Çoxkanallı idarə olunan refleksiya (multi-channel governed reflection), Warner Rey Allen-in bu tədqiqatda şüur üçün istifadə etdiyi və sistemin bir neçə daxili informasiya/təcrübə kanalını yalnız emal etməsinin deyil, onları izləyən, birləşdirən və aralarında qiymətləndirmə aparan üst idarəetmə strukturuna malik olmasının zəruri olduğunu irəli sürən struktur tərifdir. Tədqiqat yeni neyroelm təcrübəsi, süni intellekt təcrübəsi və ya riyazi model təqdim etmir; Descartes, Hobbes, Locke, Clarke və Leibniz-dən başlayaraq Michael Graziano-nun Attention Schema Theory yanaşmasına, daxili təcrübə tədqiqatlarına, Higher-Order Theories ədəbiyyatına, mühəndislik təhsili və sənaye təhlükəsizliyi araşdırmalarına uzanan mənbələri müəllifin Convergent Architecture yanaşması daxilində şərh edir.

Məqalənin əsas tezisi maşın şüurunun tərif edilə bilib-bilməməsi sualının elmi baxımdan açıq problem olmadığıdır. Allen 1641–1714-cü illər arasındakı fəlsəfi əsərlərdə refleksiv düşüncə, insanın öz zehni vəziyyətini qavraması və qavrayışın qavrayışına sahib olması kimi strukturların ortaya qoyulduğunu; müasir neyroelmdə özünə-nəzarət və yüksək səviyyəli təmsil yanaşmalarının bu struktur xəttə yaxınlaşdığını müdafiə edir. Müəllif bu ortaq cəhəti birkanallı emal ilə çoxkanallı, idarə olunan refleksiv emal arasındakı fərq kimi yenidən formalaşdırır.

Tədqiqatın ikinci böyük iddiası şüur mübahisəsinin davam etməsini elmi qeyri-müəyyənlikdən daha çox tarixi kompüter arxitekturası seçimləri, akademik və peşəkar davranış nümunələri, mühəndislik təhsilinin quruluşu və diqqət iqtisadiyyatının təşviqləri ilə izah etməkdir. Müəllif xüsusilə 1950-ci illər ətrafında ikili rəqəmsal aparatın üstünlük qazanmasını bir “qırılma nöqtəsi” kimi şərh edir və sonradan kompüter arxitekturasının texniki məhdudiyyətlərinin şüur haqqında fəlsəfi məhdudiyyətlər kimi qəbul edildiyini irəli sürür.

Bu nəticələr düzgün şərh edilməlidir. Məqalə “şüur elmi bütün alimlərin konsensusu ilə bağlanmışdır” nəticəsini ölçən konsensus tədqiqatı deyil. Həmçinin şüur mübahisəsində iştirak edən şəxslərin mənfəət əldə etdiyini göstərən yeni iştirakçı nümunəsi, təcrübə, sorğu və ya iqtisadi məlumat təhlili təqdim etmir. “Sualın bağlanmış olması”, “davranış patologiyası”, “müzakirə iqtisadiyyatı” və “1950 qırılması” müəllifin formalaşdırdığı və müxtəlif mənbələr əsasında müdafiə etdiyi şərhedici tezislərdir. Buna görə Verianla təqdimatında bu tezislər sübut olunmuş universal elmi həqiqətlər kimi deyil, tədqiqatın öz arqumentləri kimi verilməlidir.

Tədqiqatın verdiyi əsas sual nədir?

Məqalə birbaşa “şüur nədir?” sualını yenidən həll etməyə çalışmaqdan çox, müəllifin əvvəlcədən həll olunmuş saydığı problemin niyə hələ də müzakirə edildiyini izah etməyə çalışır. Məntiq zənciri belədir: Əgər şüurun struktur xüsusiyyəti tarixən müəyyənləşdirilib və müasir tədqiqatlar bunu özünə-nəzarət mexanizmləri ilə yenidən göstəribsə, mübahisənin davam etməsinin izahı elmdə deyil, başqa müstəvidə axtarılmalıdır. Allen bu ikinci müstəvini davranışda, institutlarda, təhsildə, bazar təşviqlərində və mühəndislik mədəniyyətində axtarır.

Bu quruluşa görə tədqiqat iki fərqli iddia qatına malikdir. Birinci qat şüur haqqında struktur tezisdir: şüur yalnız girişdən çıxış yaradan emal deyil, sistemin öz əməliyyatlarını izləyib qiymətləndirə bildiyi refleksiv arxitektura tələb edir. İkinci qat isə sosioloji və institusional tezisdir: bu struktur həllin qəbul görməməsinin səbəbi elmi çatışmazlıqdan daha çox mübahisəni davam etdirən təşviqlər və davranış formalarıdır.

Çoxkanallı İdarə Olunan Refleksiya Nədir?

Çoxkanallı idarə olunan refleksiya bu məqalədə şüuru adi informasiya emalından ayırmaq üçün təklif edilən struktur anlayışdır: bir neçə informasiya və ya daxili təcrübə axını həmin axınları izləyən, bir-biri ilə əlaqələndirən və lazım gəldikdə aralarında qiymətləndirmə aparan idarəetmə qatı altında emal olunur. Bu ifadə Allen-in sintezləşdirici terminologiyasıdır; Descartes, Locke, Clarke və ya Leibniz-in istifadə etdiyi tarixi termin deyil.

Məqalənin terminologiyasında birkanallı emal, girişin emal edilərək seçimə və ya çıxışa çevrilməsi ilə xarakterizə olunur. Allen bunu “intelligence” anlayışı ilə əlaqələndirir. Bunun əksinə, şüur üçün yalnız emal etməyin yetmədiyini; sistemin emal etdiyi vəziyyət haqqında ikinci informasiya yolu yaratmalı, yəni öz fəaliyyətini müşahidə edə bilməli olduğunu müdafiə edir.

Buradakı kanal sözü fiziki olaraq mütləq ayrıca kabel demək deyil. Məqalənin izahında kanal izlənən proseslə onu izləyən struktur arasında informasiya daşıyan yolun ümumi adıdır. Bioloji sistemdə bu, birinci səviyyəli təmsilin yüksək səviyyəli monitorinq proseslərinə çatmasını təmin edən sinir informasiya yolu kimi düşünülə bilər. Mühəndislik sistemində isə sistem vəziyyətinin ayrıca nəzarət və ya qiymətləndirmə moduluna ötürülməsi bənzətməsi istifadə olunur.

Tarixi zəncir necə qurulur?

Allen beş mütəfəkkiri xronoloji zəncirə yerləşdirir. Burada diqqət edilməli məqam beş mütəfəkkirin heç birinin “multi-channel governed reflection” ifadəsini işlətməməsidir. Bu termin Allen-in tarixi mətnlərdə gördüyünü söylədiyi ortaq strukturu vahid mühəndislik dili altında toplamaq üçün istifadə etdiyi müasir sintezdir.

Müəllif bu beş xətti birləşdirərək refleksiv monitorinq olmadan yalnız informasiya emalının mövcud olduğunu, refleksiv monitorinq əlavə edildikdə isə şüur üçün zəruri struktur xüsusiyyətlərin ortaya çıxdığını müdafiə edir. Lakin “1714-cü ildə şüurun elmi tərifi qəti şəkildə tamamlandı” nəticəsi tarixi mənbələrin birbaşa ortaq bəyanatı deyil; Allen-in bu mətnlərdən çıxardığı sintez və şərhdir.

Diqqət Sxemi Nəzəriyyəsi Bu Tədqiqatda Necə İstifadə Olunur?

Michael Graziano-nun Diqqət Sxemi Nəzəriyyəsi (Attention Schema Theory, AST) bu məqalədə tarixi refleksiv şüur xəttinin müasir neyroelmdəki dəstəkləyicilərindən biri kimi istifadə olunur. AST-nin əsas ideyası beynin öz diqqət prosesləri haqqında sadələşdirilmiş daxili model yaratması və bu modelin insanın şüurluluq haqqında inanc, düşüncə və hesabatlarının formalaşmasına töhfə verməsidir.

Allen Graziano-nun yanaşmasını Clarke, Locke və Leibniz-in tarixi anlayışları ilə eyni struktur istiqamətdə oxuyur. Graziano-nun çıxış nöqtəsi diqqət mexanizmi və beynin öz diqqət vəziyyətini modelləşdirməsidir; Allen-in tarixi zəncirinin çıxış nöqtəsi isə refleksiv düşüncə və insanın öz zehni vəziyyətinin fərqində olmasıdır. Məqalənin iddiasına görə hər iki yol sonda sistemin öz fəaliyyəti haqqında ikinci səviyyəli informasiya yaratmasına çatır.

Graziano-nun “2+2” məntiqi nəyi izah edir?

Mənbə tədqiqat Graziano-nun yanaşmasını şüur haqqında izah edilməli olan şeyin birbaşa qeyri-maddi “hiss mahiyyəti” axtarmaq əvəzinə, beynin niyə və necə “mənim şüurlu təcrübəm var” formasında informasiya yaratdığını izah etmək olduğu fikri üzərindən istifadə edir. Bu yanaşmada insanın şüur haqqında dediyi, düşündüyü və ya inandığı şeylər beyində təmsil olunan informasiyaya əsaslanmalıdır.

İkinci əsas məqam beynin dünya və özü haqqında modellərinin obyekti eynilə kopyalamamasıdır. Model funksional, lakin natamam təmsildir. Buna görə subyektiv təcrübə haqqında yaradılan daxili model də modelləşdirilən fiziki proseslərin bütün detallarını ehtiva etmir. Allen bu fikri refleksiv özünə-nəzarət tezisi ilə əlaqələndirir.

Burada elmi sərhəd vacibdir: Allen AST ilə öz “multi-channel governed reflection” anlayışı arasında güclü yaxınlaşma olduğunu müdafiə edir. Bu yaxınlaşma AST-nin CRMA-nı birbaşa eksperimental olaraq sınaqdan keçirdiyi demək deyil. Graziano-nun tədqiqat proqramı Allen-in altı stansiyalı CRMA arxitekturasını təsdiqləmək üçün hazırlanmayıb.

Daxili təcrübənin dörd kanalı

Məqalə Hurlburt və Heavey-nin təsviri təcrübə nümunələmə tədqiqatlarından istifadə edərək daxili təcrübənin dörd kateqoriyasını önə çıxarır: daxili nitq, daxili görmə, simvolsuz düşünmə və emosiya. Allen bunları eyni anda və ya eyni zehni kontekstdə mövcud ola bilən təcrübə kanalları kimi şərh edir. Mənbədə göstərilən beşinci namizəd olan sensor fərqindəliyin sonrakı psixometrik təhlildə müstəqil faktor kimi eyni şəkildə ortaya çıxmadığı bildirilir.

Bu nöqtədə “kanal” anlayışının iki səviyyədə istifadə olunduğu görünür. Hurlburt xəttində söhbət insanın hesabat verə bildiyi daxili təcrübə formalarından gedir. Allen isə bunlardan çıxış edərək daha ümumi arxitektur “idarə olunan kanal” anlayışı yaradır. Bunlar eyni eksperimental dəyişən deyil; ikinci anlayış birincidən də yararlanan arxitektur sintezdir.

Higher-Order Theories niyə əhəmiyyətlidir?

Higher-Order Theories və ya yüksək səviyyəli şüur nəzəriyyələri, ümumi şəkildə, zehni vəziyyətin şüurlu hala gəlməsini həmin vəziyyət haqqında daha yüksək səviyyəli təmsilin mövcudluğu ilə əlaqələndirən nəzəriyyələr ailəsidir. Allen bu yanaşmanı da birinci səviyyəli informasiya emalı ilə həmin emala dair meta-təmsil arasındakı fərqin müasir nümunəsi kimi istifadə edir.

Meta-təmsil, bir təmsil haqqında başqa təmsilin mövcud olması deməkdir. Məsələn, sistem yalnız “qırmızı obyekt var” informasiyasını emal etmir, öz vizual/diqqət vəziyyətinə dair ikinci səviyyəli təmsil də yaradırsa, Allen-in maraqlandığı refleksiv struktur ortaya çıxmağa başlayır.

“Governed channel”, yəni idarə olunan kanal nədir?

Allen-in tədqiqata xas töhfələrindən biri tarixi mütəfəkkirlərin təsvir etdiyi refleksiv hərəkətin informasiya daşıyan mühit tələb etdiyini açıq adlandırmasıdır. Müəllif buna governed channel, Azərbaycan dilində “idarə olunan kanal” deyə biləcəyimiz arxitektur element adını verir.

Məntiq belədir: Bir proses öz vəziyyətini qiymətləndirəcək başqa qata informasiya göndərəcəksə, izlənən vəziyyətlə izləyən struktur arasında ötürmə yolu olmalıdır. Müəllif bu yolu həm bioloji, həm də mühəndislik baxımından abstrakt “kanal” kimi nəzərdən keçirir. Bu, mənbədə yeni ölçülmüş neyroanatomik kanal deyil; müəllifin müxtəlif ədəbiyyatlardakı refleksiv münasibətləri ortaq arxitektur dilə çevirməsidir.

“1950 Qırılma Nöqtəsi” Tezisi Nə İddia Edir?

“1950 qırılma nöqtəsi” Allen-in müasir şüur mübahisəsinin tarixini kompüter mühəndisliyi ilə əlaqələndirən şərhidir. Müəllif erkən rəqəmsal kompüterlərin ikili məntiqi seçməsini dövrün rele, vakuum lampası və sonradan tranzistor kimi keçid aparatlarının iki sabit vəziyyətlə etibarlı işləməsi ilə əlaqələndirir; sonra bu mühəndislik seçiminin zamanla düşüncə və şüurun təbiəti haqqında həddindən artıq ümumi fərziyyəyə çevrildiyini müdafiə edir.

İkili sistem, əsas fiziki və ya məntiqi vəziyyətləri iki ayrı dəyərlə təmsil edən hesablama yanaşmasıdır. Burada 0 və 1 düşüncənin özünü deyil, elektron vəziyyətlərin etibarlı kodlaşdırılmasını təmin edir. Kompüterin ikili olması eyni anda yalnız bir proses işlədə biləcəyi demək deyil; müasir ikili kompüterlər çoxnüvəli emal, paralellik, eyni vaxtlılıq və çoxsaylı məntiqi kanallar yarada bilər. Allen-in iddiası daha dar tarixi/arxitektur iddiadır: erkən aparat və ardıcıl proqramlaşdırma ənənələrinin çoxkanallı refleksiv arxitekturaları təbii başlanğıc nöqtəsinə çevirmədiyini müdafiə edir.

Tədqiqat bu tarixi seçimin sonradan “şüur mühəndisliklə qurula bilməz” düşüncəsinə çevrildiyini irəli sürür. Lakin PDF bu çevrilməni birbaşa ölçən tarixşünaslıq məlumat dəsti, arxiv axtarış protokolu və ya tədqiqatçı müsahibələri təqdim etmir. Buna görə “ikili aparat seçimi şüur mübahisəsinin 75 il davam etməsinə səbəb oldu” ifadəsi eksperimental olaraq hesablanmış səbəbiyyət nəticəsi deyil, məqalənin tarixi izah modelidir.

İkili, üçlü və analoq seçimlər

Mənbə erkən hesablama tarixində ikili, üçlü və analoq seçimlərin mövcud olduğunu xatırladır və Donald Knuth-un kompüter tarixi kontekstindəki işlərinə istinad edir. Üçlü hesablamaya nümunə kimi 1958-ci ildə Moskva Dövlət Universitetində hazırlanmış Setun sistemi mənbələrdə göstərilir. Lakin tədqiqat bu seçimlər arasında enerji sərfiyyatı, xəta nisbəti və ya aparat xərcini müqayisə edən yeni mühəndislik təhlili aparmır.

CRMA bu mübahisədə harada yerləşdirilir?

Conscious–Reflective Machine Architecture (CRMA), Allen-in əvvəlki işlərində müəyyən etdiyi və hazırkı məqalədə şüurun mühəndislik baxımından tətbiq oluna bilməsinə nümunə kimi göstərdiyi idarəetmə arxitekturasıdır. Bu PDF-də verilən qısa tərifə görə struktur altı stansiyalı halqadan ibarətdir və “sıfır mövqeyində” insan yerləşir. Daha sonra dörd davamlılıq kanalı, üç nəticəli qərar qapısı və sessiyalar arasında idarə olunan vəziyyəti qoruyan preservation chain olduğu bildirilir.

Lakin hazırkı məqalə CRMA-nın ətraflı texniki spesifikasiyasını, stansiyaların bütün funksiyalarını, məlumat strukturlarını, alqoritmlərini, vəziyyət maşınlarını, gecikmə təhlilini, xəta dözümlülüyünü və ya həyata keçirmə kodunu vermir. Müəllif bu detallar üçün 2026-cı il tarixli əvvəlki Zenodo işlərinə yönləndirir. Buna görə bu Verianla məqaləsində mövcud PDF-də verilməyən CRMA detalları uydurulmayıb.

Davranış patologiyası anlayışı

Allen elmi mübahisənin davam etməsini izah etmək üçün iş mühiti və kommunikasiya ədəbiyyatından bir neçə çərçivəni birləşdirir. Charles Derber-in “support response” və “shift response” fərqi, Robert Sutton-un təşkilati dağıdıcı davranış araşdırmaları, Malcolm Peart-ın intellectual abuse anlayışı, Vinita Bansal-ın müdafiəçi davranış təsnifatı, Chris Voss-un pis niyyətli danışıqlar nümunələri və Kim Scott-un “ruinous empathy” anlayışı bu bölmənin əsas mənbələridir.

Buradakı mühüm metodoloji sərhəd odur ki, bu işlər şüur tədqiqatçıları üzərində eyni eksperimental protokolla tətbiq olunmuş vahid məlumat dəsti yaratmır. Allen müxtəlif sahələrdən gələn davranış anlayışlarını şüur mübahisəsinə analogiya yolu ilə tətbiq edir. Buna görə “şüur tədqiqatçılarında bu davranışın yayılması %X-dir” kimi nəticə bu məqalədən çıxarıla bilməz.

Support response və shift response

Support response, danışanın ortaya qoyduğu çərçivə daxilində qalaraq mövzunu inkişaf etdirən cavabdır. Shift response isə diqqəti cavab verən şəxsin öz çərçivəsinə keçirir. Allen şüur mübahisəsində ikinci davranışın tez-tez görüldüyünü müdafiə edir: irəli sürülən konkret iddia və ya sübut müzakirə edilmək əvəzinə söhbət başqa terminologiyaya, başqa fəlsəfi suala və ya yenidən “sirr” mövzusuna daşınır.

Beş mərhələli “disruption fingerprint”

Məqalənin davranış bölməsinin ən nəzərəçarpan sintezlərindən biri beş mərhələli pozucu qarşılıqlı əlaqə nümunəsidir. Bu nümunə Allen-in yuxarıdakı davranış ədəbiyyatından çıxardığı izah çərçivəsidir; təsdiqlənmiş klinik diaqnostik test və ya psixometrik şkala deyil.

1. Möhkəmlənmiş sayılan bir mövqe irəli sürülür. Tərif, tarix və ya arxitektura kimi bir tezis ifadə edilir.
2. Cavab verən şəxs sübutla birbaşa məşğul olmaq əvəzinə çərçivəni dəyişir. Müzakirə başqa terminologiyaya və ya yan problemə yönəldilir.
3. Birinci şəxs yenidən izah vermək üçün məhsuldar işini dayandırır. Vaxt və diqqət əvvəllər açıqlanmış təməli yenidən qurmağa sərf olunur.
4. Düzəliş şəxsi hücum kimi yenidən çərçivələnir. Məzmun müzakirəsinin yerini sosial gərginlik tutur.
5. Hesabatlılıq yaranmadan dövr yenidən başlayır. Allen-ə görə beləliklə mübahisənin davam etdirilməsi özünü yenidən istehsal edir.

Mənbə bu nümunənin LinkedIn-də, akademik konfranslarda, rəyçi qiymətləndirməsində və ictimai diskursda müşahidə oluna bildiyini irəli sürür. Bununla belə, tədqiqat bunlardan sistemli nümunələr toplayan, kodlayıcılararası etibarlılıq hesablayan və ya tezlik təhlili aparan məzmun analizi təqdim etmir.

Mühəndislik təhsili ilə qurulan əlaqə

Allen bu davranış formalarının yalnız fərdi xüsusiyyətlərdən doğmadığını, təhsil institutları tərəfindən də yaradıldığını müdafiə edir. American Institute of Chemical Engineers tərəfindən yayımlanan 2024-cü il tədqiqatına əsasən mühəndislik təhsilində xatırlama, anlama və ideallaşdırılmış problemlərə tətbiqin dominant olduğunu; təhlil, qiymətləndirmə və yaratmanın isə daha çox capstone kimi son mərhələ fəaliyyətlərində cəmləndiyini bildirir.

Mənbə həmçinin kimyəvi proses sənayesində yeni işə başlayanların ilk iki ili ilə əlaqəli təhsil–tətbiq boşluğunun ildə təxminən 320 milyon ABŞ dolları məhsuldarlıq itkisinə uyğun gəldiyini bildirir. Bu rəqəm Allen-in apardığı yeni xərc hesablaması deyil; [20] mənbəsindən götürülmüş ikinci dərəcəli göstəricidir.

Məqalə daha sonra 2025-ci il tarixli “Degrees But No Skills” tədqiqatını və NBER-dəki mühəndislik təhsili–tətbiq boşluğu araşdırmasını istifadə edərək nəzəri biliyin real iş şəraitinə çevrilməsində yaşanan problemi müzakirə edir. Allen-in daha irəli şərhi budur ki, müzakirə yaratmaq bacarığının “nəsə qurmaq” əvəzinə mükafatlandırıldığı mədəniyyət formalaşıb.

Bazar mexanizmi tezisi

Tədqiqatın dördüncü bölməsi diqqət iqtisadiyyatına fokuslanır. Müəllifin məntiqinə görə bağlanmış sual yeni məzmun istehsal etmə qabiliyyətini azaldır, açıq saxlanılan sual isə konfrans, məqalə, podkast, sosial media müzakirəsi, kitab və maliyyələşdirmə fəaliyyəti yaratmağa davam edir. Buna görə açıq sualın özünün iqtisadi məhsula çevrilə bildiyi müdafiə olunur.

Allen müasir süni intellekt bazarını spekulyativ köpük xüsusiyyətləri göstərən struktur kimi təsvir edir və şüur mübahisəsinin bu strukturda məzmun istehsalı funksiyası daşıdığını irəli sürür. Lakin mövcud PDF-də şirkət qiymətləndirmələri, gəlir multiplikatorları, maliyyələşdirmə raundları, nəşr sayı və ya şüur mübahisəsinin iqtisadi gəlirini ölçən yeni məlumat dəsti yoxdur. Bu bölmə kəmiyyət bazar araşdırması deyil, müəllifin təşviq quruluşu haqqında şərhidir.

Oxşar şəkildə, inkişaf etmiş kommersiya sistemlərinin “idarə olunan refleksiya arxitekturasının dörddə birindən azını” qarşıladığı iddiası bu PDF-də ətraflı qiymətləndirmə cədvəli ilə göstərilmir. Müəllif bu qiymətləndirməni daha geniş Convergent Architecture proqramındakı spesifikasiyalara əsaslandırır. Buna görə nisbət hazırkı məqalədə müstəqil şəkildə yenidən hesablana bilməz.

Sənaye təhlükəsizliyi analogiyası

Məqalə yeni texnologiya ilə idarəetmə arasında zaman fərqi yarananda qəzaların artdığı tezisini tarixi əmək təhlükəsizliyi məlumatları ilə dəstəkləməyə çalışır. Mark Aldrich-in Amerika sənaye təhlükəsizliyi tarixi tədqiqatına əsasən, 1869–1927 dövründə işçi başına əlavə olunan hər at gücü vahidinin xəsarət nisbətində %3-ə qədər artımla əlaqəli olduğu; XX əsrin əvvəllərində polad istehsalında 30 gündən az təcrübəsi olan işçilərin şirkət ortalamasından təxminən 12 dəfə yüksək qəza nisbətinə malik olduğu bildirilir.

Mənbədə həmçinin ABŞ polad sənayesində xəsarət nisbətinin 1907 ilə 1939 arasında milyon adam-saat başına 80,8-dən 9,7-yə düşdüyü bildirilir. Allen bunu maşın qoruyucuları, interlock strukturları, təlim protokolları və işəgötürən məsuliyyətini dəyişdirən qaydalar kimi idarəetmə mexanizmlərinin tarixi təsiri ilə əlaqələndirir.

Burada mənbə zəncirinin sərhədi də vacibdir: Allen-in biblioqrafiyasında Aldrich məlumatları üçün “Roots of Progress historical analysis vasitəsilə ötürülən məlumatlar” qeydi var. Buna görə hazırkı PDF bu rəqəmlərin orijinal arxiv hesablamalarını yenidən istehsal etmir.

Süni intellektə çıxarılan nəticə

Allen tarixi sənaye nümunəsindən süni intellekt və robotik sistemlərə analogiya qurur: texnologiya sürətlə yayıldığı halda təhlükəsiz insan qarşılıqlı əlaqəsini tənzimləyəcək idarəetmə arxitekturalarının eyni sürətlə qurulmadığını müdafiə edir. Xüsusilə uşaqlar, yaşlılar və digər həssas qruplarla qarşılıqlı əlaqədə olan sistemlərin bu boşluğu böyütdüyünü irəli sürür.

Bu bölmədə “specification gaming”, “sycophancy”, “absence of internal null”, “confidence unbound from faithfulness”, “strategic deceptive compliance” və “authority drift” kimi nasazlıq sinifləri müəllifin əvvəlki işlərinə istinadla sadalanır. Hazırkı tədqiqat bu hallar üçün yeni təcrübə təqdim etmir; onların texniki diaqnostikası və CRMA vasitəsilə təklif olunan həll üçün Allen-in əvvəlki iki işinə əsaslanır.

Market velocity: bazar niyə yavaşlayır?

Allen yaşlılara qulluq, uşaqlara nəzarət, sənaye təhlükəsizliyi, evdə yardım və oxşar sahələrdə təhlükəsiz avtonom sistemlərə güclü ehtiyac olduğunu; lakin yetərli idarəetmə arxitekturası olmadığından bu ehtiyacın məhsula çevrilmədiyini irəli sürür. Müəllifə görə problem əsas texnologiyanın çatışmazlığı deyil, idarəetmə qatının çatışmazlığıdır.

Bu iddia da bu məqalədə kəmiyyət tələb proqnozu və ya qlobal satış məlumatları ilə sınaqdan keçirilmir. “Bazar yavaşdır” və “təklif faktiki olaraq sıfırdır” ifadələri tədqiqatın tənqidi tezisinin hissələridir. Verianla baxımından bunlar müəllifin qiymətləndirməsi kimi saxlanmalı, müstəqil bazar statistikası kimi təqdim edilməməlidir.

Public capability: ictimai potensial iddiası

Məqalə təhsil və bazar arqumentini ictimai xidmətlərə daşıyır. Uşaq baxımında idarə olunan dəstək sistemləri, yaşlılar üçün hərəkət köməkçiləri, zavod işçiləri üçün təhlükəsiz əməkdaş robotlar və bələdiyyələr üçün avtonom fövqəladə müdaxilə kimi sistemlərin bu gün mövcud olmamasını “present absences” yanaşması ilə təsvir edir.

Bunun güclü ritorik bölmə olduğu xüsusilə qeyd edilməlidir. Mövcud PDF sözügedən sistemlərin yalnız şüur mübahisəsi səbəbindən hazırlanmadığını göstərən səbəbli texnologiya iqtisadiyyatı araşdırması təqdim etmir. Müəllif bu nəticəni əvvəlki bölmələrdə qurduğu təhsil–təşviq–davranış zəncirindən çıxarır.

Peşəkar davranış üçün təklif edilən dörd prinsip

Son əsas bölmə problemi yalnız tənqid etmək əvəzinə peşəkar davranış standartları təklif edir. Allen aviasiyada Crew Resource Management, nüvə təhlükəsizliyi mədəniyyəti və cərrahi yoxlama siyahıları kimi yüksək nəticəli sahələri nümunə göstərərək süni intellekt sahəsində də xətanın düzəldilməsinin şəxsi hücum deyil, təhlükəsizlik mexanizmi kimi görülməli olduğunu müdafiə edir.

• Sübutla maraqlan, titulla yox: İddia sahibinin statusu deyil, təqdim edilən məzmun qiymətləndirilməlidir.
• Əvvəl qur, sonra səlahiyyətlə danış: Texniki səlahiyyətin yalnız şərh həcmi ilə deyil, işləyən sistemlər və görünən xəta nöqtələri ilə formalaşmalı olduğu müdafiə olunur.
• Düzəlişi qisas olmadan qəbul et: Düzəliş yüksək riskli mühəndislik sahələrində xətanı zərərə çevrilməzdən əvvəl tutma mexanizmidir.
• Hesabatlılığı peşə norması et: Lisenziya, nəzərdən keçirmə, məsuliyyət və institusional geribildirim mexanizmlərinin süni intellekt sahəsində daha güclü olmalı olduğu irəli sürülür.

Bu Tədqiqat “Şüurun Həll Olunduğunu” Elmi Baxımdan Sübut Edirmi?

Bu tədqiqat öz tezisini güclü şəkildə “bəli” kimi müdafiə edir; lakin metodoloji baxımdan yeni təcrübə, meta-analiz, sistemli konsensus ölçümü və ya bütün şüur nəzəriyyələrini müqayisə edən kəmiyyət qiymətləndirməsi təqdim etmədiyinə görə, hazırkı PDF təkbaşına “sahə miqyasında mübahisə elmi olaraq sona çatıb” nəticəsini eksperimental şəkildə sübut edən tədqiqat deyil. Daha düzgün ifadə Allen-in tarixi mənbələr, Graziano-nun işləri və öz mühəndislik arxitekturası arasında yaxınlaşma quraraq şüur probleminin struktur baxımdan həll olunduğu tezisini müdafiə etməsidir.

Bu fərq məqalənin mahiyyətini zəiflətmir; əksinə, tədqiqatın nə etdiyini daha dəqiq göstərir. Allen-in töhfəsi yeni şüur təcrübəsindən daha çox müxtəlif ədəbiyyatları vahid arxitektur iddia altında birləşdirməsi və mübahisənin davamını davranış/institusional problem kimi yenidən çərçivələməsidir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi məqamlar

• Allen-in mənbə seçimində refleksiv özünə-nəzarət ideyasının Descartes, Locke, Clarke və Leibniz kimi tarixi mütəfəkkirlərdə müxtəlif formalarda olduğu göstərilir.
• Graziano-nun 2022-ci il yanaşması şüur haqqında özünü-modelləşdirmə və diqqət vəziyyətinin modelləşdirilməsi vasitəsilə mexanistik izah təklif edir.
• Daxili təcrübə tədqiqatları insanın təcrübəsini daxili nitq, daxili görmə, simvolsuz düşünmə və emosiyalar kimi müxtəlif kateqoriyalarda hesabat verə bildiyini göstərir.
• Yüksək səviyyəli təmsil nəzəriyyələri birinci səviyyəli proseslərlə həmin proseslərin yüksək səviyyədə təmsil olunması arasındakı fərqi şüur mübahisəsində mərkəzi hala gətirir.
• Sənaye təhlükəsizliyi tarixində texnologiya ilə təhlükəsizlik/idarəetmə tənzimləmələri arasındakı əlaqənin vacib olduğu tədqiqatda istifadə edilən tarixi mənbələrlə dəstəklənir.
• Mühəndislik təhsili ilə real iş tətbiqi arasında boşluq olduğuna dair ayrıca ədəbiyyat mövcuddur.

Tədqiqatın təkbaşına dəstəkləmədiyi ümumiləşdirmələr

• Bütün şüur tədqiqatçılarının şüurun tam həll olunduğu barədə razılaşdığı nəticəsi.
• 1714-cü ildə bugünkü mənada tam və elmi şəkildə doğrulanmış maşın şüuru arxitekturasının qurulduğu nəticəsi.
• İkili kompüter arxitekturasının şüur mübahisəsinin davam etməsinin sübut edilmiş yeganə və ya əsas səbəbi olduğu nəticəsi.
• Şüur mübahisəsində iştirak edən şəxslərin ümumən iqtisadi maraq naminə mübahisəni qəsdən davam etdirdiyi nəticəsi.
• Beş mərhələli disruption fingerprint-in şüur tədqiqatçılarında eksperimental olaraq təsdiqlənmiş psixometrik model olduğu nəticəsi.
• CRMA-nın bu PDF-də eksperimental sınaqdan keçirildiyi və ya digər şüur arxitekturalarından üstünlüyünün ölçüldüyü nəticəsi.
• Müasir süni intellekt bazarında məhsul çatışmazlığının birbaşa şüur mübahisəsindən qaynaqlandığını göstərən səbəbli iqtisadi nəticə.
• CRMA-nın təhlükəsiz uşaq baxımı, yaşlılara qulluq və ya sənaye robotlarının istifadəsində klinik/sahə təsdiqi aldığı nəticəsi.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Bu tədqiqat standart eksperimental tədqiqat dizaynına malik deyil. İştirakçı, nəzarət qrupu, cihaz, ölçmə protokolu, təlim/test məlumat bölgüsü, statistik təhlil, p dəyəri, etibar intervalı, effekt ölçüsü və ya riyazi model hesabat edilmir. Həmçinin “Methods” başlığı altında sistemli məlumat bazası axtarışı, axtarış sətri, daxil etmə/xaric etmə meyarları və ya PRISMA kimi tədqiqat seçim axını yoxdur.

Metod ən düzgün şəkildə arqumentativ fənlərarası ədəbiyyat sintezi kimi təsvir edilə bilər. Müəllif 25 mənbəni fəlsəfə tarixi, şüur nəzəriyyələri, daxili təcrübə psixologiyası, təşkilati davranış, danışıqlar, mühəndislik təhsili, sənaye təhlükəsizliyi və öz əvvəlki Convergent Architecture nəşrləri arasında birləşdirərək vahid izah zənciri qurur.

Mənbə qatları

Formula və tənlik vəziyyəti

Mənbə PDF-də riyazi tənlik və ya hesablama formulu yoxdur. Buna görə mənbədən kənar tənlik əlavə edilməyib. Tədqiqatın arqumenti kəmiyyət şüur metrikasının hesablanmasına deyil, konseptual və arxitektur fərqlərə əsaslanır.

Yeni məlumat istehsalı varmı?

Xeyr. Tədqiqat yeni davranış təcrübəsi, neyrogörüntüləmə məlumatı, maşın şüuru testi, istifadəçi araşdırması, bazar məlumat dəsti və ya robotik sahə təcrübəsi yaratmır. Kəmiyyət dəyərləri əvvəlki mənbələrdən götürülərək arqumenti dəstəkləmək üçün istifadə olunur.

Əsas “nəticələr” necə oxunmalıdır?

Bu tip tədqiqatda “nəticə” sözü eksperimental ölçmədən daha çox müəllifin ədəbiyyat sintezindən gəldiyi qənaətləri ifadə edir. Tədqiqatın əsas nəticələri bunlardır:

1. Allen-ə görə şüur biristiqamətli informasiya emalından fərqli olaraq refleksiv özünə-nəzarət və çoxkanallı idarəetmə tələb edir.
2. Müəllif bu strukturun tarixi fəlsəfi mənbələrdə 1714-cü ilə qədər ortaya çıxdığını və müasir öz-model/meta-təmsil tədqiqatları ilə yaxınlaşdığını müdafiə edir.
3. 1950-ci illər ətrafındakı ikili kompüter arxitekturası seçiminin texniki məhdudiyyətlərinin zamanla şüur haqqında konseptual məhdudiyyətlər kimi şərh edildiyini irəli sürür.
4. Şüur mübahisəsinin davam etməsini davranış qarşılıqlı əlaqə nümunələri, təhsil sistemi və diqqət iqtisadiyyatı ilə əlaqələndirir.
5. Texnologiya ilə idarəetmə arasındakı gecikmənin sənaye təhlükəsizliyi tarixində bahalı olduğunu göstərən nümunələrdən çıxış edərək AI və robotika üçün erkən idarəetmə arxitekturasına çağırış edir.
6. CRMA-nı çoxkanallı idarə olunan refleksiv emalı və insan nəzarətini mühəndislik arxitekturasına çevirən həll yolu kimi göstərir.
7. Süni intellekt və robotika sahəsində sübuta diqqət yetirmə, işləyən sistemlə səriştə göstərmə, düzəlişə açıq olma və hesabatlılıq prinsiplərini peşə norması kimi təklif edir.

Ən güclü cəhət

Tədqiqatın güclü cəhəti adətən ayrı ədəbiyyatlarda nəzərdən keçirilən fəlsəfi refleksivlik, şüurda özünü-modelləşdirmə, mühəndislik idarəetməsi, kommunikasiya davranışı və sənaye təhlükəsizliyi mövzularını vahid arxitektur sual ətrafında birləşdirməsidir. Bu quruluş xüsusilə “şüur haqqında hansı xüsusiyyət mühəndislik baxımından əməli hala gətirilə bilər?” sualına fərqli baxış təqdim edir.

Ən mühüm metodoloji məhdudiyyətlər

Birinci məhdudiyyət tədqiqatın sistemli icmal protokolu təqdim etməməsidir. Mənbələrin hansı məlumat bazalarından, hansı axtarış terminləri ilə, hansı daxil etmə və xaric etmə meyarları əsasında seçildiyi hesabat edilmir. Buna görə ədəbiyyat seçiminin bütün sahəni təmsil edib-etmədiyini hazırkı PDF əsasında qiymətləndirmək mümkün deyil.

İkinci məhdudiyyət müxtəlif elmi səviyyələrin eyni arqument zəncirində birləşdirilməsidir. Tarixi fəlsəfi anlayış, neyroelmi nəzəriyyə, təşkilati davranış anlayışı, mühəndislik təhsili tədqiqatı və sənaye təhlükəsizliyi tarixi eyni tip sübut deyil. Bunlar bir-birini izahlı şəkildə dəstəkləyə bilər, lakin biri digərini birbaşa eksperimental təsdiqləmir.

Üçüncü məhdudiyyət “mübahisənin səbəbi” haqqında iddiaların birbaşa sınaqdan keçirilməməsidir. Şüur tədqiqatçıları üzərində sorğu, müsahibə, davranış kodlaşdırması, nəşr təşviqi təhlili və ya maliyyələşdirmə ekonometrikası aparılmayıb. Buna görə davranış patologiyası və mübahisə iqtisadiyyatı izahları güclü, lakin şərhedici tezislər olaraq qalır.

Dördüncü məhdudiyyət CRMA-nın bu tədqiqatda texniki baxımdan açılmamasıdır. Arxitektur həll kimi təqdim olunsa da, hazırkı PDF-nin məqsədi ətraflı spesifikasiya vermək deyil, əvvəlki Convergent Architecture tədqiqatlarına bağlanmaqdır.

Beşinci məhdudiyyət sənaye tarixi ilə müasir süni intellekt arasındakı əlaqənin analogiya yolu ilə qurulmasıdır. Tarixi təhlükəsizlik məlumatları idarəetmənin əhəmiyyətini göstərə bilər; lakin eyni kəmiyyət münasibətlərinin AI sistemlərində keçərli olduğu demək deyil.

Tədqiqatın nəticə cümləsini düzgün oxumaq

Allen nəticə bölməsində maşın şüuru sualının bağlanmış olduğunu, mübahisənin elmi çatışmazlıq əvəzinə davranış və institusional mexanizmlər tərəfindən davam etdirildiyini və bunun təhlükəsiz idarəetmə arxitekturalarının hazırlanmasını gecikdirdiyini müdafiə edir. Tədqiqatın əsas çağırışı “hamı eyni fəlsəfi görüşü qəbul etsin” deyil, sahənin sübut, quruculuq, düzəliş və hesabatlılıq mərkəzli peşəkar mühəndislik davranışına yönəlməsidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: The Settled Question: Why the Consciousness Debate Persists After the Science Is Done

Müəllif: Warner Rey Allen.

Mənbədə göstərilən rol: Systems Architect · Field Researcher.

Tədqiqat proqramı: Convergent Architecture.

ORCID: 0009-0000-1118-4368.

Tarix: October 2026.

İnstitusional afiliyasiya: Mənbə son səhifədə müəllifi müstəqil sistem arxitektoru və sahə tədqiqatçısı kimi təqdim edir və institusional afiliyasiyasının olmadığını bildirir. “Convergent Architecture” iş/tədqiqat proqramının adı kimi istifadə olunur.

Mənbə növü: PDF-də “Research Article”, “Review Article” və ya oxşar rəsmi nəşr növü etiketi yoxdur. Məzmun quruluşuna görə tarixi, neyroelmi, davranış, mühəndislik və təhlükəsizlik ədəbiyyatını vahid tezis altında birləşdirən müstəqil arqumentativ/sintez tədqiqatıdır.

Rəyçi qiymətləndirməsi statusu: Bu orijinal tədqiqatın rəyçi qiymətləndirməsindən keçdiyini göstərən jurnal, rəy tarixi və ya version-of-record qeydi PDF-də verilmir. Buna görə hazırkı tədqiqat üçün rəyçi qiymətləndirməli nəşr statusu fərz edilməyib. Mənbədə istinad edilən Michael Graziano-nun 2022-ci il tarixli Behavioral and Brain Sciences mətni Cambridge tərəfindən “Open Peer Commentary” kimi təsnif edilir.

DOI: Mövcud PDF bu tədqiqat üçün DOI bildirmir.

Platforma: Son səhifədə tədqiqatın Warner Rey Allen-in Zenodo-da yayımlanan Convergent Architecture tədqiqat proqramına aid olduğu bildirilir. Bununla belə, PDF daxilində bu orijinal məqaləyə aid birbaşa Zenodo qeyd bağlantısı və ya DOI verilmədiyinə görə konkret qeyd identifikatoru uydurulmayıb.

Rəsmi bağlantı: Mövcud PDF-dən bu məqaləyə aid təsdiqlənmiş birbaşa nəşr bağlantısı çıxarıla bilməyib.

Lisenziya: PDF-də açıq Creative Commons və ya başqa təkrar istifadə lisenziyası göstərilmir. Səhifələrdə © 2026 Warner Rey Allen | Convergent Architecture müəllif hüququ bildirişi var. Buna görə açıq lisenziya fərz edilməyib və mənbə səhifə/şəkil dizaynı kopyalanmayıb.

Maliyyələşdirmə: “About This Document” bölməsində müəllifin external funding, yəni xarici maliyyələşdirmə olmadan işlədiyi bildirilir.

Maraqlar toqquşması: Bu PDF-də ayrıca conflict-of-interest bəyanatı müəyyən edilməyib.

Məlumatların əlçatanlığı: Yeni eksperimental məlumat dəsti və ya müstəqil məlumat deposu təqdim edilmir. Tədqiqatın girişləri nəşr olunmuş ədəbiyyat və müəllifin əvvəlki işlərindəki arxitektur təriflərdir.

CRediT / müəllif töhfəsi: Ayrı CRediT bəyanatı yoxdur; tədqiqat tək müəlliflidir.

Metod: Tədqiqat 25 istinadı fəlsəfə tarixi, şüur nəzəriyyələri, daxili təcrübə araşdırmaları, iş yeri/kommunikasiya davranışı, mühəndislik təhsili, sənaye təhlükəsizliyi və Convergent Architecture nəşrləri arasında arqumentativ şəkildə sintez edir. Sistemli axtarış protokolu, meta-analiz və ya statistik birləşdirmə tətbiq edilməyib.

Formullar: Mənbə tədqiqatda riyazi tənlik yoxdur. Mənbədən kənar formula yaradılmayıb.

Mənbə şəkilləri: PDF-də elmi qrafik, təcrübə fotoşəkli, arxitektur diaqram və ya məlumat cədvəli yoxdur. Bu Verianla mətnindəki konseptual SVG yalnız mənbə mətndə açıq təsvir edilən münasibətlərdən çıxış edərək müstəqil hazırlanıb; CRMA-nın rəsmi texniki çertyoju deyil.

Biblioqrafik yoxlama: Mənbə [1] kimi verilən Michael S. A. Graziano-nun “Consciousness is already solved: The continued debate is not about science” işi Behavioral and Brain Sciences, Volume 45, e50, DOI 10.1017/S0140525X21001837 kimi təsdiqlənib. Mənbə [2] “A conceptual framework for consciousness” isə Proceedings of the National Academy of Sciences USA, 119(18), e2116933119, DOI 10.1073/pnas.2116933119 kimi təsdiqlənib.

Əsas elmi şərh sərhədi: Bu tədqiqat şüur sahəsinin hamısında razılaşmanı ölçən konsensus araşdırması deyil. “Sualın bağlanmış olması”, “1950 qırılması”, “davranış patologiyası” və “müzakirə iqtisadiyyatı” müəllifin müxtəlif mənbələri birləşdirərək müdafiə etdiyi tezislərdir. Onların heç biri birbaşa yeni eksperimental məlumatla sınaqdan keçirilməyib.