni intellekt istifadə edilməlidirmi?” sualından əvvəl gəlir: Süni intellekti hansı təhsil məqsədi idarə edəcək? Eyni texnologiya şagirdin müstəqilliyini dəstəkləmək üçün də, daimi xarici nəzarət qurmaq üçün də istifadə edilə bilər.

Səriştə ilə fəzilət niyə birlikdə nəzərdən keçirilir?

Tədqiqatda səriştə insanın işi edə bilmə gücünü; fəzilət isə bu gücün hansı məqsəd, sərhəd və məsuliyyət daxilində istifadə ediləcəyini müəyyən edir. Güclü mühakimə, icra və praktik səriştəyə malik, lakin dürüstlük, məsuliyyət və özünənəzarətdən məhrum insan bacarığını aldatma, istismar, nəzarət və ya zərər vermək üçün istifadə edə bilər.

Bunun əksinə, yaxşı niyyətli olmaq da mürəkkəb tapşırıqları yerinə yetirmək üçün təkbaşına kifayət deyil. Fəzilətli, lakin zəruri bilik və səriştələri inkişaf etdirməmiş insan müsbət məqsədini təsirli nəticəyə çevirə bilməyə bilər. Yeni Təhsil buna görə yalnız “yaxşı insan” və ya yalnız “uğurlu insan” yetişdirmək hədəfləri arasında birini seçmir.

Müəllif fəziləti abstrakt əxlaqi nəsihətlərdən ibarət görmür. Dürüstlük mühakimənin şəxsi maraqla pozulmasını məhdudlaşdırır; məsuliyyət görülən işin nəticələrini üzərinə götürməyi tələb edir; özünənəzarət zəkanın manipulyasiyaya çevrilməsinin qarşısını alır; ədalət güclünün zəifi əzməsinə sərhəd qoyur; mərhəmət uğuru ictimai həssaslıqdan ayırmamağa kömək edir.

Yetkin mühakimə yalnız “Bunu etmək mümkündürmü?” sualını deyil, “Bunu etmək lazımdırmı?”, “Kimə fayda və ya zərər verər?”, “Qısa və uzunmüddətli nəticələri nələrdir?” və “Daha ədalətli yol tapıla bilərmi?” suallarını da əhatə edir.

Təhsil mərhələlərinə görə təklif olunan model

Modelin son məqsədi muxtariyyət, özünü inkişaf etdirmə və öz həyat məsuliyyətini üzərinə götürmə qabiliyyətidir. Müəllif uşağın yalnız böyüklərin nəzarəti altında öyrənə bilməsini, xarici təzyiq olmadan işləyə bilməməsini və ya özü üçün qərar verə bilməməsini təhsilin daha dərin vəzifəsinin tamamlanmadığının əlaməti kimi görür.

Tədqiqat Türkiyə baxımından nə ifadə edir?

Tədqiqat Türkiyəyə xas siyasət, məktəb sistemi və ya şagird nümunəsini araşdırmır. Buna baxmayaraq, imtahan nəticəsinə əsasən erkən etiketləmə, tək tip uğur anlayışı, akademik və peşə yolları arasındakı dəyər fərqi, məktəb və ailə resurslarının şagirdin gələcəyinə təsiri və təhsildə süni intellektin rolu kimi mövzular Türkiyədə araşdırıla və təhsil tətbiqlərinə uyğunlaşdırıla bilər.

Təklif olunan çərçivə Türkiyə baxımından xüsusilə üç sualı görünən edir:

• Şagirdin performansı qiymətləndirilərkən kifayət qədər öyrənmə və inkişaf imkanına sahib olub-olmadığı nəzərə alınırmı?
• Peşə, texniki, incəsənət, akademik və ictimai səriştələr tək uğur ölçüsünə endirilmədən qiymətləndirilə bilirmi?
• Süni intellekt şagirdin mühakiməsini və müstəqilliyini inkişaf etdirmək üçünmü, yoxsa daha çox sual, müşahidə və sıralama yaratmaq üçünmı istifadə olunur?

Bu suallar Türkiyə üçün mənalı olsa da, tədqiqat Türkiyədə konkret tətbiqin işləyəcəyini sübut etmir. Təkliflərin Türkiyədəki təsirini qiymətləndirmək üçün şagird, müəllim, valideyn və məktəb səviyyəsində sahə tədqiqatları; müxtəlif təhsil modellərini müqayisə edən araşdırmalar və uzunmüddətli qiymətləndirmələr lazımdır.

Tədqiqatın güclü tərəfləri hansılardır?

• Təhsil üsullarını uşağın necə mövqeləndirildiyinə dair daha fundamental fəlsəfi sualla əlaqələndirir.
• İmkan yaratma ilə realist istiqamətləndirmə arasında çox vaxt zidd görünən iki yanaşmanı inkişaf mərhələlərinə görə birləşdirir.
• Səriştəni tək imtahan nəticəsi və ya texniki bacarıq kimi deyil; mühakimə, icra və praktik səviyyələrlə nəzərdən keçirir.
• Süni intellekti yalnız səmərəlilik aləti kimi deyil, təhsil fəlsəfəsini gücləndirə və ya poza bilən sistem kimi qiymətləndirir.
• Muxtariyyət ilə fəziləti bir-birindən ayırmayaraq məsuliyyətli mühakimə ideyasını önə çıxarır.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri hansılardır?

• Tədqiqat eksperimental və ya müşahidəvi araşdırma deyil; konseptual iş hesabatıdır.
• Şagird, müəllim, valideyn və ya məktəb nümunəsi yoxdur.
• Ədalətlilik və Reallıq Prinsiplərinin öyrənmə uğuru, psixoloji inkişaf və ya həyat nəticələri üzərində təsiri ölçülməmişdir.
• Mexaniki Təhsil və Elmi Təhsil anlayışları üçün ölçülə bilən şkalalar və ya əməli qiymətləndirmə meyarları hazırlanmayıb.
• Mənbə axtarışının necə aparıldığı, hansı nəşrlərin hansı meyarlarla seçildiyi göstərilməyib; tədqiqat sistematik icmal deyil.
• Süni intellektin təhsil bərabərsizliyini azaldacağı iddiası birbaşa məlumatla sınanmayıb.
• Süni intellekt istifadəsində məlumat məxfiliyi, alqoritmik qərəz, çıxış xərci, müəllim məsuliyyəti və texniki infrastruktur kimi tətbiq problemləri ətraflı modelləşdirilməyib.
• Təklif olunan təhsil agentinin texniki xüsusiyyətləri və real istifadəçi nəticələri təqdim edilmir.
• Modelin müxtəlif mədəniyyətlər, ölkələr və təhsil sistemlərində necə tətbiq ediləcəyi empirik olaraq müqayisə olunmayıb.
• Tədqiqat rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmiş iş hesabatı/preprintdir.

Tədqiqat nəyi dəstəkləyir, nəyi sübut etmir?

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat kəmiyyət, keyfiyyət sahə araşdırması və ya eksperimental iş deyil. Müəllif təhsil fəlsəfəsi, insan inkişafı və süni intellekt dəstəkli təhsil haqqında konseptual arqument qurur. Əsas üsul anlayış yaratmaq, anlayışlar arasında funksional fərq qoymaq, tarixi nümunələrdən istifadə etmək və mövcud təhsil nəzəriyyələri ilə nəzəri əlaqə qurmaqdır.

Tədqiqatın əsas nəzəri nəticələri

1. Təhsil mövqeləndirməsi metodlardan əvvəl gəlir: Uşağın necə görüldüyü hansı tədris və qiymətləndirmə üsullarının seçiləcəyini müəyyən edir.
2. Uşaqlıqda inkişaf ehtimalı qorunmalıdır: Erkən qiymətlər, ailə şəraiti və ya müvəqqəti problemlər uşağın daimi potensialı kimi qiymətləndirilməməlidir.
3. Sonrakı yaşlarda realist yollar yaradılmalıdır: Maraq, səriştə, öyrənmə təməli və həyat şəraiti görünən olduqda həyata keçirilə bilən istiqamətləndirmə aparılmalıdır.
4. Səriştə təkölçülü deyil: Düzgün istiqaməti müəyyən edən mühakimə, qərarı həyata keçirən icra və konkret işi tamamlayan praktik səriştə birlikdə işləyir.
5. Uşaqlıqda mühakimə prioritetdir: Standart tapşırıqları yerinə yetirmə bacarığı sual vermə və qərarvermə qabiliyyətinin yerini almamalıdır.
6. Təkrar və nəzarət vasitədir, məqsəd deyil: Mexaniki üsullar qısamüddətli tapşırıq uğuru yarada bilsə də, təhsilin bütövünə çevrildikdə muxtariyyət baxımından risk daşıyır.
7. Süni intellektin nəticəsi onu idarə edən təhsil fəlsəfəsindən asılıdır: Eyni texnologiya istiqamətləndirmə və kəşf üçün də, müşahidə və intensiv məşq üçün də istifadə edilə bilər.
8. Səriştə fəzilətlə yönləndirilməlidir: Bir işi edə bilmək həmin işin əxlaqi olaraq düzgün və ya ictimai baxımdan məsuliyyətli olduğunu təkbaşına göstərmir.
9. İnsan inkişafı dinamikdir: Realist istiqamətləndirmə insanın mövcud vəziyyətini ömürboyu davam edəcək taleyə çevirməməlidir.

Bu maddələr tədqiqatın eksperimental “tapıntıları” deyil, müəllifin fəlsəfi məntiq yolu ilə yaratdığı nəzəri müddəalardır. Keçərliliklərinin qiymətləndirilməsi üçün ölçülə bilən dəyişənlərə çevrilmələri və müxtəlif təhsil mühitlərində sınanmaları lazımdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Tədqiqatın özgün adı: Ability, Virtue, and New Education: The Principle of Fairness and the Principle of Reality

Müəllif: Xu Guoyin

Müəllif sıralaması: Tədqiqat tək müəlliflidir.

Bərabər birinci müəllif: Yoxdur.

Məsul/əlaqə müəllifi: Sənəddə yazışma ünvanı Xu Guoyin adına verilib.

Qurum: Sənəddə Xu Guoyin Southwest Minzu University, Chengdu, China daxilində “Visiting Professor” kimi göstərilir. Bu vəzifə məlumatı müstəqil institusional səhifədən doğrulanmayıb.

Mənbə növü: Fəlsəfi və konseptual iş hesabatı; SSRN-də yayımlanan preprint/working paper.

Nəşr ili: 2026.

Sənəddəki tarix: May 2026.

DOI:10.2139/ssrn.6820758

Jurnal: Hakemli jurnal adı yoxdur.

Nəşr platforması: Social Science Research Network (SSRN).

Platforma təminatçısı: Elsevier SSRN Preprint Services.

Rəsmi tədqiqat keçidi:SSRN tədqiqat səhifəsi

Rəyçi qiymətləndirməsi vəziyyəti: Rəyçi qiymətləndirməsindən keçmiş jurnal nəşri doğrulanmayıb. Tədqiqat rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmiş iş hesabatı/preprint kimi oxunmalıdır.

Süni intellekt istifadəsi açıqlaması: Müəllif tərcümə, dil redaktəsi və üslub təkmilləşdirilməsində süni intellekt dəstəkli alətlərdən istifadə etdiyini; konseptual çərçivənin, əsas tezislərin və yekun məzmun məsuliyyətinin özünə aid olduğunu bildirib.

Bu Azərbaycan dilində izah yüklənmiş 18 səhifəlik tədqiqat əvvəldən sona araşdırılaraq hazırlanmışdır. Elmi və konseptual məzmun tədqiqatın öz tezislərinə əsaslandırılmış; sənəddən kənar yeni eksperimental nəticə, təhsil uğuru iddiası və ya süni intellekt effektivliyi məlumatı əlavə edilməmişdir. Xarici mənbələr yalnız DOI, SSRN qeydi, nəşr platforması və mənbə növünün biblioqrafik doğrulanması üçün istifadə edilmişdir.

Tədqiqatda nümunə, məlumat dəsti, sahə tətbiqi, eksperiment, statistik təhlil, formula, qrafik və ya kəmiyyət müqayisəsi yoxdur. Buna görə təklif olunan Ədalətlilik Prinsipi, Reallıq Prinsipi, səriştə təsnifatı və təhsil modeli doğrulanmış müdaxilə proqramı kimi deyil, daha sonra empirik tədqiqatlarla sınana biləcək nəzəri çərçivə kimi qiymətləndirilməlidir.