Bu tədqiqat təhsildə, klinik qiymətləndirmələrdə və əmək həyatında istifadə olunan süni intellekt sistemlərinin neyromüxtəlif fərdlərə vurduğu xroniki, lakin qurumlar tərəfindən fərq edilməyən zərərləri nəzəri və hüquqi çərçivədə araşdırır. Müəllif əvvəlki kəsiyə əsaslanan vasitəçilik təhlilindən əldə edilmiş 315 nəfərlik məlumat dəstini, 15 nəfərlik səkkiz həftəlik bir hal tədqiqatını, süni intellekt dəstəkli öyrənmə üzrə başqa araşdırmaları və mövcud hüquq-idarəetmə çərçivələrini bir araya gətirərək “Görünməz Zərər Doktrinası”nı təklif edir. Əsas tezis neyrotipik davranış normaları ilə hazırlanmış süni intellekt sistemlərinin neyromüxtəlif təcrübəni düzgün müşahidə edə bilmədiyi və buna görə duyusal həddən artıq yüklənmə, təşviş, yorğunluq, maskalama, diqqət itkisi və tükənmişlik kimi zərərləri sistematik şəkildə görünməz etdiyi fikridir. Bununla belə, doktrinanın özü yeni eksperimentlə sınanmamış; koqnitiv borc üçün verilən müddət hədləri nəzəri olaraq təxmin edilmiş və təklif olunan dizayn alətləri kiçik nümunələrlə qiymətləndirilmişdir.

Tədqiqat görünməz struktur zərəri pis niyyət tələb etməyən, zamanla yığılan, qurum əvəzinə fərd tərəfindən daşınan və yalnız mövcud alqoritmin düzəldilməsi ilə aradan qaldırıla bilməyən zərər növü kimi müəyyənləşdirir. Müəllifin “Epistemik Paralaks” adlandırdığı yanaşma problemin yalnız təlim məlumatlarındakı təmsil çatışmazlığından qaynaqlanmadığını; sistemi quran müşahidə və qiymətləndirmə çərçivəsinin də neyrotipik fərziyyələrə əsaslandığını irəli sürür.

Təklif olunan həll paketi təhlükəsizlik, fərdə uyğunluq və müdafiəçilik qatlarından ibarət İnkişafla Uyğun Dizayn çərçivəsini, neyromüxtəlif fərdlərə real qərar və veto gücü verən iştirakçı dizaynı, süni intellekt istifadəsini şəffaflaşdıran AIR arxitekturasını, koqnitiv yükü çökmə baş verməzdən əvvəl müəyyən etməyi hədəfləyən taxılan dəstək sistemlərini və qurumların süni intellekt alarkən verməli olduqları hesabatlılıq suallarını əhatə edir.

Tədqiqatın Türkiyə baxımından dəyəri müəyyən xarici hüquq modelini birbaşa köçürməsindən deyil; məktəb, universitet, işəgötürən, səhiyyə qurumu və dövlət orqanlarının istifadə etdiyi süni intellekt sistemlərində “orta istifadəçi” fərziyyəsinin kimləri görünməz qoyduğunu sorğulamasından qaynaqlanır. Lakin Türkiyədə tətbiq oluna bilmə qabiliyyəti yerli neyromüxtəlif iştirakçılarla aparılacaq tədqiqatlar və Türkiyə hüquq sistemi daxilində aparılacaq ayrıca qiymətləndirmələrlə sınanmalıdır.

Tədqiqatın əsas problemi nədir?

Süni intellekt sistemləri yalnız məlumat istehsal etmir; şagirdlərin dəstək ehtiyaclarını, işçilərin performansını, insanların psixi sağlamlıq əlamətlərini və davranışların nə demək olduğunu qiymətləndirən institusional proseslərə də daxil olur. Tədqiqatın əsas sualı bu sistemlərin neyromüxtəlif fərdləri müşahidə edərkən istifadə etdiyi meyarların həqiqətən neytral olub-olmamasıdır.

Müəllif autistik fərdlərin, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu yaşayanların, disleksiyası və ya dispraksiyası olanların davranışlarının çox vaxt neyrotipik ünsiyyət, diqqət, məhsuldarlıq və sosial uyğunlaşma standartları ilə qiymətləndirildiyini müdafiə edir. Sistemin neyromüxtəlif şəxsin təcrübəsini birbaşa anlamaq əvəzinə onun neyrotipik davranışa nə dərəcədə bənzədiyini ölçməsi zahirən obyektiv, lakin struktur baxımdan birtərəfli nəticələr yarada bilər.

Bu halda süni intellekt sistemi yalnız mövcud ayrı-seçkiliyi təkrar etmir. Müəllifin tezisinə görə sistem neyromüxtəlif təcrübənin öz daxili məntiqini ümumiyyətlə müşahidə edə bilmədiyi üçün bəzi zərərləri məlumat kimi belə tanıya bilməz. İnsanın davranışı “uyğunsuzluq”, “diqqət çatışmazlığı”, “səmərəsizlik” və ya “əməkdaşlıq problemi” kimi qeydə alınarkən davranışın arxasındakı duyusal yüklənmə, koqnitiv yorğunluq, məcburi maskalama və davamlı özünənəzarət görünməz qala bilər.

Görünməz Zərər Doktrinası nəyi ifadə edir?

Görünməz Zərər Doktrinası (Invisible Harm Doctrine, IHD), neyromüxtəlif koqnitiv reallığı nəzərə almayan qurum və süni intellekt sistemlərinin yaratdığı xroniki zərərlərə ayrıca ad və qiymətləndirmə kateqoriyası verməyi məqsəd qoyur.

Doktrinaya görə görünməz struktur zərər dörd əsas xüsusiyyət daşıyır:

• Zərərin yaranması üçün pis niyyət və ya açıq ayrı-seçkilik tələb olunmur.
• Zərər kənardan dərhal görünmədiyi üçün daha əhəmiyyətsiz hesab edilə bilməz.
• Eyni mühit və texnoloji şərait müxtəlif nevroloji quruluşlarda fərqli sürətlə zərər toplaya bilər.
• Problem yalnız səhv nəticələrin sonradan düzəldilməsini deyil, sistemin başlanğıcdan fərqli koqnitiv təcrübələrə uyğun yenidən hazırlanmasını tələb edir.

Bu yanaşma zərəri yalnız səhv təsnifat və ya ayrı-seçkilik yaradan nəticə kimi qəbul etmir. Sistem açıq şəkildə yanlış qərar vermədən də insanı davamlı daha çox enerji sərf etməyə, davranışlarını basdırmağa və ya öz nevroloji xüsusiyyətlərini gizlətməyə məcbur edə bilər. İnstitusional uğur göstəriciləri dəyişməz qaldığı halda zərər şəxsin bədənində və zehni qabiliyyətində yığıla bilər.

S²MHD modeli görünməz zərəri necə izah edir?

Tədqiqatın empirik dayaqlarından biri müəllifin əvvəlki doktorluq araşdırmasında hazırladığı Duyusal Həssaslıq-Psixi Sağlamlıq-Diqqət Dağınıqlığı modelidir (Sensory Sensitivity-Mental Health-Distractibility, S²MHD). Model 315 autistik yetkindən ibarət kəsiyə əsaslanan nümunədə vasitəçilik təhlili ilə qiymətləndirilmişdir.

Modeldə üç əsas mərhələ vardır:

1. Eşitmə və ya digər duyusal həssaslıqların artması,
2. Təşviş və yorğunluğun eyni vaxtda vasitəçi dəyişənlər kimi artması,
3. Diqqət dağınıqlığı və funksional diqqət itkisinin ortaya çıxması.

Birinci şəkildə duyusal həssaslıq solda, təşviş və yorğunluq ortada, diqqət dağınıqlığı və diqqət qabiliyyəti sağda göstərilir. Qırmızı oxlar vasitəçi yolları, kəsik boz ox isə birbaşa təsir yolunu təmsil edir. Tədqiqatda yorğunluğun eşitmə həssaslığı ilə diqqət dağınıqlığı arasındakı əlaqəyə tam vasitəçilik etdiyi bildirilmişdir: Sobel z dəyəri 4,64, p dəyəri 0,001-dən kiçik və nümunə ölçüsü 315-dir. Təşvişin isə fərqli duyusal həssaslıq yollarına qismən vasitəçilik etdiyi bildirilir. Birləşik model diqqət dağınıqlığı ballarındakı variasiyanın yüzdə 72-sini izah etmişdir (R² = 0,72).

Sobel testindəki z = 4,64 dəyəri tədqiqatçının qurduğu dolayı yolun sıfırdan fərqli olduğuna dair güclü statistik dəlil olduğunu göstərir. Lakin tədqiqat kəsiyə əsaslandığı üçün duyusal həssaslığın zamanla təşviş və yorğunluğa, bunların da qəti şəkildə diqqət itkisinə səbəb olduğu nəticəsinə gəlmək olmaz. Model təklif olunan mexanizmlə uyğun əlaqələr göstərir; səbəb istiqaməti üçün uzunmüddətli və ya eksperimental doğrulama lazımdır.

Müəllifin əsas şərhi problemin insanın kifayət qədər səy göstərməməsi deyil, uyğunlaşdırılmamış mühitin daimi enerji sərf etdirməsi olmasıdır. Bu çərçivədə duyusal və koqnitiv yükü azaltmadan daha çox diqqət tələb etmək və ya məhsuldarlığı artırmağa işləmək zərərin mexanizmini gücləndirə bilər.

Maskalama niyə uyğunlaşma bacarığı deyil, struktur xərc kimi görülür?

Maskalama (masking), neyromüxtəlif insanın neyrotipik görünmək məqsədilə öz təbii davranışlarını basdırması və ya dəyişdirməsidir. Tədqiqatda bunun məcburi göz təması qurmaq, özünü tənzimləyən hərəkətləri gizlətmək, söhbətləri əvvəlcədən ssenariləşdirmək və xaricə verilən hər davranış siqnalını daim nəzarətdə saxlamaq formalarında ortaya çıxa biləcəyi izah olunur.

Qurum baxımından maskalama uğurlu uyğunlaşma kimi görünə bilər. Şagird sinifdə sakitləşmiş, işçi gözlənilən ünsiyyət formasını nümayiş etdirmiş və ya məsləhət alan standart davranış normalarına yaxınlaşmış ola bilər. Lakin insan bu görünüşü təşviş, yorğunluq, kimlik münaqişəsi və tükənmişlik bahasına davam etdirə bilər.

Müəllifin əsas iddiası qurumun uyğunlaşdırma etməməsindən yaranan xərcin tamamilə fərdin üzərinə ötürülməsidir. Sistem kənardan problemsiz işləyərkən insan daim özünü izləməyə və nevroloji xüsusiyyətlərini basdırmağa məcbur olur. Buna görə görünən “uğurlu fəaliyyət” real rifahla eyni şey deyil.

Koqnitiv borc nədir?

Tədqiqat koqnitiv borc anlayışını müvəqqəti koqnitiv yük, koqnitiv xariciləşdirmə və avtomatlaşdırma qərəzindən ayırır. Koqnitiv borc süni intellektə xroniki şəkildə arxalanma nəticəsində aktiv düşünmə, öyrənmə və diqqət proseslərində yaranan, lakin başlanğıcda performans ölçülərinə əks olunmayan toplanmış və gecikmiş xərc kimi müəyyənləşdirilir.

Müəllif qoruyucu sərhədlər olmadan GPT-4 çıxışı verilən şagirdlərin süni intellekt olmadan yerinə yetirdikləri transfer tapşırıqlarında yüzdə 17 daha aşağı qiymət aldığını bildirən təxminən 1.000 nəfərlik başqa tədqiqatı dayaq kimi istifadə edir. Buradan çıxış edərək performansın bir müddət normal görünə biləcəyini, lakin aktiv düşünmə kifayət qədər uzun müddət azaldıqda sonradan aydın geriləmə yarana biləcəyini müdafiə edir.

İkinci şəkildə üfüqi ox süni intellektə məruz qalınan həftələri, şaquli ox yığılmış koqnitiv xərci göstərir. Qırmızı əyri neyromüxtəlif işçiləri, firuzəyi əyri neyrotipik işçiləri təmsil edir. Kəsik üfüqi xətt performans itkisinin qurum tərəfindən fərq edilə bilən hala gəldiyi fərziyyəvi həddi göstərir. Neyromüxtəlif qrup təxminən 10. həftədə, neyrotipik qrup təxminən 18. həftədə həddi keçir.

Bu həftələr birbaşa ölçülmüş nəticələr deyil. Mətndə neyromüxtəlif fərdlər üçün 8-12 həftə, neyrotipik fərdlər üçün 16-20 həftə intervalı nəzəri təxmin kimi verilir. Təxmin S²MHD modelindəki daha yüksək başlanğıc yükü ilə başqa süni intellekt öyrənmə tədqiqatındakı performans həddinin birləşdirilməsinə əsaslanır. Neyrotipik və neyromüxtəlif qrupları eyni süni intellekt istifadəsi şəraitində həftələrlə müqayisə edən eksperiment aparılmayıb.

Epistemik Paralaks nə deməkdir?

Epistemik Paralaks süni intellekt sisteminin davranışı müşahidə etdiyi neyrotipik normativ çərçivə ilə neyromüxtəlif insanın yaşadığı təcrübə arasındakı struktur uyğunsuzluğu ifadə edir. Optikada paralaks eyni obyektin fərqli baxış nöqtələrindən fərqli yerdə görünməsidir. Müəllif bu bənzətməni bilik istehsalına tətbiq edir.

Üçüncü şəklin sol tərəfində “neyrotipik normativ çərçivə”, ortasında “neyromüxtəlif təcrübə”, sağında isə “neyromüxtəlif təcrübəvi çərçivə” yerləşir. Neyrotipik çərçivə eyni davranışı sosial səriştəsizlik, davranış pozuntusu və ya uyğunlaşma çatışmazlığı kimi adlandırarkən, neyromüxtəlif çərçivə duyusal həddən artıq yüklənməni, koqnitiv yorğunluğu və maskalama xərcini görünən edir.

Müəllif bunun adi alqoritmik qərəzdən fərqli olduğunu müdafiə edir. Alqoritmik qərəz yanaşmasında problem çox vaxt məlumat dəstinə daha çox müxtəliflik əlavə etməklə azaldıla bilər. Epistemik Paralaks yanaşmasında isə etiketləmə və qiymətləndirmə meyarlarının özü neyrotipik normalara əsaslanırsa, eyni meyarlarla daha çox məlumat əlavə etmək eyni yanlış şərhi daha yüksək inamla istehsal edə bilər.

Şəklin öz başlığında “Figure 2” yazılmasına baxmayaraq sənəd daxilində üçüncü şəkil kimi nömrələnməsi kiçik, lakin aydın redaksiya uyğunsuzluğudur.

COMPASS çərçivəsinin yeddi müddəası

Görünməz Zərər Doktrinası ingiliscə baş hərfləri COMPASS sözünü yaradan yeddi müddəa üzərində qurulur.

Bu müddəalar doktrinanın nəzəri iddialarıdır. Bəzilərinin altında sınana bilən proqnozlar verilsə də, məqalənin özü bu proqnozları eksperimental olaraq sınamır.

Süni intellekt yaltaqlığı niyə güc problemi kimi nəzərdən keçirilir?

Tədqiqatdakı “AI sycophancy” anlayışı süni intellektin yalnız istifadəçini məmnun edən cavablar yaratması mənasında işlədilmir. Burada sistemin satın alan, konfiqurasiya edən və qiymətləndirmə meyarlarını müəyyən edən ən güclü tərəfin normalarına uyğunlaşması nəzərdə tutulur.

Məsələn, təhsil rəhbəri sistemi ilk növbədə sənəd hazırlama sürətini artıracaq şəkildə alırsa, süni intellekt şagirdin təcrübəsindən daha çox qurumun səmərəlilik gözləntisini optimallaşdıra bilər. Performans sistemi neyrotipik ünsiyyət formasını ideal işçi davranışı kimi qəbul edərsə, neyromüxtəlif işçinin fərqli iş və ya ünsiyyət tərzini aşağı performans kimi şərh edə bilər.

Müəllif belə hallarda sistemin texniki baxımdan nəzərdə tutulduğu kimi işləyə biləcəyini, lakin güc asimmetriyasını böyüdə biləcəyini müdafiə edir. Buna görə problem yalnız model dəqiqliyi deyil, sistemin kimin məqsədini və kimin davranış normasını optimallaşdırmasıdır.

Görünməz zərər təsnifatı hansı zərərləri əhatə edir?

Birinci cədvəl mövcud süni intellekt idarəetmə çərçivələrinin kifayət qədər görmədiyi irəli sürülən on zərər kateqoriyasını sadalayır:

1. Duyusal həddən artıq yüklənmə zənciri,
2. Məcburi maskalamanın xərci,
3. Süni intellekt yaltaqlığına bağlı kənarlaşdırma,
4. Epistemik Paralaks xətası,
5. Nevroloji profilə görə fərqlənən koqnitiv borc,
6. Autistik tükənmişlik,
7. Diaqnostik alqoritmik qərəz,
8. Süni intellektin neyrotipik normalara görə tənzimlənməsi,
9. Satınalma və təchizat proseslərində güc asimmetriyası,
10. Struktur koqnitiv azadlıq pozuntusu.

Cədvəl bu zərərləri görünürlük, zamanla yaranma forması, zərərin fərdi və ya struktur mənşəyi və Avropa İttifaqı Süni İntellekt Aktı ilə NIST Süni İntellekt Risk İdarəetmə Çərçivəsindəki əhatəyə görə təsnif edir. Müəllif bütün kateqoriyaların görünməz olduğunu, Avropa İttifaqı çərçivəsində açıq şəkildə tanınmadığını və NIST çərçivəsində yalnız qismən nəzərdən keçirildiyini irəli sürür.

Cədvəlin son sütununda bütün sətirlərdə “Proposition N” yazılması COMPASS modelindəki fərqli müddəalarla açıq uyğunlaşdırma təqdim etmir və ehtimal olunan cədvəl redaktəsi və ya yer tutucu mətn problemi yaradır.

Mövcud koqnitiv azadlıq yanaşması niyə qeyri-kafi hesab edilir?

Koqnitiv azadlıq və neyrohüquqlar müzakirələri əsasən beyin-kompüter interfeyslərinin düşüncələri oxuması, alqoritmlərin duyğuları yönləndirməsi və ya neyrotexnologiyanın yaddaş və zehni bütövlüyə müdaxilə etməsi kimi xarici texnoloji müdaxilələrə fokuslanır.

Müəllif bu təhdidlərin real olduğunu qəbul etməklə yanaşı, neyromüxtəlif fərdlərin əsas hüquq pozuntusunun çox vaxt başqa formada ortaya çıxdığını müdafiə edir: insanın daim neyrotipik davranmağa, özünü tənzimləyən hərəkətlərini gizlətməyə, duyusal ehtiyaclarını basdırmağa və qurumun “normal” hesab etdiyi koqnitiv performansı nümayiş etdirməyə məcbur edilməsi.

Buna görə təklif olunan neyromüxtəlif koqnitiv azadlıq yalnız xarici müdaxiləyə qarşı müdafiə hüququ deyil. İnsanın öyrənmə, işləmə və ictimai həyata öz koqnitiv xüsusiyyətlərini daim gizlətmədən qatıla bilməsini təmin edən müsbət institusional şərtləri də əhatə edir.

İnsan nəzarəti niyə təkbaşına kifayət etməyə bilər?

Yüksək riskli süni intellekt tətbiqlərində tez-tez istifadə olunan təminat son qərarı insanın verməsidir. Tədqiqat bu təminatın iki halda formal qala biləcəyini bildirir:

• Süni intellekt çıxışlarının həcmi, sürəti və mürəkkəbliyi insanın real araşdırma aparmasına imkan vermədikdə,
• İnsan qiymətləndirici də sistemlə eyni neyrotipik normativ çərçivədən istifadə etdikdə.

Müəllimin süni intellekt tərəfindən hazırlanmış fərdiləşdirilmiş təhsil sənədini bir neçə dəqiqə içində təsdiq etməsi sənədin fərziyyələrini müstəqil qiymətləndirdiyi mənasına gəlməyə bilər. Avtomatlaşdırma qərəzi insanın sistem təklifini öz qiymətləndirməsindən daha etibarlı hesab etməsinə səbəb ola bilər. Bu halda insan imzası real nəzarət yaratmaqdan çox institusional məsuliyyətin zahirən yerinə yetirildiyini göstərən işarəyə çevrilə bilər.

İnkişafla Uyğun Dizayn çərçivəsi

İnkişafla Uyğun Dizayn (Developmentally Aligned Design, DAD), neyromüxtəlif fərdlərə təsir edən süni intellekt və dəstək sistemləri üçün üçqatlı və ümumilikdə 21 meyarlı dizayn arxitekturası təklif edir.

Dördüncü şəkildə təhlükəsizlik qırmızı, uyğunluq mavi və müdafiəçilik tünd mavi qatlarla göstərilir. Sağdakı ikitərəfli ox mərhələlərin birtərəfli sıra deyil, davamlı geribildirimlə bir-birinə təsir edən dövr olduğunu göstərir.

Çərçivə 15 autistik yetkinlə aparılan səkkiz həftəlik qarışıq metodlu hal tədqiqatında tətbiq edilmişdir. Müəllif yorğunluq üçün Cohen’s d = 0,62, təşviş üçün d = 0,58 effekt ölçüsü bildirir və bunları klinik baxımdan mənalı azalmalar kimi xarakterizə edir. Lakin orta dəyərlər, etibar intervalları, p dəyərləri, nəzarət qrupu və ətraflı ölçmə alətləri bu preprintdə verilmir. Kiçik və nəzarətsiz nümunə səbəbindən nəticələr sübut olunmuş effektivlikdən çox konsepsiya sübutu kimi qiymətləndirilməlidir.

Təklif olunan beş koqnitiv azadlıq hüququ

1. Çökmədən əvvəl uyğunlaşdırma: Duyusal həddən artıq yüklənmə və ya tükənmişlik yarandıqdan sonra müdaxilə etmək əvəzinə sistemi əvvəldən preventiv şəkildə dizayn etmək hüququ.
2. Veto gücü olan iştirakçı dizayn: Neyromüxtəlif iştirakçıların yalnız fikir bildirməsi deyil, zərərli hesab etdikləri xüsusiyyətləri rədd edə bilməsi.
3. Paralel normativ çərçivə: Təlim məlumatı, etiketləmə meyarı və performans qiymətləndirməsi neyromüxtəlif təcrübəni əhatə edəcək şəkildə qurulmuş süni intellekt sistemlərinə çıxış.
4. Şəffaflıq və əlillik çərçivəsində qorunan süni intellekt istifadəsi: Əlilliklə əlaqəli dəstək məqsədli süni intellekt istifadəsinin icazəsiz davranış və ya akademik qayda pozuntusu ilə avtomatik eyniləşdirilməməsi.
5. Koqnitiv davamlılıq: Süni intellekt alətlərinin yalnız ani səmərəliliyə deyil, fərqli nevroloji profillərdə uzunmüddətli koqnitiv borca görə də qiymətləndirilməsi.

Bunlar hazırda bütün ölkələrdə tanınmış hüquqi hüquqlar deyil. Tədqiqat bu maddələri yeni və müsbət hüquq kateqoriyaları kimi təklif edir.

Süni intellekt alarkən təklif olunan hesabatlılıq sualları

Mətndə qurumların neyromüxtəlif fərdlərə təsir edən süni intellekt alətini almadan əvvəl üç sual verməsi təklif olunur:

1. Sistem hazırlanarkən qərar səlahiyyətinə malik neyromüxtəlif ortaq dizaynerlər otaqda idimi?
2. Bu iştirakçılar hansı xüsusiyyətləri rədd etmək və ya dəyişdirmək gücünə malik idi?
3. Qurum və ya alıcı lazım gəldikdə bu ortaq dizaynerlərlə birbaşa danışa bilərmi?

Müəllif yalnız məsləhətləşmə toplantısının keçirilməsini həqiqi iştirakçı dizayn kimi qəbul etmir. Dizayn prosesinin rədd edilmiş xüsusiyyətlər, dəyişdirilmiş funksiyalar və sənədləşdirilmiş qərarlar qoymalı olduğunu müdafiə edir.

Sənəddə mühüm daxili uyğunsuzluq vardır: Mətndəki üçüncü sual “Bu şəxslərlə danışa bilərəmmi?” olduğu halda, beşinci şəklin qərar ağacında üçüncü sual “Koqnitiv borc yığımını izləyən davamlı mexanizm varmı?” formasındadır. Şəkil və əsas mətn eyni üç sualı təqdim etmir. Buna görə çərçivə standartlaşdırılmadan əvvəl üçüncü sualın dəqiq məzmunu aydınlaşdırılmalıdır.

Qərar ağacında ilk iki suala mənfi cavab alətin rədd edilməsi və ya yenidən dizayn olunması ilə; izləmə mexanizminin olmaması isə 90 günlük şərti izləmə planı ilə əlaqələndirilir. Təsdiqlənən sistemlər üçün 30, 60 və 90 günlük neyromüxtəlif geribildirim dövrü təklif olunur.

AIR şəffaflıq arxitekturası nəyi ölçür?

AIR çərçivəsi süni intellekt istifadəsini tədqiqatın yeddi mərhələsi və beş istifadə səviyyəsi üzrə təsnif edir. Yeddi mərhələ konseptuallaşdırma, dizayn və planlaşdırma, etik araşdırma, məlumat toplama, təhlil və şərh, hesabat və hakem qiymətləndirməsi ilə yayğınlaşdırmadır.

İstifadə səviyyələri süni intellekt istifadə edilməyən A zolağından əhəmiyyətli süni intellekt ortaq istehsalını təmsil edən D zolağına qədər uzanır. Müəllif həmçinin əlillik səbəbilə istifadə olunan süni intellekt üçün qorunan E alt zolağı təklif edir.

Altıncı şəkildə bu struktur 7 × 5 açıqlama matrisi kimi göstərilir. Sağ sütunda mütənasib açıqlama, çıxışın qəbul və ya rədd edildiyinin bildirilməsi, intellektual töhfənin dürüst bölüşdürülməsi, məhdudiyyətlərin açıqlanması və əlillik məqsədli istifadənin qorunması kimi öhdəliklər yer alır.

On beş müstəqil qiymətləndirici ilə aparılan pilot tədqiqatda AIR zolağı təyinatlarının qiymətləndiricilərarası uyğunluğu Cohen’s κ = 0,72 kimi bildirilmişdir. Bu dəyər tədqiqatda “əhəmiyyətli səviyyədə uyğunluq” kimi şərh edilir. Bununla belə, qiymətləndirici sayı azdır və daha geniş, ekspert olmayan qurum əməkdaşlarında etibarlılıq hələ göstərilməyib.

Taxılan uyğunlaşdırma sistemləri necə işləyir?

Təklif olunan preventiv taxılan sistemlər neyromüxtəlif insanın fizioloji və koqnitiv sıxıntı əlamətlərini real vaxtda izləyərək duyusal həddən artıq yüklənmə həddi aşılmadan əvvəl uyğunlaşdırma təmin etməyi hədəfləyir. Mətndə biometrik sensorlaşdırma, sıxıntını proqnozlaşdıran modellər və mühit şərtlərinin uyğunlaşdırılması əsas komponentlər kimi göstərilir.

Müəllif məlumat minimallaşdırmasını, neyrohüquqlarla uyğun məlumat idarəçiliyini və müdaxilə hədlərinin istifadəçi tərəfindən idarə olunmasını müşahidə ilə dəstək arasındakı əsas fərq kimi təqdim edir. Lakin bu preprint cihazların texniki dəqiqliyini, yanlış siqnal nisbətlərini, məlumat təhlükəsizliyini və ya fərqli istifadəçi qruplarındakı effektivliyi yeni eksperimentlə qiymətləndirmir.

Bu hissə qiymətləndirilərkən maraqlar toqquşması xüsusilə vacibdir. Müəllif təklif olunan taxılan müdaxilə sistemləri ilə birbaşa əlaqəli patentlərə və standartların institusional qəbulu nəticəsində yarana biləcək kommersiya marağına malikdir. Maraqlar toqquşması açıq şəkildə bildirilsə də, məhsul və tənzimləyici təkliflərin müstəqil, çoxmərkəzli və əvvəlcədən qeydiyyatdan keçirilmiş tədqiqatlarla doğrulanması lazımdır.

Beynəlxalq tənzimləmələrlə necə əlaqə qurulur?

Müəllif Görünməz Zərər Doktrinasını Avropa Şurası Süni İntellekt Çərçivə Konvensiyası, Avropa İttifaqı Süni İntellekt Aktı və ABŞ Milli Standartlar və Texnologiya İnstitutunun Süni İntellekt Risk İdarəetmə Çərçivəsi ilə uyğunlaşdırır.

• Avropa Şurası çərçivəsindəki ayrı-seçkilik qadağası, etiraz edilə bilmə və təsir qiymətləndirməsi müddəaları üçün neyromüxtəlifliyə xas ölçmə alətləri təklif edilir.
• Avropa İttifaqı Süni İntellekt Aktındakı yüksək riskli təhsil və məşğulluq tətbiqlərinə görünməz və proses daxilində yaranan zərər kateqoriyalarının əlavə edilməsi müdafiə edilir.
• NIST çərçivəsinin Govern, Map, Measure və Manage funksiyalarının neyromüxtəlif iştirakçı dizaynı, görünməz zərər təsnifatı, koqnitiv borc ölçümü və preventiv uyğunlaşdırma ilə tamamlanması təklif olunur.

Bu uyğunlaşdırmalar müəllifin hüquqi və institusional təklifləridir; tənzimləyici qurumlar tərəfindən qəbul edilmiş standartlar deyil. Bundan əlavə, tədqiqatdakı Avropa Şurası konvensiyasının qüvvəyə minmə və ratifikasiya tarixlərinə dair ifadələrin cari rəsmi qeydlə uyğun gəlmədiyi məqalədən əvvəlki qiymətləndirmə qeydində açıqlanmışdır. Buna görə hüquq bölməsi cari qanunvericilik xülasəsi və ya hüquqi məsləhət kimi istifadə edilməməlidir.

Tədqiqat Türkiyə baxımından nə ifadə edir?

Tədqiqat Türkiyədəki şagird, işçi, pasiyent və ya qurumlarla aparılmayıb. ABŞ-da istifadə olunan Fərdiləşdirilmiş Təhsil Proqramları, Avropa İttifaqı tənzimləmələri və ABŞ mərkəzli NIST çərçivəsi Türkiyəyə birbaşa tətbiq edilə bilməz. Buna baxmayaraq, tədqiqatın verdiyi dizayn sualları Türkiyə baxımından köçürülə bilən xarakter daşıyır.

Türkiyə üçün çıxarıla biləcək əsas dərs xarici sistemlərin və ya ümumi məqsədli süni intellekt modellərinin yalnız türkcələşdirilməsinin kifayət etməyə biləcəyidir. Etiketləmə meyarları, davranış normaları, istifadəçi interfeysləri və uğur göstəriciləri də Türkiyədəki neyromüxtəlif fərdlərlə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Lakin tədqiqat konkret modelin Türkiyədə təhlükəsiz, effektiv və ya hüquqa uyğun olduğunu göstərmir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri hansılardır?

• Pərakəndə şəkildə müzakirə olunan duyusal yük, maskalama, avtomatlaşdırma qərəzi, koqnitiv azadlıq və iştirakçı dizaynı vahid nəzəri modeldə birləşdirir.
• Doktrinanı yalnız abstrakt prinsiplərlə məhdudlaşdırmayıb meyarlar, qərar sualları və sınana bilən proqnozlarla əməli hala gətirməyə çalışır.
• Süni intellekt zərərini yalnız səhv çıxış və ya təmsil çatışmazlığı kimi deyil, zamanla yaranan koqnitiv və institusional xərc kimi nəzərdən keçirir.
• İştirakçı dizaynda fikir bildirmək ilə real qərar və veto səlahiyyətinə malik olmaq arasındakı fərqi aydınlaşdırır.
• Patent və kommersiya marağı əlaqəsini açıq şəkildə bildirir.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri hansılardır?

• Məqalənin özü yeni məlumat toplamayan nəzəri mövqe və hüquq doktrinası işidir.
• S²MHD modeli kəsiyə əsaslanır; səbəb istiqamətini dəqiqləşdirə bilməz.
• Koqnitiv borc üçün verilən 8-12 və 16-20 həftəlik hədlər birbaşa ölçmə deyil, nəzəri təxmindir.
• DAD hal tədqiqatı yalnız 15 nəfərdən ibarətdir və qəti effektivlik qiymətləndirməsi üçün kifayət deyil.
• AIR etibarlılıq pilotunda yalnız 15 qiymətləndirici vardır.
• Üç hesabatlılıq sualı real satınalma nəticələri və ya neyromüxtəlif istifadəçilərin uzunmüddətli faydası baxımından doğrulanmayıb.
• Tədqiqat əsasən autistik yetkinlərdən əldə edilən nəticələri daha geniş neyromüxtəlif qruplara köçürür.
• Türkiyəyə və ya başqa yerli təhsil, səhiyyə və əmək sisteminə xas sahə doğrulaması yoxdur.
• Avropa Şurası konvensiyasının hüquqi vəziyyətinə dair tarix və qüvvəyə minmə məlumatları cari rəsmi qeydlə uyğun gəlmir.
• Müəllifin təklif olunan taxılan sistemlərlə bağlı patentləri və potensial kommersiya marağı vardır.
• Şəkil nömrələri, cədvəl uyğunlaşdırması və üçüncü hesabatlılıq sualı kimi bəzi elementlərdə daxili uyğunsuzluqlar vardır.

Tədqiqat nəyi dəstəkləyir, nəyi sübut etmir?

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynının texniki xülasəsi

Statistik ölçülər necə şərh edilməlidir?

• p < 0,001: Qurulan vasitəçilik yolunun istifadə olunan model altında təsadüfən yaranmış görünmə ehtimalının aşağı olduğunu göstərir; təkbaşına səbəblilik demək deyil.
• R² = 0,72: Birləşik modelin diqqət dağınıqlığı ballarındakı dəyişikliyin yüzdə 72-sini izah etdiyini göstərir. Eyni performansın başqa nümunələrdə təkrarlanacağına zəmanət yoxdur.
• Cohen’s d = 0,62 və 0,58: Qruplar və ya zaman nöqtələri arasındakı standartlaşdırılmış fərqi göstərən orta ölçülü effektlər kimi şərh oluna bilər. Kiçik nümunə səbəbindən qeyri-müəyyənlik geniş ola bilər.
• Cohen’s κ = 0,72: Qiymətləndiricilər arasındakı, yalnız təsadüflə izah edilə bilməyən uyğunluğu ölçür. Tədqiqat bunu əhəmiyyətli səviyyədə uyğunluq kimi təsnif edir.

Şəkillərin texniki mesajları

Tədqiqatda yeni klinik eksperiment, randomizə edilmiş müdaxilə, Türkiyə nümunəsi, birbaşa alqoritm qiymətləndirməsi və ya nevroloji qruplar arasında aparılmış uzunmüddətli süni intellekt müqayisəsi yoxdur. Nəticələrin bir hissəsi müəllifin əvvəlki araşdırmalarına, bir hissəsi xarici ədəbiyyata, mühüm hissəsi isə yeni nəzəri çıxarımlara əsaslanır.

Mənbə və Metod Qeydi

Tədqiqatın tam özgün adı: The Invisible Harm Doctrine: Structural AI Harm, Neurodivergent Cognitive Liberty, and the Civil Rights of the Structurally Unseen

Müəllif: David Paul Ruttenberg

Müəllif sıralaması: Tədqiqat tək müəlliflidir.

Bərabər birinci müəllif: Yoxdur.

Məsul/əlaqə müəllifi: David Paul Ruttenberg

İnstitusional bağlılıq: UCL Institute of Education, University College London. Sənəddə vəzifə “Senior Honorary Research Fellow” kimi yazılıb; UCL-in rəsmi profilində vəzifə adı “Honorary Senior Research Fellow” formasındadır.

Digər vəzifə məlumatları: Sənəddə müəllifin ABŞ Dövlət Departamenti Fulbright Mütəxəssisi və NIH/NIMH elmi araşdırma panelisti olduğu bildirilir. Bu vəzifələrin hamısı tədqiqat kimliyinin rəsmi nəşr qeydi üzərindən ayrıca doğrulanmayıb.

Mənbə növü: Nəzəri mövqe məqaləsi və təklif olunan hüquq doktrinası; preprint.

Nəşr platforması: Social Science Research Network (SSRN).

Özgün rəyçi qiymətləndirməsindən keçmiş jurnal: Yoxdur.

Özgün nəşriyyat: Rəyçi qiymətləndirməsindən keçmiş nəşriyyat yoxdur. SSRN preprint platformasıdır.

Yazılma tarixi: 2 İyun 2026.

SSRN-ə yüklənmə tarixi: 4 İyun 2026.

SSRN qeyd nömrəsi: 6870182.

DOI: DOI məlumatı yüklənmiş mətndə yoxdur və görünən rəsmi metadata üzərindən qəti doğrulanmayıb.

Rəsmi tədqiqat keçidi:SSRN tədqiqat səhifəsi

Rəyçi qiymətləndirməsi vəziyyəti: Bu tədqiqat rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmiş preprintdir; nəticələri və hüquqi təklifləri bu məhdudiyyət nəzərə alınaraq oxunmalıdır.

Maliyyələşmə: Müəllif xarici maliyyə alınmadığını bildirib.

Maraqlar toqquşması: Müəllif; US11779275B2, US12208213B2, EP4396842A1, EP4380437A4, JP2025500073A, JP2024537918A, CA3228053A1, CA3230610A1, WO2023034347A1 və WO2023015013A1 nömrəli taxılan vaxtında uyğunlaşdırılan müdaxilə sistemləri ilə bağlı patentlərə malikdir. Bu sistemlər məqalədə təklif olunan həll arxitekturası ilə birbaşa əlaqəlidir. Müəllif təklif olunan standartların institusional olaraq qəbulunda potensial kommersiya marağı olduğunu açıqlayıb.

Məlumatlara çıxış: Müəllif S²MHD modeli və DAD hal tədqiqatının əsasındakı məlumatların iştirakçı məxfiliyi şərtləri daxilində əsaslandırılmış tələb əsasında təqdim oluna biləcəyini bildirir.

Bu Azərbaycan dilində məqalə yüklənmiş 26 səhifəlik preprintin mətni, şəkilləri, cədvəli, ədədi dəyərləri, məhdudiyyətləri və maraqlar toqquşması açıqlaması araşdırılaraq hazırlanmışdır. Sənəddən kənar yeni klinik, texnoloji və ya hüquqi uğur iddiası əlavə edilməmişdir. Xarici doğrulama tədqiqat kimliyi, müəllifin institusional bağlılığı, SSRN qeyd vəziyyəti və mətndə yüksək əhəmiyyət daşıyan Avropa Şurası konvensiyası tarixinin yoxlanması ilə məhdudlaşdırılmışdır.

Tədqiqatın S²MHD modeli kəsiyə əsaslanır, DAD tətbiqi kiçik nümunəlidir, koqnitiv borc müddətləri nəzəri və hüquq doktrinası təklif xarakterlidir. Tədqiqat Türkiyədə sahə tətbiqi, süni intellekt sistemi doğrulaması, klinik təsir və ya bağlayıcı hüquqi nəticə göstərmir. Türkiyədə istifadə ediləcək hər hansı tətbiq neyromüxtəlif fərdlərin real qərar gücü ilə iştirak etdiyi yerli dizayn, etik araşdırma, məlumatların qorunması, uzunmüddətli təsir qiymətləndirməsi və müstəqil doğrulama tələb edir.