Çoxelementli gübrə, azot, fosfor və kalium kimi əsas makroelementlərlə yanaşı kükürd, maqnezium, sink, bor və ya dəmir kimi ikinci dərəcəli və mikroelementləri də bir formulasiya daxilində təmin edə bilən gübrə sistemidir. Bu icmal çoxelementli gübrələrin yaşıl kimya prinsiplərinə uyğun olaraq daha aşağı toksiklik, daha az tullantı, resurslardan daha səmərəli istifadə və qida elementlərinin daha nəzarətli buraxılması məqsədləri ilə necə layihələndirilə biləcəyini araşdırır. Müəlliflər bərpa olunan xammalları, bioloji parçalana bilən örtükləri, nəzarətli buraxılış sistemlərini, xelatlaşdırılmış mikroelementləri, biokömür daşıyıcılarını, mexanokimyəvi istehsalı və nano-fəal formulasiya sistemlərini qiymətləndirirlər. İcmalın ümumi nəticəsi budur ki, bu texnologiyalar qida elementlərindən istifadə səmərəliliyini və torpaq/bitki idarəetməsini yaxşılaşdırmaq potensialına malikdir; lakin uzunmüddətli ekoloji təhlükəsizlik, real sahə performansı, xərc, istehsal miqyası və tənzimləyici standartlaşdırma ilə bağlı mühüm bilik boşluqları qalmaqdadır.

Tədqiqatın elmi dəyəri tək bir “gələcəyin gübrəsi” təklif etməkdən çox, gübrə dizaynının yalnız tərkibindəki N, P və ya K miqdarı ilə deyil, həm də xammalın mənşəyi, sintez prosesi, daşıyıcı material, qida maddələrinin buraxılma kinetikası, torpaqdakı itki yolları, ekoloji təhlükəsizlik və istifadədən sonrakı davranışla birlikdə qiymətləndirilməli olduğunu göstərməsidir. Buna görə yaşıl kimya yanaşması yalnız gübrənin tərkibini deyil, gübrənin bütün həyat dövrü boyunca necə layihələndirildiyini əhatə edən bir çərçivədir.

Mənbə eksperiment, sahə sınağı və ya meta-analiz deyil. Məqalədə verilən kəmiyyətcə aqronomik təsirlərin mühüm hissəsi əvvəlki tədqiqatlardan götürülmüşdür və icmalın Table 2 bölməsindəki bəzi hal sətirləri ilə ədəbiyyat siyahısı qeydləri arasında açıq biblioqrafik uyğunluq problemləri vardır. Buna görə müəyyən faiz artımları bütün yaşıl kimya gübrələrinə şamil edilə bilən qəti performans göstəriciləri kimi deyil, icmalda ötürülən ikinci dərəcəli məlumat kimi qiymətləndirilməlidir.

Gübrə dizaynındakı əsas problem nədir?

Bitkiçilikdə gübrə istifadəsi torpaqda azalan qida elementlərini bərpa etmək və məhsuldarlığı davam etdirmək üçün zəruridir. Bununla belə, gübrənin bitkiyə çatdırdığı qida maddəsi ilə torpağa verilən ümumi qida miqdarı eyni deyil. Azot və digər qida elementləri yuyulma, uçuculaşma, səth axını və ya mikrobial çevrilmələr yolu ilə itirilə bilər. Həddindən artıq və ya balanssız gübrələmə isə evtrofikasiya, torpağın turşulaşması, istixana qazı emissiyaları və torpaq mikrobial icmalarının pozulması kimi təsirlərlə əlaqələndirilir.

Buna görə əsas mühəndislik və kimya problemi yalnız “daha çox qida elementi əlavə etmək” deyil. Əsas məsələ düzgün qida kombinasiyasını düzgün kimyəvi formada, düzgün sürətlə, bitkinin ehtiyac duyduğu zaman miqyasında və mümkün qədər az ekoloji itki ilə təmin etməkdir.

Yaşıl Kimya Çoxelementli Gübrə Dizaynını Necə Dəyişdirir?

Yaşıl kimya gübrəni yalnız bitkini qida ilə təmin edən məhsul kimi deyil; xammalın seçilməsindən sintezə, örtük və daşıyıcı dizaynından qida maddələrinin buraxılmasına və parçalanma davranışına qədər ekoloji zərərin başlanğıcdan azaldılması üçün layihələndirilməli olan kimyəvi sistem kimi nəzərdən keçirir.

Yaşıl kimyanın əsas dizayn məntiqi

Mənbə gübrə hazırlanmasında xüsusilə çirklənmənin yaranmadan qarşısının alınması, atom iqtisadiyyatı, daha az təhlükəli sintez, daha təhlükəsiz kimyəvi maddələr, daha təhlükəsiz həlledicilər, enerji səmərəliliyi, bərpa olunan xammallar, lazımsız törəmələşdirmədən yayınma, kataliz, parçalanma üçün dizayn, real vaxt rejimində çirklənmənin izlənməsi və qəzaları azaldan təbii olaraq daha təhlükəsiz kimya prinsiplərini vurğulayır.

Bu prinsiplər gübrə sahəsinə tətbiq edildikdə dizayn sualları dəyişir. Məsələn, yalnız “hansı qida elementi istifadə edilməlidir?” sualı əvəzinə aşağıdakı suallar birlikdə verilir: Xammal bərpa olunan ola bilərmi? Zəhərli həlledici lazımdırmı? İstehsal daha aşağı temperaturda aparıla bilərmi? Daşıyıcı torpaqda təhlükəsiz şəkildə parçalana bilərmi? Buraxılma sürəti bitkinin tələbatı ilə uyğunlaşdırıla bilərmi? İstehsaldan sonra davamlı tullantı yaranırmı?

Bərpa olunan xammallar

Mənbənin ilk strategiyası məhdud mineral və ya neft-kimya xammalının bir hissəsini kənd təsərrüfatı qalıqları, kompost, yosun biokütləsi və biokömür kimi bərpa olunan və ya bərpa edilmiş mənbələrlə əvəz etməkdir. Bu materiallar yalnız daşıyıcı funksiyası daşımaya bilər; bəziləri üzvi maddə, su saxlama qabiliyyəti və torpaq mikrobial həyatı üzərində də təsir göstərə bilər.

Bu yanaşma eyni zamanda dairəvi iqtisadiyyatla əlaqəlidir. Başqa bir prosesdə tullantı kimi yaranan qida və ya karbonla zəngin materialın gübrə daşıyıcısına çevrilməsi bir tərəfdən tullantı axınını azalda, digər tərəfdən isə yeni xammala ehtiyacı məhdudlaşdıra bilər.

Ekoloji baxımdan daha zərərsiz sintez yolları

İcmal həlledicisiz mexanokimyəvi sintezi, aşağı temperaturda qurutmanı və ferment dəstəkli prosesləri ənənəvi, daha çox enerji və ya həlledici sərf edə bilən üsullara alternativ kimi müzakirə edir.

Mexanokimya, mexaniki enerjinin bərk maddələrin kimyəvi və ya fiziki çevrilməsini başlatmaq və ya sürətləndirmək üçün istifadə edildiyi sintez yanaşmasıdır. Üyütmə zamanı səth sahəsi və səth enerjisi dəyişə bilər; yeni fəal səthlər yarana bilər və reaksiyalar klassik məhlul sintezlərində tələb olunan böyük həlledici həcmləri olmadan həyata keçirilə bilər.

Mənbə yavaş buraxılan kalium gübrəsinin istehsalına nümunə kimi KH₂PO₄-ün γ-Al₂O₃, Mg(OH)₂ və Al₂Si₂O₆(OH)₄ kimi reagentlərlə birlikdə üyüdülməsini göstərir. Həmçinin laboratoriya tipli kürəli dəyirmanlardan twin-screw extruder, fasiləsiz sənaye dəyirmanı və vibrasiyalı/attrition mill kimi yüksək istehsal güclü sistemlərə miqyas böyütmənin mümkün ola biləcəyini müzakirə edir.

Lakin laboratoriyadan istehsala keçid sadəcə daha böyük dəyirman istifadə etmək demək deyil. Vint həndəsəsi, materialın sistemdə qalma müddəti, fırlanma momenti tutumu, istiliyin idarə edilməsi və mexaniki enerji girişinin təkrarolunarlığı miqyas böyütmədə ayrıca mühəndislik parametrlərinə çevrilir.

Nəzarətli Buraxılışlı Gübrələr Qida Maddəsi İtkisini Niyə Azalda Bilər?

Nəzarətli buraxılışlı gübrələr bütün qida maddəsini tətbiqdən dərhal sonra həll etmək əvəzinə polimer örtük, hidrogel, məsaməli daşıyıcı və ya çoxqatlı qranul kimi strukturlarla qida maddələrinin torpağa keçmə sürətini məhdudlaşdırır; bununla qida əlçatanlığını bitkinin zaman üzrə mənimsəmə tələbatına daha yaxşı uyğunlaşdırmağı və yuyulma, uçuculaşma və ya səth axını üçün əlçatan sərbəst qida maddəsinin miqdarını azaltmağı hədəfləyir.

Buraxılma sürətinin aqronomik mənası

Ənənəvi, tez həll olan gübrə tətbiq edildikdə torpaq məhlulundakı qida maddəsinin miqdarı bitkinin həmin anda istifadə edə biləcəyindən daha sürətlə arta bilər. Bitki tərəfindən mənimsənilməyən hissə torpaq və iqlim şəraitindən asılı olaraq müxtəlif itki yollarına açıq olur.

Nəzarətli buraxılış yanaşmasının məqsədi daha az ümumi qida miqdarını avtomatik təmin etmək deyil, qida maddəsinin əlçatan olma vaxtını bitkinin tələbatı ilə daha yaxşı uyğunlaşdırmaqdır. Bu uyğunlaşma uğurlu olduqda qida elementlərindən istifadə səmərəliliyi arta və itkilər azala bilər.

Mənbənin təsnif etdiyi davamlı paylama sistemləri

Xelatlaşdırılmış mikroelementlər

Dəmir, sink, mis və manqan kimi mikroelementlər xüsusilə yüksək pH-lı və ya əhəngli torpaqlarda həll olmayan birləşmələrə çevrilərək bitki tərəfindən mənimsənilə bilməz hala gələ bilər. Xelatlaşdırma metal ionunu üzvi liqandın koordinasiya quruluşunda saxlayaraq onun həllolmasını və daşınmasını qorumağa çalışır.

Buna görə xelatlaşdırma torpağa daha çox metal əlavə etməkdən fərqli strategiyadır: əsas məqsəd əlavə edilən mikroelementin bitki üçün əlçatan formada qalma ehtimalını artırmaqdır.

Biokömür və biomənşəli daşıyıcılar

Biokömürün məsaməli quruluşu qida və su saxlama davranışını dəyişə və mikroorqanizmlər üçün yaşayış mühiti yarada bilər. Mənbə bir meta-analizə əsaslanaraq biokömür tətbiqinin karbon, fosfor və azot dövranı ilə əlaqəli torpaq fermentləri və dehidrogenaza aktivliyində orta hesabla müvafiq olaraq %4, %12, %23 və %22 təsir bildirilən bir tədqiqatı təqdim edir.

Bu rəqəmlər bütün torpaqlar və ya bütün biokömürlər üçün sabit gözlənilən artımlar deyil. Biokömürün xammal mənşəyi, piroliz temperaturu, torpaq növü, doza, iqlim və bitki sistemi nəticələri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər.

Nano-Gübrələr Niyə Həm Fürsət, Həm də Təhlükəsizlik Sualı Yaradır?

Nano-gübrələr qida maddələrinin həllini, qorunmasını, nəzarətli buraxılmasını və ya hədəf zonaya daşınmasını yaxşılaşdıra bilən yüksək səth sahəli və kiçik ölçülü daşıyıcılar təqdim edərkən, eyni xüsusiyyətlər nanohissəciklərin torpaqda davamlılığı, hərəkəti, bioakkumulyasiyası və hədəfdənkənar orqanizmlərlə qarşılıqlı təsiri barədə klassik gübrələrdən fərqli təhlükəsizlik sualları yarada bilər.

Nano-biogübrə nümunəsi

İcmal, Azospirillum brasilense AbV5 və AbV6 ştammlarının xitozan əsaslı nanomaterialla kapsullaşdırıldığı nano-biogübrə tədqiqatını nümunə kimi təqdim edir. Müvafiq tədqiqatda qarğıdalıda kök uzunluğunda %19, zoğların təzə çəkisində %17 və xlorofil b miqdarında %71 artım, həmçinin bakterial ştammların torpaqda yaşamasının ən az 60 gün uzandığı bildirilmişdir.

Bu nəticə müəyyən bir nano-biogübrə sisteminə aiddir. Bütün nano-gübrələrin eyni nisbətlərdə təsir göstərəcəyi mənasına gəlmir.

Təhlükəsizlik niyə formulasiyanın bir hissəsidir?

Nano-daşıyıcının bitkiyə qida maddələrinin çatdırılmasını artırması təkbaşına onun davamlı olduğunu sübut etmir. İcmal ekoloji aqibət, bioakkumulyasiya potensialı, hədəfdənkənar növlərin məruz qalması və dəyişən tənzimləyici tələblər barədə daha əhatəli tədqiqatlara ehtiyac olduğunu xüsusilə vurğulayır.

Yaşıl kimya baxımından “effektiv” gübrə yalnız yüksək qida istifadəsi səmərəliliyi təmin edən deyil, istehsal və istifadədən sonra məqbul toksikoloji və ekoloji profilə malik olan sistemdir.

Torpaq və bitki sağlamlığı ilə bağlı təklif olunan təsirlər

İcmalın sintez etdiyi ədəbiyyata görə çoxelementli və nəzarətli buraxılışlı sistemlərin potensial təsirləri dörd əsas qrupa bölünə bilər:

• Bitkinin makro və mikroelementləri daha balanslı mənimsəməsi,
• yuyulma və uçuculaşma kimi qida maddəsi itkilərinin azaldılması,
• üzvi/biomənşəli daşıyıcılar vasitəsilə su saxlama, aqreqat quruluşu və mikrobial yaşayış mühitinin dəstəklənməsi,
• mikroelement çatışmazlığının aradan qaldırılması yolu ilə məhsuldarlığın və məhsulun qida sıxlığının yaxşılaşdırılması.

Bununla belə, bu təsirlərin böyüklüyü torpağın xüsusiyyətlərindən, iqlimdən, bitki növündən, qida tələbatından, daşıyıcı materialdan və formulasiyadan asılıdır. İcmal buna görə uzunmüddətli və müxtəlif aqroekoloji şəraitləri əhatə edən sistem səviyyəli tədqiqatların davam etməli olduğunu bildirir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

İcmal ədəbiyyatı necə topladı?

Müəlliflər müvafiq ədəbiyyatı Web of Science, Scopus və Google Scholar bazalarında çoxelementli gübrələr, yaşıl kimya və davamlı kənd təsərrüfatı ilə əlaqəli açar sözlərdən istifadə etməklə topladıqlarını bildirirlər.

Mənbə hər verilənlər bazası üçün istifadə olunan tam axtarış sorğularını, axtarış tarix intervalını, ilkin tapılan qeyd sayını, təkrar qeydlərin necə çıxarıldığını, daxil etmə/xaric etmə meyarlarını və ya tədqiqatların keyfiyyət/risk-of-bias qiymətləndirilməsini təqdim etmir. Buna görə metod təkrarlana bilən sistematik ədəbiyyat axtarışı standartında detallandırılmamışdır.

AI alətlərinin bildirilən rolu

Məqalənin metod bölməsində AI əsaslı alətlərin, nümunə olaraq ChatGPT–GPT5/OpenAI-nin, ədəbiyyatın təşkilinə və əsas nəticələrin xülasələnməsinə kömək etdiyi bildirilir. Eyni bölmə şəkillərin və illüstrasiyaların Canva ilə hazırlandığını qeyd edir.

Acknowledgments bölməsində isə Canva AI-ın vizual yaratmaq üçün; ChatGPT və Google Gemini-nin “paraphrasing only” məqsədilə, Google Scholar-ın isə məlumat dizaynı/toplanması üçün istifadə edildiyi yazılır. Bu iki açıqlama AI alətlərinin funksiyasını tam eyni sərhədlərlə təsvir etmədiyi üçün Verianla bu bəyanatları birləşdirərək yeni, qəti istifadə çərçivəsi yaratmır.

İcmalın dörd əsas texnologiya oxu

Mexanokimyəvi miqyas böyütmə

İcmal mexanokimyanın davamlı gübrə istehsalında yalnız laboratoriya texnikası olaraq qalmaması üçün fasiləsiz proses avadanlıqlarına köçürülməli olduğunu vurğulayır. Twin-screw extruder, fasiləsiz sənaye dəyirmanı, vibrasiyalı dəyirman və attrition mill kimi sistemlər yüksək throughput üçün nümunə göstərilir.

Mənbə həlledici istifadəsinin azaldılmasının, daha qısa reaksiya müddətlərinin və daha sadə downstream purification proseslərinin əməliyyat xərclərini azalda biləcəyini müzakirə edir. Bununla belə, sənaye tətbiqi üçün enerji girişinin, fırlanma momentinin, residence time-ın və istilik idarəetməsinin standartlaşdırılması lazımdır.

Mənbədəki Table 2-nin şərh sərhədi

İcmal Table 2-də düyü, buğda, qarğıdalı, pomidor, soya, arpa, kartof, pambıq və üzüm kimi müxtəlif məhsullar üçün müxtəlif yaşıl kimya gübrə sistemlərini və kəmiyyətcə aqronomik təsirləri təqdim edir. Lakin cədvəldəki bəzi istinad nömrələrinin ədəbiyyat siyahısı qeydləri cədvəldə təsvir olunan tədqiqatla görünən şəkildə uyğun gəlmir.

Bu biblioqrafik problem icmalın bütün konseptual çərçivəsini avtomatik etibarsız etmir; lakin Table 2-dəki spesifik faiz göstəricilərinin ilkin ədəbiyyata ayrıca müraciət etmədən etibarlı kəmiyyət nəticələri kimi yenidən istifadəsini məhdudlaşdırır.

İcmalın dəstəklədiyi nəticələr

İcmal yaşıl kimyanın gübrə istehsalında bərpa olunan girişlərin, daha təhlükəsiz sintez yollarının, bioloji parçalana bilən nəzarətli buraxılış sistemlərinin və daha hədəflənmiş qida daşıma texnologiyalarının birlikdə qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilə bilən dizayn çərçivəsi təqdim etdiyini dəstəkləyir.

Mənbə həmçinin bu texnologiyaların qida elementlərindən istifadə səmərəliliyini artırmaq və yuyulma, uçuculaşma və ya səth axını kimi itkiləri azaltmaq potensialına malik olduğunu göstərən geniş ədəbiyyatın mövcud olduğunu göstərir.

İcmal biokömür, təbii polimer, nəzarətli buraxılış örtüyü, xelatlaşdırma və nano-daşıyıcı kimi sistemlərin eyni məqsədə müxtəlif fiziki və kimyəvi yollarla çatmağa çalışdığını ortaya qoyur: qida maddəsini itki yoluna yönəlməzdən əvvəl bitkinin istifadəsinə daha yaxşı vaxtlamaq və yerləşdirmək.

İcmalın dəstəkləmədiyi nəticələr

Tədqiqat müəyyən bir yaşıl kimya gübrəsinin bütün bitkilər, torpaqlar və iqlimlərdə ənənəvi gübrədən üstün olduğunu sübut etmir.

Tədqiqat nano-gübrələrin uzunmüddətli ekoloji təhlükəsizliyinin qəti şəkildə nümayiş etdirildiyini də dəstəkləmir. Əksinə, mənbə bioakkumulyasiya, hədəfdənkənar orqanizmlər, ekoloji aqibət və tənzimləyici qiymətləndirmə barədə əlavə tədqiqatlara ehtiyac olduğunu bildirir.

İcmal həmçinin bütün nəzarətli buraxılış sistemlərinin daha ucuz olduğunu və ya fermer səviyyəsində avtomatik olaraq iqtisadi üstünlük verdiyini göstərmir. İnkişaf etmiş daşıyıcılar, bioloji parçalana bilən materiallar və xüsusi istehsal üsulları ilkin xərci artıra bilər.

Əsas tətbiq maneələri

Gələcəyin gübrə sistemi necə layihələndirilir?

Mənbənin gələcək perspektivi tək bir texnologiyaya əsaslanmır. Daha çox aşağıdakı inteqrasiya önə çıxır:

yerli/bərpa olunan xammal → az təsirli sintez → bioloji parçalana bilən və ya funksional daşıyıcı → nəzarətli çoxsaylı qida buraxılışı → torpaq və bitki məlumatına əsaslanan dəqiq tətbiq → uzunmüddətli ekoloji təhlükəsizliyin təsdiqi.

İcmal gələcəkdə bu gübrələrin dəqiq qida xəritələşdirilməsi, variable-rate application və AI-assisted recommendation kimi ağıllı kənd təsərrüfatı alətləri ilə birləşdirilə biləcəyini müzakirə edir. Bu, mənbədə təklif olunan gələcək tədqiqat və tətbiq istiqamətidir; mövcud məqalənin həyata keçirdiyi sahə sınağı deyil.

Uzunmüddətli tədqiqat niyə lazımdır?

Gübrənin qısamüddətli bitki inkişafını artırması təkbaşına onun torpaq ekosistemi baxımından uzunmüddətli təhlükəsiz və davamlı olduğunu göstərmir. Bioloji parçalana bilən daşıyıcının real parçalanma sürəti, nano-materialların ekoloji aqibəti, torpaq mikrobiotasındakı dəyişikliklər, ardıcıl istehsal mövsümlərində yığılma və qida itkisinin hövzə miqyasındakı təsirləri daha uzunmüddətli tədqiqat tələb edir.

Buna görə mənbə müxtəlif torpaq, iqlim, bitki və aqroekoloji şəraitləri əhatə edən uzunmüddətli sahə tədqiqatlarını yaşıl kimya gübrələrinin real davamlılığının müəyyənləşdirilməsində kritik mərhələ hesab edir.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün başlıq: Green Chemistry Strategies in the Development of Sustainable Multi-Nutrient Fertilizers for Enhanced Soil and Crop Health

Müəlliflər: Renu Munjal; Yashika Bhatia; Vineeta Rana

Yazışma müəllifi: Renu Munjal

Qurum: Department of Botany and Plant Physiology (Environmental Science), Chaudhary Charan Singh Haryana Agricultural University, Hisar 125004, India.

Jurnal: Agrochemicals

Nəşriyyat: MDPI

Cild / Say / Məqalə: 5 / 2 / 21

DOI: 10.3390/agrochemicals5020021

Tarixlər: Göndərilmə: 12 Sentyabr 2025; reviziya: 8 Dekabr 2025; qəbul: 23 Aprel 2026; nəşr: 1 May 2026.

Mənbə növü: Review / narrativ elmi icmal. Mənbə sistematik review və ya meta-analiz protokolu bildirmir.

Ədəbiyyat mənbələri: Web of Science, Scopus və Google Scholar.

Bildirilən axtarış əhatəsi: Çoxelementli gübrələr, yaşıl kimya və davamlı kənd təsərrüfatı ilə bağlı açar sözlər. Tam sorğular, axtarış tarixləri və tədqiqat seçimi axını bildirilmir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY). PDF-in görünən lisenziya mətnində versiya nömrəsi ayrıca göstərilmədiyi üçün versiya təxmin edilməyib.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almayıb.

Etika komitəsi: Tətbiq olunmur.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq olunmur.

Məlumatların əlçatanlığı: Müəlliflər tədqiqatın özgün töhfələrinin məqalədə yer aldığını və əlavə sualların yazışma müəllifinə yönəldilə biləcəyini bildirirlər.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bildirirlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma: Yashika Bhatia və Renu Munjal. Metod: Yashika Bhatia və Vineeta Rana. Proqram təminatı: Yashika Bhatia. Doğrulama: Yashika Bhatia, Renu Munjal və Vineeta Rana. Formal təhlil: Renu Munjal. Tədqiqat: Yashika Bhatia. Resurslar: Renu Munjal. Məlumatların kurasiyası: Vineeta Rana. İlkin layihə: Vineeta Rana. Nəzərdən keçirmə və redaktə: Yashika Bhatia və Vineeta Rana. Vizualizasiya: Yashika Bhatia. Məsləhətçilik və layihənin idarə edilməsi: Renu Munjal.

AI alətləri bəyanatı: Metod bölməsi ChatGPT–GPT5/OpenAI əsaslı alətlərin ədəbiyyatın təşkili və əsas nəticələrin xülasələnməsinə kömək etdiyini, Canva-nın şəkil/illüstrasiya üçün istifadə edildiyini bildirir. Acknowledgments bölməsi isə Canva AI-ı görüntü yaratmaq, ChatGPT/Google Gemini-ni yalnız paraphrasing məqsədilə təsvir edir. Bu iki ifadə arasındakı əhatə fərqi mənbədə həll edilmir.

Biblioqrafik bütövlük xəbərdarlığı: Mənbənin Table 2 hissəsindəki bəzi hal tədqiqatı sətirlərinin [65]–[70] nömrəli istinadları ədəbiyyat siyahısı başlıqları ilə görünən şəkildə üst-üstə düşmür. Buna görə müvafiq kəmiyyət nəticələri ilkin nəşrlər ayrıca yoxlanmadan müstəqil təsdiqlənmiş dəyərlər kimi istifadə edilməməlidir.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: İcmal sistematik axtarış və tədqiqat keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi protokolunu ətraflı bildirmir. Çox fərqli material, məhsul, torpaq və eksperimental sistemlərdən gələn nəticələrin vahid ümumi performans göstəricisində birləşdirilməsi uyğun deyil.

Əsas elmi şərh sərhədi: Mənbə yaşıl kimya əsaslı çoxelementli gübrələrin güclü inkişaf potensialına malik olduğunu dəstəkləyir; lakin uzunmüddətli sahə təhlükəsizliyi, bütün aqroekoloji regionlarda performans, iqtisadi üstünlük və ya bütün nano-formulasiyaların ekoloji təhlükəsizliyi hələ universal şəkildə təsdiqlənməyib.