Avtomobil şüşəsi, yol-nəqliyyat hadisələri, vurub-qaçma halları, oğurluqlar və nəqliyyat vasitəsi ilə əlaqəli digər məhkəmə-tibbi hadisələrdə hadisə yerində tapıla bilən mühüm iz-sübut növlərindən biridir. Çox kiçik şüşə parçası nəqliyyat vasitəsindən, hadisə yerindən, zərərçəkəndən və ya şübhəlidən başqa səthə keçə bilər. Buna görə məhkəmə ekspertizası baxımından əsas sual yalnız parçanın “şüşə olub-olmaması” deyil, hansı növ nəqliyyat vasitəsi komponentinə və mümkünsə hansı mənbəyə aid ola biləcəyidir.

Rubal Lathwal və Sahil Sharma tərəfindən aparılan bu tədqiqatda Maruti Suzuki, Hyundai və Tata nəqliyyat vasitələrindən toplanmış ümumilikdə 108 ön şüşə, yan şüşə və fara linzası nümunəsi görünən işıq, UV işığı, iki müxtəlif sıxlıq mayesi və skan edən elektron mikroskopiyası–enerji-dispersiv rentgen spektroskopiyası (SEM–EDX) ilə araşdırılmışdır.

Görünən işıq və UV müayinələri istehsalçılar arasında aydın fərqləndirmə təmin etməmişdir. Bunun əksinə, sıxlıq davranışı həqiqi şüşə əsaslı ön və yan şüşələri daha aşağı sıxlıqlı polimer fara linzalarından ayırmışdır. SEM–EDX isə ön və yan şüşələrdə oksigen və silisiumun üstünlük təşkil etdiyi soda–əhəng silikat tərkibini, fara linzalarında isə karbon və oksigen üstünlüklü polimer quruluşu göstərmişdir.

Eyni növdə avtomobil şüşələrinin ümumi element profilləri istehsalçılar arasında oxşar olsa da, bəzi kiçik və iz element konsentrasiyalarında fərqlər müşahidə edilmişdir. Müəlliflər bu fərqlərin məhkəmə mənbə müqayisəsində faydalı ola biləcəyini müdafiə edirlər. Bununla belə, tədqiqat formal istehsalçı-təsnifat modeli və ya məlum səhv dərəcələri təqdim etmir; buna görə nəticələri “tək bir parçadan dəqiq avtomobil markasını müəyyən etmə” üsulu kimi şərh etmək düzgün deyil.

Şüşə məhkəmə ekspertizasında niyə mühüm iz-sübutdur?

Şüşə kövrək materialdır. Zərbə zamanı yaranan çox kiçik parçalar geyimə, ayaqqabıya, nəqliyyat vasitəsinin səthinə və ya başqa əşyalara keçə bilər. Bu keçidlər hadisə yeri ilə insan, obyekt və ya nəqliyyat vasitəsi arasında əlaqə qurmağa kömək edə bilər.

Məhkəmə şüşə ekspertizasında fərdiləşdirmənin ən güclü forması iki sınmış parçanın fiziki olaraq bir-birinə tam uyğun gəlməsidir. Belə fiziki uyğunluq olmadıqda mütəxəssislər nümunələrin optik, fiziki və kimyəvi xüsusiyyətlərini müqayisə edirlər.

Bu tədqiqatın diqqət mərkəzi qırılma naxışından çox fiziki sıxlıq davranışı və element tərkibidir.

108 Avtomobil Nümunəsi Necə Araşdırıldı?

Tədqiqatda Hindistan bazarında yüksək mövcudluğu olan üç istehsalçı seçilmişdir: Maruti Suzuki, Hyundai və Tata. Hər istehsalçıdan üç növ avtomobil komponenti araşdırılmışdır:

Ümumi nümunə sayı 108-dir. Nümunələrin toplanmasında çirklənməni azaltmaq üçün əlcək, fırça və rezin uclu pinsetdən istifadə edilmişdir. Daha sonra səth çirkləndiricilərini uzaqlaşdırmaq üçün nümunələr etanolla təmizlənmişdir.

Araşdırma mərhələləri

Tədqiqat dörd əsas analitik mərhələdən istifadə etmişdir: görünən işıqla ilkin müayinə, UV işığı altında müşahidə, sıxlıq davranışının araşdırılması və SEM–EDX analizi.

SEM hissəsi nümunə səthinin mikrostruktur xüsusiyyətlərini araşdırmaq, EDX hissəsi isə nümunədə hansı elementlərin olduğunu və onların nisbi kütlə faizlərini müəyyən etmək üçün istifadə edilmişdir.

Görünən İşıq və UV Müayinəsi Niyə İstehsalçıları Ayıra Bilmədi?

Maruti Suzuki, Hyundai və Tata nümunələrinin görünən işıq altında araşdırılmasında az miqdarda tozdan başqa nəzərəçarpacaq yad maddə görünməmişdir. UV işığı altında da istehsalçılar və ya modellər arasında fərqləndirici parlaqlıq və ya rəng dəyişikliyi müşahidə edilməmişdir.

Bu nəticə aşağı xərcli ilkin müayinənin dəyərsiz olduğu demək deyil. Vizual və UV müayinəsi yad materialı, çirklənməni və ya aydın optik fərqləri aşkar edə bilər. Lakin bu tədqiqatın nümunələrində istehsalçı mənbəyini ayıracaq səviyyədə seçici olmamışdır.

Buna görə tədqiqatın mənbə aidiyyəti baxımından əsas analitik gücü sonrakı sıxlıq və element profili mərhələlərindən gəlir.

Sıxlıq Testi Həqiqi Şüşə ilə Fara Linzasını Necə Ayırdı?

Tədqiqatda iki mayedən istifadə edilmişdir:

Ön şüşə və yan şüşə nümunələrinin hamısı həm ksilendə, həm də bromobenzolda batmışdır. Bu müşahidə həmin nümunələrin sıxlığının 1,5 g/cm³-dən yüksək olduğunu göstərir.

Fara linzaları isə ksilendə batmış, bromobenzolda üzmüşdür. Bu davranış fara linzalarının sıxlığının təxminən iki mayenin sıxlığı arasında olduğunu göstərir.

Bu mərhələ istehsalçı markasını təkbaşına ayırmamışdır. Əsas güclü fərqləndirmə şüşə əsaslı nəqliyyat vasitəsi hissələri ilə polimer əsaslı fara linzaları arasındadır.

SEM–EDX Element Profili Hansı Fərqləri Aşkar Etdi?

SEM–EDX nəticələrində ön və yan şüşələr ümumilikdə yüksək miqdarda O və Si və daha aşağı səviyyələrdə Na, Mg, Al, K və Ca göstərmişdir. Müəlliflər bu tərkibi avtomobil sənayesində geniş istifadə olunan soda–əhəng silikat şüşəsi ilə uyğun hesab etmişlər.

Fara linzalarının profili isə tamamilə fərqlidir. Bu nümunələrdə ən yüksək element nisbətləri karbon və oksigenə aiddir. Silisium və digər qeyri-üzvi elementlər yalnız aşağı səviyyələrdə və ya bəzi nümunələrdə aşkarlanmayacaq səviyyələrdə olmuşdur. Müəlliflər bunu fara linzalarının şüşə deyil, polimer material olduğunun göstəricisi kimi şərh etmişlər.

Ön şüşənin element profili

Altı ön şüşə modelində oksigen təxminən %37,94–40,30, silisium isə təxminən %38,28–40,62 intervalında bildirilmişdir. Natrium təxminən %8,21–9,90; kalsium isə təxminən %6,17–8,72 intervalındadır.

Bununla belə, bəzi kiçik elementlər istehsalçılar arasında eyni şəkildə görünməmişdir. Məsələn, kalium bəzi nümunələrdə aşkar edilərkən Tata nümunələrində “ND” kimi bildirilmişdir. Bir Hyundai ön şüşə nümunəsində arsenik %1,55 ± 0,21 olaraq bildirilmiş, digərlərində isə aşkar edilməmişdir.

Yan şüşənin element profili

Yan şüşələrdə oksigen təxminən %37,22–44,57, silisium %35,68–40,62, natrium %8,64–10,50 və kalsium %6,98–9,42 arasında dəyişir.

Alüminium bəzi nümunələrdə aşkar edilsə də, bəzilərində ND kimi verilmiş; kalium isə yalnız müəyyən nümunələrdə bildirilmişdir. Belə kiçik fərqlər nümunələri daha irəli məhkəmə müqayisəsinə yönəltmək üçün potensial göstəricilər yarada bilər.

Fara linzalarının element profili

Fara linzalarında karbon təxminən %24,80–44,83, oksigen isə təxminən %49,76–61,87 intervalında bildirilmişdir. Na, Mg, Al, Si, K və Ca isə nümunədən asılı olaraq aşağı nisbətlərdə olmuş və ya heç aşkar edilməmişdir.

Mənbə bu aşağı səviyyəli əlavə elementlərin doldurucular, stabilizatorlar, UV qoruyucuları və ya səth/rəng əlavələri ilə əlaqəli ola biləcəyini irəli sürür. Tədqiqat onların hər biri üçün müstəqil kimyəvi təsdiq aparmamışdır; bu izah müəlliflərin mümkün material şərhi kimi qəbul edilməlidir.

“ND” nə deməkdir?

Cədvəllərdəki ND, “not detected”, yəni istifadə olunan EDX ölçməsində müvafiq elementin aşkar edilmədiyi deməkdir. Bu ifadə elementin tamamilə olmadığı deyil, istifadə olunan ölçmə şəraitində aşkarlama həddindən yuxarı müəyyən edilmədiyi anlamına gəlir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat eksperimental və analitik müqayisəli dizayna malikdir. Məqsəd müxtəlif avtomobil istehsalçılarından götürülən nəqliyyat vasitəsi komponentlərinin fiziki və element xüsusiyyətlərini müqayisə edərək məhkəmə mənbə fərqləndirilməsində potensial faydalarını qiymətləndirməkdir.

Tədqiqatın ən güclü nəticəsi

Tək üsul əvəzinə iki tamamlayıcı üsul birlikdə daha faydalıdır. Sıxlıq analizi əvvəlcə şüşə ilə polimer materialı ayırır, SEM–EDX isə şüşə qrupunun daxilində element tərkibi haqqında əlavə məlumat verir.

Müəlliflərin təklif etdiyi məhkəmə iş axını belə xülasə edilə bilər:

Hadisə yeri parçası → fiziki ilkin müayinə → sıxlıq təsnifatı → SEM–EDX element profili → məlum nəqliyyat vasitəsi nümunələri ilə müqayisə.

İstehsalçı markasını yalnız SEM–EDX ilə dəqiq müəyyən etmək olarmı?

Bu tədqiqat belə nəticə göstərmir. Maruti Suzuki, Hyundai və Tata nümunələrində ümumi şüşə kimyası böyük ölçüdə oxşardır. Fərqlər daha çox bəzi kiçik və iz elementlərin nisbətlərində ortaya çıxır.

Tədqiqatda naməlum nümunələrdən istehsalçını proqnozlaşdıran kor test, maşın öyrənməsi təsnifatçısı, yanlış uyğunlaşdırma dərəcəsi, yanlış xaricetmə dərəcəsi və ya ehtimal nisbəti modeli yoxdur.

Buna görə nəticələrin düzgün şərhi “SEM–EDX istehsalçı müqayisəsində faydalı əlavə fərqləndirici məlumat təmin edə bilər” şəklindədir; “SEM–EDX təkbaşına avtomobil markasını dəqiq müəyyən edir” şəklində deyil.

“Əhəmiyyətli fərq” ifadəsi niyə ehtiyatla işlədilməlidir?

Mənbə bəzi kiçik və iz element konsentrasiyalarında “significant variations” olduğunu bildirir. Bununla belə, tədqiqat mətnində açıq inferensial statistik test, p dəyəri və ya etibar intervalı müqayisəsi təqdim edilmir.

Cədvəllərdəki “±” dəyərləri ölçmələrin dəyişkənliyini göstərir; lakin yalnız bu dəyərlərdən istehsalçılar arasında statistik baxımdan əhəmiyyətli fərq olduğu nəticəsi çıxarıla bilməz.

Buna görə Verianla mətnində bu nəticə “müşahidə olunan element konsentrasiyası fərqləri” kimi ifadə edilir.

Məhkəmə ekspertizası baxımından nə qədər güclü sübut yaradır?

Şüşə parçası naməlum mənbədən gəldikdə element profilinin məlum nəqliyyat vasitəsi nümunəsi ilə uyğunluğu mənbə hipotezini dəstəkləyə bilər. Lakin oxşar kimyəvi reseptlərin müxtəlif istehsalçılar və ya müxtəlif istehsal partiyaları tərəfindən istifadə oluna bilməsi səbəbilə yalnız element profili mənbənin fərdi olaraq eyni olduğunu avtomatik sübut etmir.

Bu fərq məhkəmə ekspertizasında vacibdir: təsnifat və fərqləndirmə ilə fərdiləşdirmə eyni şey deyil.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Tədqiqatın əhatə dairəsi yalnız Hindistanda yüksək bazar mövcudluğuna malik üç avtomobil istehsalçısı ilə məhduddur. Daha çox marka, model, istehsal ili, istehsal müəssisəsi və ehtiyat hissə istehsalçısının daxil edilməsi nəticələrin ümumiləşdirilə bilməsini artıracaqdır.

Bundan əlavə, SEM–EDX-in kiçik elementlərə çıxışı məhkəmə şüşə analizində istifadə olunan daha həssas üsullarla müqayisədə daha məhdud ola bilər. Müəlliflər gələcəkdə daha yüksək fərqləndirmə gücünə malik element analiz üsullarının və geniş referans məlumat bazasının hazırlanmasını tövsiyə edirlər.

Mənbədəki biblioqrafik uyğunsuzluq

Məqalənin kiçik element fərqləri bölməsində “Naes et al., 2028” və “Andrews et al., 2030” istinadları görünür. Lakin ədəbiyyat siyahısında Naes və həmkarlarının işi 2008, Andrews və həmkarlarının işi isə 2025 olaraq göstərilir. Buna görə bu iki tarix mənbədaxili yazı/istinad uyğunsuzluğu kimi qiymətləndirilməlidir.

Nəticələrin məhkəmə istifadəsi sərhədi

Tədqiqat sıxlıq və SEM–EDX kombinasiyasının nəqliyyat vasitəsi hissələrinin material növünü və bəzi mənbə fərqlərini ayırmaqda faydalı olduğunu göstərir. Lakin üsulun məhkəmədə istifadə zamanı səhv dərəcəsi, laboratoriyalararası təkrarlana bilməsi və mənbə aidiyyəti performansı bu tədqiqat tərəfindən təsdiqlənməmişdir.

Buna görə üsul hadisə yeri şüşə parçalarının müqayisəsində dəstəkləyici xarakterizasiya aləti kimi şərh edilməlidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Forensic Analysis of Vehicular Glass Fragments for Source Attribution among Indian Automobile Manufacturers

PDF-də müəllif sırası: Rubal Lathwal, Sahil Sharma

Məsul müəllif: Sahil Sharma

Affiliasiya: Department of Forensic Science, University Institute of Allied Health Sciences, Chandigarh University, Mohali, Punjab, India.

Nəşr növü: Preprint / rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmiş tədqiqat məqaləsi.

SSRN: Abstract No. 6957402

DOI: 10.2139/ssrn.6957402

SSRN yüklənmə tarixi: 17 iyun 2026.

SSRN müəllif sırası qeydi: SSRN qeyd ekranında Sahil Sharma birinci, Rubal Lathwal ikinci müəllif kimi göstərilsə də, yüklənmiş PDF-in başlıq səhifəsində Rubal Lathwal birinci sırada göstərilir. Verianla mənbə PDF-dəki sıranı əsas götürmüşdür.

Nümunə sayı: 108 avtomobil komponenti nümunəsi.

Araşdırılan istehsalçılar: Maruti Suzuki, Hyundai və Tata.

Araşdırılan komponentlər: Ön/arxa şüşə, yan şüşə və fara linzası.

Analitik üsullar: Görünən işıq müayinəsi, UV müayinəsi, ksilen/bromobenzol sıxlıq davranışı və SEM–EDX.

Əsas material nəticəsi: Ön və yan şüşə nümunələri soda–əhəng silikat şüşəsinə uyğun O–Si üstünlüklü profil göstərmiş; fara linzaları isə C–O üstünlüklü polimer material kimi müəyyən edilmişdir.

Statistik sərhəd: Mənbə formal istehsalçı-təsnifat dəqiqliyi, p dəyəri, likelihood ratio, yanlış müsbət/mənfi dərəcəsi və ya kor nümunə doğrulaması bildirmir.

Biblioqrafik xəbərdarlıq: Mətndəki bəzi istinad illəri ədəbiyyat siyahısı ilə uyğun gəlmir; Naes “2028” əvəzinə siyahıda 2008, Andrews “2030” əvəzinə siyahıda 2025 olaraq göstərilib.

Müəllif töhfələri: Rubal Lathwal; konseptuallaşdırma, metod, tədqiqat, məlumatların kurasiyası, formal analiz, doğrulama, vizuallaşdırma və yazı. Sahil Sharma; konseptuallaşdırma, metod, tədqiqat, doğrulama, məsləhət, resurslar, layihə idarəetməsi və baxış.

Gələcək tədqiqat: Daha çox Hindistan və qlobal avtomobil markasının əlavə edilməsi, avtomobil şüşəsi və fara linzaları üçün referans məlumat bazasının yaradılması və daha yüksək həssaslığa malik element analiz üsullarının tətbiqi tövsiyə olunur.

Verianla emal üsulu: Mənbə tədqiqat paraqraf-paraqraf tərcümə edilməmiş; nümunələmə, ilkin müayinə, sıxlıq, SEM–EDX, element profili, məhkəmə mənbə qiymətləndirilməsi və metodoloji sərhədlər ayrı məlumat qatlarına ayrılaraq müstəqil öyrədici quruluşda yenidən təşkil edilmişdir.