Tədqiqatın əsas iddiası budur: standart iqtisadi nəzəriyyə insan davranışını əsasən instrumental rasionallıq üzərindən izah edir. İnstrumental rasionallıq müəyyən məqsədə ən səmərəli vasitələrlə çatma hesabıdır. Bu yanaşma sənaye iqtisadiyyatını anlamaqda güclüdür, çünki sənaye dövründə əsas problem maddi malların istehsalı, qıt resursların bölüşdürülməsi və səmərəliliyin artırılması idi. Lakin rəqəmsal dövrdə iqtisadi dəyərin mühüm hissəsi artıq yalnız maddi istehsaldan deyil, insanlararası ünsiyyətdən, ortaq mənadan, etibar münasibətlərindən, sosial qarşılıqlı təsirdən və emosional bağlılıqdan yaranır.

Müəlliflər buna görə iqtisadiyyata ikinci rasionallıq növü əlavə etməyi təklif edirlər: kommunikativ rasionallıq. Kommunikativ rasionallıq insanların yalnız məqsədə çatmaq üçün deyil, qarşılıqlı anlaşmaq, tanınmaq, əlaqə qurmaq və ortaq məna yaratmaq üçün də hərəkət etdiyini bildirir. Tədqiqatın mərkəzindəki anlayışlar isə şüur kapitalı, örtük bilik və konsensus kapitalıdır. Şüur kapitalı cəmiyyətdəki subyektiv təcrübə və fərqindəlik qabiliyyətini; örtük bilik tam şəkildə yazıya və ya alqoritmə çevrilə bilməyən təcrübə əsaslı biliyi; konsensus kapitalı isə ortaq mənalar, dəyərlər, normalar, etibar və legitimlik yığımını ifadə edir.

Mətn süni intellektin formallaşdırıla bilən işləri avtomatlaşdıra biləcəyini, lakin insan şüuru, məna yaratma və real sosial qarşılıqlı təsir tələb edən kommunikativ dəyər istehsalını tam əvəz edə bilməyəcəyini müdafiə edir. Solow paradoksu, yəni kompüter və süni intellekt investisiyalarına baxmayaraq ölçülən məhsuldarlıq artımının gözlənilən sürətlə yüksəlməməsi, tədqiqatda bu fərqlə izah olunur: formallaşdırılmış kapital sürətlə böyüyərkən ona məna və dəyər qazandıran insan mərkəzli qeyri-formallaşdırılmış kapital eyni sürətlə böyüyə bilmir.

Problem nədir?

Tədqiqatın əsas problemi müasir iqtisadiyyatın rəqəmsal sosial dəyəri izah etməkdə çətinlik çəkməsidir. Sosial media, canlı yayım, qısa video, onlayn oyun, influencer iqtisadiyyatı və metaverse kimi sahələrdə insanlar fiziki mal almadan, bəzən birbaşa məhsuldarlıq artımı yaratmadan vaxt və pul xərcləyirlər. Buna baxmayaraq bu sahələr nəhəng iqtisadi dəyər yaradır. Standart nəzəriyyə bu dəyəri çox vaxt “əyləncə istehlakı”, “platforma xidməti” və ya “diqqət iqtisadiyyatı” kimi başlıqlarla izah edir, lakin müəlliflər bunun kifayət etmədiyini düşünürlər.

İkinci problem Solow paradoksudur. Solow paradoksu informasiya texnologiyalarına və kompüterlərə investisiyalar artdığı halda məhsuldarlıq statistikasında eyni miqyasda böyük sıçrayışların görünməməsini ifadə edir. Bu gün eyni müzakirə süni intellekt üçün də keçərlidir. AI sistemləri çox sürətlə inkişaf edərkən makro səviyyədə məhsuldarlıq artımı həmişə eyni sürətlə görünməyə bilər. Tədqiqat bunun müvəqqəti “adaptasiya gecikməsi” deyil, formallaşdırılmış kapital ilə qeyri-formallaşdırılmış kapital arasındakı struktur uyğunsuzluq ola biləcəyini irəli sürür.

Üçüncü problem süni intellektin insan əməyini tam əvəz edib-etməyəcəyi sualıdır. Standart avtomatlaşdırma narrativi AI inkişaf etdikcə insan əməyinin böyük hissəsinin lazımsızlaşacağını fərz edə bilər. Bu tədqiqat isə fərqli ayrım təklif edir: AI qaydalara çevrilə bilən və alqoritmik şəkildə müəyyən edilə bilən işləri güclü şəkildə avtomatlaşdıra bilər, lakin insan şüuru, qarşılıqlı məna, emosional bağ, etik mühakimə, estetik qiymətləndirmə və paradiqma dəyişdirən yaradıcılıq kimi sahələrdə yalnız köməkçi vasitə ola bilər.

Metod nə təklif edir?

Tədqiqat eksperimental məlumat analizi ilə başlamır; əvvəlcə yeni nəzəri çərçivə qurur. Bu çərçivənin ilk dayağı iqtisadi davranışı iki yerə ayırmaqdır. Birinci davranış növü instrumental rasionallıqdır: səmərəlilik, istehsal, xərc, məqsəd və vasitə münasibəti. İkinci davranış növü kommunikativ rasionallıqdır: qarşılıqlı anlaşma, sosial əlaqə qurma, emosional paylaşım və konsensus yaratma.

İkinci addım iqtisadiyyat daxilində iki fərqli sahə müəyyən etməkdir. Formallaşdırma sahəsi simvollar, qaydalar, alqoritmlər və açıq müəyyən edilmiş əməliyyatlarla təmsil oluna bilən sahədir. Süni intellekt, proqram təminatı, avtomatlaşdırma, standart istehsal və hesablana bilən proseslər bu sahəyə daxildir. Qeyri-formallaşdırma sahəsi isə tamamilə simvollara endirilə bilməyən şüur, subyektiv təcrübə, örtük bilik, sosial məna və kommunikativ dəyər sahəsidir.

Üçüncü addım bu ayrımı kapital nəzəriyyəsinə daşımaqdır. Tədqiqat yalnız fiziki kapital, maliyyə kapitalı və ya texnoloji kapitalla kifayətlənmir. Bunun əvəzinə şüur kapitalını, örtük biliyi və konsensus kapitalını modelin mərkəzinə yerləşdirir. Bu üçü birlikdə formallaşdırılmış kapitalın real iqtisadi dəyərə çevrilməsi üçün lazım olan insan mərkəzli məna və istifadə qabiliyyətini təmsil edir.

Dördüncü addım isə iki sektorlu ümumi tarazlıq modeli qurmaqdır. Birinci sektor formallaşdırılmış instrumental sektordur; maddi mal və xidmət istehsal edir, fiziki kapital və AI-dan istifadə edir. İkinci sektor qeyri-formallaşdırılmış kommunikativ sektordur; insanlararası qarşılıqlı təsir, sosial bağ, təhsil, qayğı, mədəniyyət, məzmun istehsalı və ortaq məna yaratma kimi dəyərlər istehsal edir. Modelin əsas nəticəsi budur ki, AI inkişaf etdikcə instrumental sektorda avtomatlaşdırma artacaq, lakin kommunikativ sektor iqtisadi dəyər və məşğulluq daxilində daha mərkəzi mövqeyə gələcək.

Formullar nəyi izah edir?

Tədqiqatda çoxsaylı formula var. Aşağıda məqalənin əsas tezisini daşıyan əsas formulalar MathJax uyğun şəkildə verilib. Bəzi formulalar faylın mətn çıxarışında sətirlərə bölünsə də, əsas simvol quruluşu qorunaraq təqdim edilib.

İlk formula fərdi təcrübələrin kommunikativ əmək vasitəsilə ictimai konsensus kapitalına çevrilməsini izah edir. Burada S_t konsensus kapitalını, L_c,s kommunikativ əməyi, C_s şüur kapitalını, K_τ,s isə örtük biliyi ifadə edir.

Bu tənlik ortaq mənanın tək fərddən deyil, zaman ərzində yığılan kommunikativ qarşılıqlı təsirlərdən yarandığını göstərir. İnsanlar danışır, təcrübə paylaşır, birlikdə şərh edir və bu proses cəmiyyətin konsensus kapitalını böyüdür.

Tədqiqatın süni intellekt sərhədi ilə bağlı mühüm formulalarından biri formallaşdırılmış sistemlərin özünü sonsuzadək təmir edə bilməyəcəyi ideyasıdır. Burada M Turing maşınları çoxluğunu, R isə bir maşının başqa maşını təmir edib-etmədiyini göstərən təmir funksiyasını təmsil edir.

Bu ifadə mümkün olan hər bir formallaşdırılmış sistemi qüsursuz şəkildə təmir edə biləcək universal maşının mövcud olmadığını bildirir. Tədqiqata görə bu, süni intellekt sistemlərinin insan şərhinə, texniki xidmətinə və xarici müdaxiləyə tam ehtiyacsız hala gələ bilməyəcəyi iddiasının əsasını təşkil edir.

Bu formula yalnız maşınlardan ibarət qapalı texniki xidmət iyerarxiyasında ən yuxarı səviyyəli sistemin də zamanla sıradan çıxa biləcəyini və xaricdən şüurlu müdaxilə yoxdursa sistemin çökmə riskinin böyüyəcəyini izah edir.

Tədqiqat tapşırıqların nə dərəcədə formallaşdırıla bildiyini göstərmək üçün ψ(T) adlı formallaşdırıla bilmə indeksindən istifadə edir.

Burada ψ(T)=1 olarsa tapşırıq tam alqoritmik şəkildə təsvir edilə bilər. Belə tapşırıqlarda AI məhsuldarlığı texnologiya ilə sürətlə arta bilər. Lakin ψ(T)<1 olduqda, yəni tapşırığın məna, yaradıcılıq, etik mühakimə, duyğu və ya örtük bilik tələb edən hissəsi varsa AI məhsuldarlığı bu indekslə məhdudlaşır. İnsan əməyi isə şüur kapitalı ilə əlaqəli qalır.

Tədqiqatın termodinamik şərhində ümumi iqtisadi entropiya aşağıdakı kimi yazılır. Entropiya sadə şəkildə nizamsızlıq və ya sistemin pozulma meyli kimi düşünülə bilər; neqentropiya isə şüurlu nizam yaratma, qulluq göstərmə və məna istehsal etmə qabiliyyətidir.

Bu bərabərsizlik formallaşdırılmış kapitalın yaratdığı qulluq, şərh və nizam ehtiyacının qeyri-formallaşdırılmış insan qabiliyyəti tərəfindən qarşılanmalı olduğunu deyir. Formallaşdırılmış sistemlər çox sürətlə böyüyərsə, lakin insanın məna vermə, qulluq göstərmə və institusional nizam yaratma qabiliyyəti eyni sürətlə böyüməzsə sistem kövrəkləşir.

Formallaşdırılmış kapitalın qeyri-formallaşdırılmış kapitala nisbəti ayrıca hədlə ifadə edilir:

Burada Λ(t), formallaşdırma nisbətidir. K_m,t formallaşdırılmış kapitalı, Ω_t isə birləşik qeyri-formallaşdırılmış kapitalı göstərir. Nisbət kritik həddi aşarsa, tədqiqat bunu “formalization idling” kimi şərh edir: daha çox texnologiya və ya hesablama gücü əlavə etmək məna və istifadə qabiliyyəti kifayət etmədiyinə görə gözlənilən məhsuldarlıq artımını vermir.

Birləşik qeyri-formallaşdırılmış kapital belə müəyyən edilir:

Bu formula şüur kapitalı, konsensus kapitalı və örtük biliyin bir-birini asanlıqla əvəz edə bilməyən tamamlayıcı elementlər olduğunu göstərir. Təhsil yüksək ola bilər, lakin sosial etibar aşağıdırsa və ya örtük bilik ötürülə bilmirsə ümumi qeyri-formallaşdırılmış qabiliyyət məhdud qalır.

Formallaşdırılmış kapitalın həqiqətən iqtisadi dəyərə çevrilən hissəsi isə bu çevrilmə ilə izah olunur:

Buradakı Υ_t, dəyərə çevrilmə əmsalıdır. Formallaşdırılmış kapital çox sürətlə böyüyərkən qeyri-formallaşdırılmış kapital yavaş qalarsa, formallaşdırılmış kapitalın real iqtisadi dəyərə çevrilən payı azalır. Bu, tədqiqatın Solow paradoksuna verdiyi izahın mərkəzidir.

Kommunikativ sektorun istehsal funksiyası ayrıca verilir:

Burada Y_c,t kommunikativ sektorun çıxışını, T_t rəqəmsal media texnologiyasını, L_c,t insanın kommunikativ əməyini və S_t konsensus kapitalını göstərir. Bu tənlikdə texnologiya insan əməyini əvəz etmir; insan qarşılıqlı təsirinin səmərəliliyini artırır.

AI irəlilədikcə əməkhaqlarının tamamilə sıfıra düşməyəcəyi iddiası aşağıdakı hədd ifadəsi ilə göstərilir:

Bu ifadə formallaşdırılmış sektorda AI çox güclənsə belə, kommunikativ sektorda insan əməyinin marjinal məhsulu müsbət qaldığı müddətdə iqtisadiyyatda əməkhaqqı bazasının tam yox olmayacağını müdafiə edir.

Solow paradoksu üçün əsas artım tənliyi belədir:

Bu formula çıxış artımının yalnız formallaşdırılmış kapital artımından asılı olmadığını, formallaşdırılmış kapital artımı ilə qeyri-formallaşdırılmış kapital artımı arasındakı fərqdən də təsirləndiyini göstərir.

Bu bərabərsizlik formallaşdırılmış kapital artımı qeyri-formallaşdırılmış kapital artımını kifayət qədər üstələdikdə formallaşdırılmış kapitalın marjinal məhsulunun azalacağını bildirir. Yəni daha çox AI investisiyası və ya hesablama gücü insanın məna vermə və uyğunlaşdırma qabiliyyəti ilə dəstəklənməzsə gözlənilən səviyyədə məhsuldarlığa çevrilməyə bilər.

Bu son ayrım tədqiqatın əsas mesajını sadə şəkildə verir: texnologiya potensial artımı yüksəldir, lakin qeyri-formallaşdırılmış insan kapitalı geridə qalarsa entropiya itkisi yaranır və potensialın bir hissəsi real məhsuldarlığa çevrilmir.

Qrafik, cədvəl və sxemin əsas mesajı

Tədqiqatda iki əsas sxem var. Birinci sxem iqtisadi inkişafı birtərəfli texnoloji irəliləyiş kimi deyil, dövri insan–texnologiya–məna münasibəti kimi göstərir. İnstrumental rasionallıq yeni kommunikasiya vasitələri yaradır; kommunikasiya vasitələri insan qarşılıqlı təsirini genişləndirir; kommunikativ rasionallıq örtük bilik yaradır; örtük bilik konsensus kapitalına çevrilir; konsensus kapitalı texnoloji inkişafın istiqamətini və legitimliyini formalaşdırır. Bu dövrün altında şüur kapitalı əsas zəmin kimi yerləşir.

İkinci sxem reallığı dördqat quruluş kimi təşkil edir. Ən altda hesablana bilən formallaşdırma var: alqoritmin icrası, standart istehsal və Turing-hesablana bilən funksiyalar. Onun üzərində hesablana bilməyən və ya çətin formallaşdırılan sahə yerləşir: NP-çətin optimallaşdırma, aksiomatik sistemlər və həlli olmayan problemlər. Daha yuxarıda xüsusi qeyri-formallaşdırma yerləşir: təbii dil, brend mənası, mədəni məna və ictimai konsensus. Ən yuxarıda isə ümumi qeyri-formallaşdırma var: fenomenal şüur, paradiqma dəyişdirən intuisiya və formallaşdırma sərhədini genişləndirən yaradıcılıq.

Bu iki sxemin ortaq mesajı budur: rəqəmsal texnologiya sosial qarşılıqlı təsiri daşıyan güclü mühit ola bilər, lakin mənanın özünü yaratmır. Məna insanlar arasındakı şüurlu qarşılıqlı təsirdən yaranır. Buna görə AI və rəqəmsal sistemlər kommunikativ dəyəri artıra bilər, lakin tədqiqatın iddiasına görə bu dəyərin mənbəyi insan subyektidir.

Təcrübələr necə aparılıb?

Bu tədqiqat laboratoriya təcrübəsi, sahə təcrübəsi və ya klassik empirik ekonometrik test təqdim etmir. Bunun əvəzinə nəzəri modelləşdirmə aparılır. Əvvəl anlayışlar müəyyən edilir; sonra formallaşdırılmış və qeyri-formallaşdırılmış sahə ayrımı qurulur; ardınca iki sektorlu ümumi tarazlıq modeli ilə AI, rəqəmsal media, kommunikativ əmək, şüur kapitalı, örtük bilik və konsensus kapitalı arasındakı əlaqələr formulalaşdırılır.

Mətn həmçinin sınaqdan keçirilə bilən hipotezlər təklif edir. Məsələn, AI geniş yayıldıqca məşğulluğun rutin formallaşdırılmış işlərdən kommunikativ peşələrə keçəcəyi; təhsil, səhiyyə, əyləncə, qayğı və şəxsi xidmətlər kimi kommunikativ sektorların nisbi qiymətinin artacağı; sosial etibar və mədəni uyğunluğu yüksək regionlarda kommunikativ sektorun daha məhsuldar olacağı; rəqəmsal media texnologiyalarındakı inkişafın kommunikativ sektorun çıxış və məşğulluq payını artıracağı irəli sürülür.

Buna görə tədqiqat məlumatlarla tamamlanmalı nəzəri çərçivə kimi oxunmalıdır. Model iddialı izah təqdim edir, lakin şüur kapitalı, örtük bilik və konsensus kapitalı kimi anlayışların ölçülməsi gələcək empirik tədqiqatların əsas çətinliyidir.

Nəticələr nə göstərir?

Tədqiqat dörd əsas nəticə çıxarır. Birincisi, AI və digər formallaşdırılmış sistemlər insanı dəyər yaradan subyekt kimi tam əvəz edə bilməz. Tədqiqata görə bunun səbəbi AI sistemlərinin fenomenal şüura, yəni subyektiv təcrübəyə malik olmamasıdır. AI simvolları emal edə, mətn yarada və hesablamalar apara bilər, lakin öz-özlüyündə mənanı yaşayan subyekt deyil.

İkincisi, AI formallaşdırılmış instrumental sektoru avtomatlaşdırdıqca kommunikativ sektorun əhəmiyyəti artacaq. Məzmun istehsalı, təhsil, qayğı, səhiyyə xidmətləri, psixoloji dəstək, sosial media, mədəniyyət, incəsənət, icma idarəçiliyi, insan münasibətləri və məna yaratma kimi sahələr daha mərkəzi mövqeyə gələ bilər. Tədqiqat bunu “struktur transformasiya” adlandırır.

Üçüncüsü, Solow paradoksu qeyri-formallaşdırılmış kapital çatışmazlığı ilə izah olunur. Kompüter, proqram təminatı və AI kimi formallaşdırılmış kapital sürətlə artdığı halda, cəmiyyətin bu texnologiyalara məna vermək, onları saxlamaq, institusionallaşdırmaq, etik istiqamətləndirmək və səmərəli istifadə etmək qabiliyyəti eyni sürətlə artmır. Buna görə texnologiya investisiyası yüksək olsa belə, ölçülən məhsuldarlıq artımı məhdud qala bilər.

Dördüncüsü, konsensus kapitalı bazar tərəfindən kifayət qədər istehsal olunmur. İnsanlar sosial qarşılıqlı təsir qurarkən çox vaxt yalnız şəxsi faydanı düşünürlər, lakin bu qarşılıqlı təsir cəmiyyət miqyasında etibar, ortaq məna, əməkdaşlıq və institusional legitimlik yaradır. Bu müsbət xarici təsir bazar qiymətlərində tam əks olunmadığına görə təhsil, mədəniyyət, ictimai müzakirə, icma strukturları və sağlam rəqəmsal kommunikasiya ekosistemləri kifayət qədər dəstəklənməyə bilər.

Bu niyə vacibdir?

Bu tədqiqat AI dövründə tez-tez verilən “insan əməyi lazımsız olacaqmı?” sualına daha detallı cavab verir. Cavab sadə “bəli” və ya “xeyr” deyil. Formallaşdırıla bilən, qaydalara çevrilən, təkrarlanan və ölçülə bilən işlər getdikcə daha çox avtomatlaşdırıla bilər. Lakin insanın subyektiv təcrübə, münasibət, məna, empatiya, etik mühakimə, mədəni şərh və yaradıcılıq tələb edən sahələrdəki rolu daha dəyərli ola bilər.

Rəqəmsal iqtisadiyyat baxımından da mühüm nəticə var. Sosial media, metaverse, canlı yayım, onlayn icmalar və məzmun platformaları yalnız “diqqətin satılması” və ya “məlumat çıxarılması” ilə izah edilə bilməz. İnsanlar bu sahələrdə sosial tanınma, aidiyyət, məna, duyğu və ortaq təcrübə axtarırlar. Buna görə rəqəmsal platformaların iqtisadi dəyəri yalnız alqoritmlərindən deyil, insanların bir-biri ilə qurduğu kommunikativ bağlardan yaranır.

Solow paradoksu baxımından tədqiqat texnologiya investisiyalarının təkbaşına kifayət etməyə biləcəyini vurğulayır. Cəmiyyətdə təhsil, etibar, mədəni uyğunluq, tənqidi düşüncə, sosial ünsiyyət və institutların legitimliyinə inam zəifdirsə, ən qabaqcıl texnologiyalar belə gözlənilən məhsuldarlıq artımını təmin etməyə bilər. Bu baxış texnologiya mərkəzli artım narrativini insan mərkəzli artım müzakirəsinə çevirir.

Diqqət edilməli məqamlar

Tədqiqatın iddiaları güclü və mübahisəlidir. Xüsusilə “AI heç vaxt insan kimi şüurlu subyekt ola bilməz” və ya “şüur iqtisadi dəyərin son mənbəyidir” kimi ifadələr fəlsəfə, koqnitiv elm və süni intellekt tədqiqatlarında konsensusla qəbul edilmiş qəti nəticələr deyil. Buna görə tədqiqat ümumi qəbul edilmiş yekun nəzəriyyə kimi deyil, iddialı nəzəri təklif kimi oxunmalıdır.

Fenomenal şüur, yəni “bir şeyi yaşamağın daxildən necə hiss edilməsi” məsələsi elm və fəlsəfədə hələ də çətin problemdir. Bugünkü AI sistemlərinin şüurlu olmadığına dair güclü mövqelər olsa da, şüur probleminin yekun həlli barədə akademik müzakirə davam edir. Buna görə mətndəki şüur–AI ayrımı izahlı çərçivə təqdim etsə də, qəti bağlanmış mübahisə deyil.

İqtisadi siyasət təklifləri də ehtiyatla qiymətləndirilməlidir. Təhsil, mədəniyyət, rəqəmsal infrastruktur, sosial etibar və ictimai müzakirə mühitinə investisiya vacib ola bilər, lakin hansı ölkədə, hansı miqyasda və hansı alətlərlə tətbiq ediləcəyi ayrıca tədqiqat mövzusudur. Bu məzmun dövlət siyasəti məsləhəti deyil; tədqiqatın nəzəri arqumentini sadələşdirən redaksiya qiymətləndirməsidir.

Həmçinin “kommunikativ sektor böyüyəcək” iddiası hər peşənin avtomatik olaraq təhlükəsiz olduğu demək deyil. Real əmək bazarı bacarıq səviyyəsi, institutlar, əməkhaqqı siyasəti, təhsil sistemi, tənzimləmə, platforma iqtisadiyyatı və gəlir bölgüsü kimi çoxsaylı amildən asılıdır.

Nəticə

Bu tədqiqat AI dövründə iqtisadiyyatın mərkəzinə yalnız maşını, alqoritmi və istehsal səmərəliliyini deyil, insan şüurunu və kommunikativ dəyəri yerləşdirməyi təklif edir. Əsas fikir budur: texnologiya çox sürətlə böyüyə bilər, lakin texnologiyanın real iqtisadi dəyərə çevrilməsi insanların ona məna vermək, istifadə etmək, qulluq göstərmək, institutlara yerləşdirmək və ictimai faydaya yönəltmək qabiliyyətindən asılıdır.

Müəlliflərin təklif etdiyi şüur kapitalı, örtük bilik və konsensus kapitalı üçlüyü rəqəmsal dövrün görünməyən infrastrukturunu izah etmək üçün istifadə olunur. İnsanlar yalnız istehsalçı və ya istehlakçı deyil; eyni zamanda məna quran, etibar yaradan, norma formalaşdıran və texnologiyanın istiqamətini müəyyən edən subyektlərdir. AI bu prosesi sürətləndirə, genişləndirə və dəstəkləyə bilər, lakin tədqiqatın iddiasına görə insan subyektinin yerini tam tuta bilməz.

Verianla oxucusu üçün bu mətnin ən öyrədici tərəfi “texnologiya artdıqca dəyər avtomatik artır” fərziyyəsini sorğulatmasıdır. Rəqəmsal dövrdə əsas qıt resurs yalnız çip, məlumat və ya alqoritm olmaya bilər. Əsas qıt resurs məna qura bilən, öyrənən, şərh edən, etibar yaradan və ortaq gələcək təsəvvür edə bilən insan qabiliyyəti ola bilər.

Mənbə və metod qeydi

Bu yazı Danxia Xie və Zehao Zhou tərəfindən hazırlanmış “The Economics of Non-Formalization: Communicative Rationality, Consciousness, and Consensus Capital” adlı preliminary working paper əsasında hazırlanıb. Tədqiqat kommunikativ rasionallıq, şüur kapitalı, konsensus kapitalı, AI iqtisadiyyatı, Solow paradoksu və rəqəmsal sosial iqtisadiyyat mövzularını nəzəri model daxilində araşdırır.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; tədqiqatın əsas fikri Verianla yayın xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilib və orijinal redaksiya məqaləsinə çevrilib.

Bu məzmun investisiya məsləhəti, hüquqi məsləhət və ya dövlət siyasəti məsləhəti deyil. Süni intellekt, məşğulluq və iqtisadi artım haqqında qiymətləndirmələr araşdırılan tədqiqatın nəzəri arqumentlərini anlaşılan etmək məqsədilə təqdim olunub.