Yaradıcılıq uzun müddət yeni düşüncələr yaratmaq, duyğuları ifadə etmək və orijinal sənət əsərləri meydana gətirmək qabiliyyəti baxımından insana məxsus bir bacarıq hesab edilmişdir. Lakin generativ süni intellekt sistemləri artıq mətn, görüntü və musiqi yarada bildiyi üçün yaradıcılığın yalnız insan zehnində başlayan və insan əli ilə tamamlanan bir fəaliyyət olub-olmadığı yenidən müzakirə edilir.

Abulgasem Al Mashai tərəfindən hazırlanmış tədqiqat süni intellektin insan yaradıcılığını əvəz edib-etməyəcəyindən daha çox, yaradıcı prosesi necə dəyişdirdiyini araşdırmağı məqsəd qoyur. Məqalənin mərkəzi fikrinə görə süni intellekt; böyük həcmdə mövcud məzmunu təhlil edən, nümunələri müəyyənləşdirən, yeni birləşmələr yaradan və sənətçiyə alternativ ideyalar təqdim edən yaradıcı tərəfdaş və ya köməkçi alət kimi istifadə oluna bilər.

Tədqiqat yaradıcılığı üç növ üzrə nəzərdən keçirir: mövcud düşüncələrin yenidən birləşdirilməsinə əsaslanan kombinatoryal yaradıcılıq, müəyyən yaradıcı sahənin imkanlarını araşdıran kəşfiyyat xarakterli yaradıcılıq və həmin sahənin qaydalarını kökündən dəyişdirən transformativ yaradıcılıq. Müəllifə görə müasir süni intellekt sistemləri xüsusilə kombinatoryal və kəşfiyyat xarakterli yaradıcılıqda güclüdür. Onlar insanların əvvəllər yaratdığı sənət, musiqi və mətnləri araşdıraraq yeni birləşmələr yarada və sənətçilərə fərqli istiqamətlər göstərə bilərlər.

Məqalə süni intellektlə insan arasındakı əməkdaşlığın vahid yaradıcı anlayışını mürəkkəbləşdirdiyini müdafiə edir. Bir əsər; modeli hazırlayan proqramçıların, təlim məlumatını yaradan əvvəlki sənətçilərin, sistemi yönləndirən istifadəçinin və çıxışı seçib redaktə edən insanın töhfələri ilə yarana bilər. Belə bir prosesdə əsərin müəllifi, müəllif hüququ sahibi və bədii məsuliyyət daşıyan şəxs kim olacaq? Tədqiqat bu suallara qəti hüquqi cavab vermir, yeni tənzimləyici çərçivələrə ehtiyac olduğunu irəli sürür.

Nümunə kimi, generativ rəqib şəbəkədən istifadə etməklə yaradılmış Edmond de Belamy portretinin 2018-də 432.500 ABŞ dollarına satılması və MuseNet kimi sistemlərin müxtəlif musiqi janrlarını bir araya gətirən kompozisiyalar yaratması nəzərdən keçirilir. Bu nümunələr süni intellekt çıxışlarının sənət bazarında iqtisadi dəyər qazana bildiyini və insan sənətçiləri üçün başlanğıc materialı təmin edə bildiyini göstərmək məqsədilə istifadə olunur.

Tədqiqat həmçinin yaradıcı sektorlarda süni intellektdən istifadənin şəffaflıq, hesabatlılıq, müəllif hüququ, qərəzli təlim məlumatları və insan əməyinin dəyərsizləşdirilməsi kimi problemlər yarada biləcəyini bildirir. Təklif olunan əsas yanaşma süni intellektin insan yaradıcılığını əvəz edən müstəqil istehsalçı kimi deyil, insan mərkəzli yaradıcı prosesi genişləndirən alət kimi mövqeləndirilməsidir.

Tədqiqatdakı 20 ekspert töhfəsi klassik mənada statistik ümumiləşdirmə yaratmağı hədəfləyən iri miqyaslı nümunə kimi oxunmamalıdır. Müəllifin Verianla-ya təqdim etdiyi metodoloji izaha görə bu ekspert məsləhətləşmələri; insan yaradıcılığı, alqoritmik istehsal, müəlliflik və məsuliyyət kimi sürətlə dəyişən mövzularda konseptual və normativ sərhədləri görünən etmək üçün istifadə olunan keyfiyyət yönümlü istiqamətləndirici qat kimi hazırlanmışdır. Buna görə 20 nəfərlik qrupun ölçüsü öz-özlüyündə tədqiqatın məqsədinə zidd metodoloji çatışmazlıq kimi qiymətləndirilməməlidir. Bununla belə PDF-də iştirakçıların seçimi, müsahibə prosesi, keyfiyyət təhlili üsulu və konkret nəticələrin hansı ekspert töhfələrinə əsaslandığı ətraflı şəkildə hesabatlandırılmır. Buna görə tədqiqatın nəticələri statistik olaraq ümumiləşdirilə bilən əhali nəticələri kimi deyil; ədəbiyyat, nümunə hadisələr, fəlsəfi-normativ təhlil və ekspert məsləhətləşmələri ilə inkişaf etdirilən kəşfiyyat xarakterli nəticələr kimi oxunmalıdır.

Yaradıcılıq Niyə Uzun Müddət Yalnız İnsana Məxsus Hesab Edildi?

Yaradıcılıq yalnız əvvəllər mövcud olmayan məhsul yaratmaq demək deyil. Bir məhsulun yaradıcı sayılması üçün adətən yeni, mənalı və müəyyən kontekstdə dəyərli olması gözlənilir. Sənət əsəri texniki baxımdan yeni ola bilər; lakin heç bir məqsəd, məna və ya estetik əlaqə daşımırsa onun yaradıcı dəyəri mübahisəli qala bilər.

İnsan yaradıcılığı aşağıdakı ünsürlərlə əlaqələndirilir:

• Yaşanmış təcrübələr,
• duyğular və bədən halları,
• mədəni və tarixi kontekst,
• niyyət və məqsəd,
• estetik mühakimə,
• ictimai ünsiyyət,
• yaradılmış əsərin nəticələrinə görə məsuliyyət daşımaq.

Süni intellekt sistemləri isə statistik nümunələr və öyrənilmiş təmsillər əsasında çıxış yaradır. Buna görə süni intellektin texniki olaraq yeni məhsul yarada bilməsi ilə insanın niyyətli və məna daşıyan yaradıcı fəaliyyəti eyni şey olmaya bilər.

Məqalə bu fəlsəfi fərqi hərtərəfli həll etmir. Daha çox maşınların müəyyən yaradıcı əməliyyatları yerinə yetirə bilməsinin yaradıcılığın tərifini və sənətçinin rolunu yenidən düşünməyə məcbur etdiyini müdafiə edir.

Yaradıcılığın Üç Növü

Tədqiqat Margaret Bodenin təsnifatından istifadə edərək yaradıcılığı üç əsas növə ayırır.

Məqalənin yanaşmasına görə süni intellekt xüsusilə ilk iki sahədə təsirlidir. Təlim məlumatlarında olan nümunələri araşdıraraq yeni birləşmələr yarada və müəyyən yaradıcı sahə daxilində alternativləri genişləndirə bilər.

Lakin mövcud məhsulları yenidən birləşdirməklə mədəni paradigmanı şüurlu şəkildə dəyişdirmək arasında mühüm fərq vardır. Tədqiqat süni intellektin transformativ yaradıcılıq üçün tələb olunan niyyətə, şüura və ya tarixi qavrayışa sahib olub-olmadığını empirik şəkildə araşdırmır.

Kompüter Dəstəkli Sənət Yeni Hadisədirmi?

Tədqiqat kompüterlərin sənətdə istifadəsinin generativ süni intellektlə başlamadığını xatırladır. Kompüter dəstəkli sənətin erkən nümunələri 1960-cı illərə qədər uzanır. Sənətçilər və tədqiqatçılar əvvəlcədən müəyyən edilmiş qaydalarla rəsmlər və ya naxışlar yaradan proqramlar hazırlamışlar.

Məqalə Harold Cohenin təsviri sənət yarada bilən kompüter proqramlarını tarixi nümunə kimi göstərir. Bu erkən sistemlər əsasən insan tərəfindən açıq şəkildə yazılmış qaydaları tətbiq edirdi. Müasir maşın öyrənməsi sistemləri isə nümunələrdən statistik əlaqələri öyrənir və bütün istehsal qaydalarının bir-bir proqramlaşdırılmasına ehtiyac duymur.

Bu fərq süni intellektin yaradıcı prosesdə iştirakını daha görünən etmişdir. Sistem artıq yalnız sənətçinin müəyyən etdiyi xətləri mexaniki şəkildə tətbiq etmək əvəzinə, mümkün formalar arasında seçim edən və yeni çıxışlar yaradan komponent kimi qavranıla bilər.

Süni İntellekt Alətdir, yoxsa Tərəfdaş?

Fırça, kamera və ya musiqi proqramı sənətçinin əmrlərini yerinə yetirir; adətən yaradıcı qərarın sahibi hesab olunmur. Generativ süni intellekt isə istifadəçidən gələn qısa yönləndirməni genişləndirərək gözlənilməz seçimlər yarada bilər.

Buna görə məqalə süni intellekti yalnız passiv alət kimi deyil, bəzi yaradıcı proseslərdə birgə istehsalçıya bənzəyən sistem kimi qiymətləndirir. Lakin bu tərəfdaşlıq insanla maşın arasında bərabər münasibət deyil.

İnsan sənətçi adətən:

• Yaradıcı məqsədi müəyyən edir,
• giriş və ya yönləndirmə yaradır,
• çıxışları seçir və ələyir,
• nəticəni redaktə edir,
• əsərin təqdim ediləcəyi konteksti qurur,
• əsərin sosial və etik nəticələrini üzərinə götürür.

Süni intellekt sistemi isə:

• Öyrənilmiş nümunələrə əsaslanan seçimlər yaradır,
• çoxsaylı variasiyanı qısa müddətdə hazırlayır,
• bir-birindən uzaq görünən üslublar arasında birləşmələr yarada bilər,
• sənətçiyə başlanğıc nöqtələri və alternativlər təqdim edə bilər.

Məqalənin insan mərkəzli yanaşmasında yaradıcılığın istiqamətini və mənasını müəyyən edən əsas aktor yenə insandır. Süni intellekt insanın yaradıcı sahəsini genişləndirən istehsal komponenti kimi mövqeləndirilir.

Süni İntellekt Yaradıcı Prosesi Necə Dəyişdirə Bilər?

Süni intellekt yaradıcı prosesin yalnız son məhsul mərhələsində istifadə olunmur. İdeya yaratmaq, araşdırma, eskiz hazırlamaq, variasiya inkişaf etdirmək və redaktə kimi müxtəlif mərhələlərdə iştirak edə bilər.

Məqalə süni intellektin böyük məlumat dəstlərini araşdıra bilməsinin sənətçilərə yeni perspektivlər verə biləcəyini irəli sürür. Sistem insanın nəzərdən qaçıra biləcəyi formal nümunələri və ya daha əvvəl yanaşı düşünülməmiş üslubları göstərə bilər.

Bununla belə, çoxsaylı seçim yaratmaq bu seçimlərin bədii baxımdan mənalı olması demək deyil. Yaradıcı seçimin keyfiyyəti insanın hansı çıxışı niyə seçdiyindən və onu necə dəyişdirdiyindən asılı qala bilər.

MuseNet və Süni İntellekt Dəstəkli Musiqi

Məqalə süni intellekt dəstəkli musiqi istehsalını insan-maşın əməkdaşlığının nümunələrindən biri kimi nəzərdən keçirir. MuseNet-in müxtəlif dövr və janrlardakı musiqi nümunələrindən istifadə edərək çoxalətli kompozisiyalar yarada bildiyi bildirilir.

Tədqiqata görə musiqiçilər belə sistemlərin yaratdığı melodiyaları tamamlanmış əsərlər kimi istifadə etmək məcburiyyətində deyillər. Süni intellekt tərəfindən yaradılan melodiya:

• Yeni kompozisiyanın başlanğıc nöqtəsi,
• harmoniya təcrübəsi,
• müxtəlif janrları birləşdirən eskiz,
• yaradıcı tıxanıqlığı aşmağa kömək edən təklif

kimi qiymətləndirilə bilər.

Məqalə “Alex” adlı musiqiçinin insanla süni intellekt arasındakı prosesi rəqsə bənzətdiyini bildirir. Bu izahda insan istiqamət verir, süni intellekt isə müxtəlif imkanlar yaradır. Lakin Alex-in tədqiqatdakı 20 iştirakçıdan biri olub-olmadığı, ifadənin birbaşa müsahibə qeydi, yoxsa uydurma nümunə olduğu açıqlanmır.

DALL-E və Mətndən Görüntü Yaradılması

Tədqiqat mətn təsvirlərindən görüntü yaradan DALL-E-ni vizual yaradıcılığın transformasiyasına nümunə göstərir. Belə bir sistem yazılı düşüncəni vizual variasiyalara çevirərək istifadəçilərə müxtəlif kompozisiyaları sürətlə sınamaq imkanı verə bilər.

Bu struktur sənətçinin rolunu aradan qaldırmaq məcburiyyətində deyil. İstifadəçinin:

• Nəyin yaradılacağını müəyyən etməsi,
• arzu olunan estetik xüsusiyyətləri müəyyənləşdirməsi,
• çıxışlar arasından seçim etməsi,
• görüntünü yenidən redaktə etməsi,
• əsərin hansı kontekstdə təqdim ediləcəyinə qərar verməsi

yaradıcı prosesin mühüm hissələri olaraq qala bilər.

Bununla belə modelin təlimində istifadə olunan əvvəlki sənət əsərləri və bu əsərlərin yaradıcılarının töhfəsi də müəlliflik müzakirəsinə daxildir. Məqalə təlim məlumatlarının sahibliyini ətraflı təhlil etməsə də, müəllif hüququ və orijinallıq problemlərinin yeni hüquqi çərçivələr tələb etdiyini müdafiə edir.

Edmond de Belamy: Süni İntellekt Sənətinin Bazara Girişi

Məqalənin ən nəzərəçarpan nümunə hadisələrindən biri Parisdə yerləşən Obvious kollektivinin generativ rəqib şəbəkədən istifadə edərək yaratdığı Edmond de Belamy portretidir. Tədqiqatda əsərin 2018-ci ildə 432.500 ABŞ dollarına satıldığı bildirilir.

Portret altı əsrlik portretlərdən ibarət məlumat dəsti ilə təlim keçmiş sistemdən istifadə etməklə yaradılmışdır. Məqalə bu nümunəni iki qarşıt şərh əsasında nəzərdən keçirir:

• Tənqidi şərh: Əsər insana məxsus emosional dərinlikdən və şüurlu bədii niyyətdən məhrumdur.
• Müsbət şərh: Əsər insanlarla maşınlar arasındakı yeni yaradıcı əməkdaşlığın qabaqcıl nümunəsidir.

Satış qiyməti əsərin fəlsəfi və ya estetik baxımdan üstün olduğunu öz-özlüyündə göstərmir. Lakin süni intellekt dəstəkli bir işin sənət bazarında tanına bilən və iqtisadi dəyərə malik obyektə çevrilə bildiyini göstərir.

Müəlliflik Niyə Mürəkkəbləşir?

Ənənəvi sənət anlayışında əsərin yaradıcısı adətən müəyyən insan və ya müəyyən edilmiş sənətçi qrupudur. Süni intellekt dəstəkli istehsalda isə töhfələr müxtəlif aktorlara paylana bilər:

• Model arxitekturasını hazırlayan şəxslər,
• modeli öyrədən qurum,
• təlim məlumatındakı əsərlərin yaradıcıları,
• giriş və ya prompt yaradan istifadəçi,
• çıxışları seçən və redaktə edən sənətçi,
• əsəri yayımlayan və ya bazara çıxaran təşkilat.

Məqalə aşağıdakı əsas sualları gündəmə gətirir:

• Süni intellekt sənət əsəri yaratdıqda müəllif hüququ kimə məxsus olmalıdır?
• Proqramçı yaradıcı müəllif sayıla bilərmi?
• Sistemi yönləndirən sənətçi nə dərəcədə orijinal yaradıcı hesab edilməlidir?
• Süni intellektə müstəqil müəlliflik və ya hüquq sahibliyi verilə bilərmi?
• Bir modelin əvvəlki əsərlərdən öyrəndiyi üslub və nümunələr necə qiymətləndirilməlidir?

Tədqiqat bu sualların qəti hüquqi cavablarını vermir. Əsas təklifi odur ki, bir yaradıcıya əsaslanan ənənəvi müəlliflik anlayışı insan-süni intellekt birgə istehsalını izah etməkdə yetərsiz qala bilər.

Orijinallıq Nə Deməkdir?

Süni intellekt modelləri təlim zamanı əvvəlki məhsullardakı nümunələri öyrənir. Buna görə çıxışın yeni görünməsi onun keçmiş işlərdən tamamilə müstəqil olması demək deyil.

İnsan sənətçilər də keçmiş sənət ənənələrindən, mədəni mühitlərindən və digər yaradıcılardan təsirlənirlər. Bu baxımdan hər iki yaradıcı proses əvvəlki biliyə əsaslanır. Əsas fərq insanın təsirlənmə prosesini təcrübə, niyyət və mədəni şərhlə birləşdirməsi; süni intellektin isə riyazi əlaqələr əsasında istehsal etməsidir.

Məqalə orijinallığın yalnız çıxışların səthi olaraq fərqli görünməsi ilə ölçülə bilməyəcəyini düşündürür. Aşağıdakı ünsürlərin də qiymətləndirilməsi lazımdır:

• İstehsalın məqsədi,
• insan töhfəsinin səviyyəsi,
• təlim məlumatlarının mənbəyi,
• çıxışın əvvəlki əsərlərlə oxşarlığı,
• sənətçinin seçim və transformasiya prosesi,
• əsərin mədəni kontekstə təqdim etdiyi yeni məna.

Səhifə 3-dəki Məşğulluq Qrafikləri

Tədqiqatın üçüncü səhifəsindəki iki üfüqi sütun qrafiki 2020–2025 dövründə yaradıcı sektorlarda proqnozlaşdırılan iş itkisi və iş yaradılmasının sektorlar üzrə bölgüsünü göstərir.

Qrafiklərdə sütunların üzərində birbaşa dəyərlər olmadığı üçün aşağıdakı nisbətlər oxlardan təxminən oxunmuşdur:

Bu qrafiklər sektor işçilərinin neçə faizinin işini itirəcəyini və ya yeni iş əldə edəcəyini göstərmir. Başlıqlara görə bunlar ümumi yeri dəyişdirilən və ümumi yaradılan işlərin sektorlar üzrə faiz bölgüsüdür.

Bundan əlavə, məlumatlar “projected”, yəni proqnozlaşdırılan dəyərlər kimi təqdim olunur. Məqalə 2020-də edilən proqnozların 2025-də gerçəkləşib-gerçəkləşmədiyini araşdırmır. Qrafiklərin məlumat mənbəyi, hesablama üsulu, nümunə ölçüsü və tam ədədi dəyərləri də PDF-də verilməyib.

Süni İntellekt Bazarındakı Artım

Səhifə 4-dəki cədvəl qlobal süni intellekt bazarının 2015–2025 dövründə böyüdüyünü göstərmək məqsədilə təqdim edilmişdir.

Cədvələ görə bazarın həcmi on illik dövrdə 5,05 milyard dollardan 100 milyard dollara yüksəlir. Məqalə bu artımı süni intellektin yaradıcı sektorlar da daxil olmaqla müxtəlif sahələrə sürətlə yayıldığının göstəricisi kimi şərh edir.

Lakin cədvəl “AI Index Report 2025”ə əsaslandırılsa da, həmin hesabat mənbələr siyahısında yoxdur. Hesabatdakı hansı cədvəlin və ya məlumat seriyasının istifadə edildiyi də açıqlanmır. Buna görə dəyərlərin mənbə mətndən yenidən yoxlanılması PDF əsasında mümkün deyil.

Süni İntellekt İnsan Sənətçiləri Əvəz Edəcəkmi?

Məqalə texnoloji transformasiyanın bəzi yaradıcı işləri dəyişdirə və ya aradan qaldıra biləcəyini qəbul edir. Bununla yanaşı yeni vəzifə və ixtisasların da yarana biləcəyini irəli sürür.

Mümkün yeni və ya dəyişən rollar bunlardır:

• Süni intellekt dəstəkli yaradıcı direktorluq,
• insan-maşın istehsal proseslərinin dizaynı,
• süni intellekt çıxışlarının seçilməsi və redaktəsi,
• təlim məlumatları və müəllif hüququna nəzarət,
• alqoritmik qərəzin qiymətləndirilməsi,
• süni intellekt etikası və yaradıcı sektorların idarəçiliyi,
• sənət və texnologiya arasında fənlərarası təhsil.

Tədqiqatın əsas yanaşması süni intellektin insan yaradıcılığını tamamilə əvəz etməsinin zəruri olmadığıdır. Texnologiya rutin və ya təkrarlanan istehsal mərhələlərini öz üzərinə götürərkən insanlar məqsəd, məna, tənqidi seçim və mədəni şərh üzərində cəmləşə bilərlər.

Lakin məqalə bu iş transformasiyasının real işçilərin gəliri, məşğulluğu, iş şəraiti və ya peşə kimliyi üzərindəki təsirlərini birbaşa ölçmür.

Etik Çərçivələr

Tədqiqat yaradıcı süni intellektin idarə olunması üçün üç klassik etik yanaşmanı nəzərdən keçirir.

Utilitarizm

Utilitar yanaşma ümumi faydanı artırmağı və zərəri azaltmağı məqsəd qoyur. Bu çərçivədə süni intellekt:

• Daha çox insanın yaradıcı alətlərə çıxışını təmin edirsə,
• istehsal xərclərini azaldırsa,
• əlilliyi olan və ya resursları məhdud sənətçilərə yeni imkanlar yaradırsa,
• mədəni müxtəlifliyi dəstəkləyirsə

etik baxımdan faydalı hesab edilə bilər.

Lakin yaradıcı əməyin kütləvi şəkildə dəyərsizləşdirilməsi, sənətçilərin gəlirinin azalması və ya qərəzli məzmun yaradılması halında ümumi zərər də nəzərə alınmalıdır.

Vəzifə etikası

Vəzifə etikası nəticədən asılı olmayaraq riayət edilməli olan hüquq və prinsipləri vurğulayır. Məqaləyə görə bu yanaşma aşağıdakıları tələb edə bilər:

• Sənətçilərin hüquqlarının qorunması,
• təlim məlumatlarının istifadəsində şəffaflıq,
• müəllif hüququ və icazə qaydalarına əməl olunması,
• süni intellekt istifadəsinin açıqlanması,
• ayrı-seçkilik yaradan çıxışların qarşısının alınması,
• insanların yalnız məlumat mənbəyi kimi istifadə edilməməsi.

Fəzilət etikası

Fəzilət etikası ayrı-ayrı qaydalardan daha çox yaradıcı prosesdə iştirak edən şəxslərin xarakterinə və məsuliyyətlərinə diqqət yetirir. Sənətçilərin və texnologiya hazırlayanların yaradıcılıq, dürüstlük, ədalət və məsuliyyət kimi fəzilətləri nəzərə alması gözlənilir.

Bu yanaşmada süni intellektdən etik istifadə yalnız qanunlara əməl etmək demək deyil. Sənətçinin töhfəsini dürüst şəkildə açıqlamaq, başqalarının əsərlərindən sui-istifadə etməmək və texnologiyadan insan yaradıcılığını gücləndirəcək şəkildə istifadə etmək də vacibdir.

Alqoritmik Şəffaflıq

Məqalə sənətçilərin istifadə etdikləri süni intellekt sisteminin məzmunu necə yaratdığını anlaya bilməli olduqlarını müdafiə edir. Şəffaflıq aşağıdakı məsələləri əhatə edə bilər:

• Modelin hansı növ məlumatlarla öyrədildiyi,
• məlumatların icazə və ya lisenziya vəziyyəti,
• çıxışın hansı insan yönləndirmələri ilə yaradıldığı,
• modelin məlum qərəzləri və məhdudiyyətləri,
• yaradılmış məzmunun süni intellekt dəstəyi daşıyıb-daşımadığı.

Şəffaflığın məqsədi bütün texniki təfərrüatları hamıya təqdim etmək deyil, sənətçinin və izləyicinin istehsalın xarakterini qiymətləndirə bilməsi üçün mənalı məlumat verməkdir.

Hesabatlılıq

Süni intellekt sistemi hüquqi və ya mənəvi məsuliyyəti təkbaşına üzərinə götürə bilməz. Zərərli, ayrı-seçkilik yaradan, aldadıcı və ya müəllif hüququnu pozan çıxış yarandıqda məsuliyyətin kimdə olduğu müəyyən edilməlidir.

Məqalə buna görə aşağıdakı aktorlar arasındakı vəzifələrin aydınlaşdırılmasını təklif edir:

• Model hazırlayanlar,
• platforma təminatçıları,
• sistemdən istifadə edən sənətçilər,
• əsərləri yayımlayan qurumlar,
• kommersiya paylanması və satış kanalları.

Hesabatlılıq yalnız xəta baş verdikdən sonra məsul şəxsi axtarmaq deyil. Risk qiymətləndirilməsi, sənədləşdirmə və insan nəzarəti kimi qabaqlayıcı mexanizmləri də əhatə etməlidir.

Qərəzli Təlim Məlumatları

Süni intellekt sistemləri keçmişdə yaradılmış məzmundan öyrənir. Təlim məlumatları müəyyən mədəniyyətləri, bədənləri, sosial qrupları və ya sənət anlayışlarını həddindən artıq təmsil edirsə, çıxışlar da bu bərabərsizlikləri təkrarlaya bilər.

Tədqiqat müntəzəm yoxlamaların zəruri olduğunu bildirir. Qərəzin azaldılması prosesi aşağıdakıları əhatə edə bilər:

• Təlim məlumatlarının təmsil müxtəlifliyini araşdırmaq,
• müxtəlif sosial qruplara dair çıxışları müqayisə etmək,
• stereotip yaradan nəticələri müəyyən etmək,
• sənətçi və icmalardan geribildirim almaq,
• model yeniləmələrindən sonra yenidən qiymətləndirmə aparmaq.

Məqalə bu yoxlamaların necə ölçüləcəyinə dair müəyyən üsul və ya standart təklif etmir.

Süni İntellekt Sənətinin Kommersiyalaşması

Süni intellekt dəstəkli əsərlərin hərraclarda satılması, rəqəmsal platformalarda yayımlanması və kommersiya istehsalında istifadə olunması sənət bazarının dəyər meyarlarını dəyişə bilər.

Ənənəvi olaraq əsərin dəyəri sənətçinin əməyi, texniki ustalığı, sənət tarixindəki mövqeyi, orijinallığı və mədəni təsiri ilə əlaqələndirilə bilər. Süni intellekt dəstəkli istehsalda isə aşağıdakı yeni suallar ortaya çıxır:

• İstehsal müddətinin çox qısa olması əsərin dəyərini azaldırmı?
• Minlərlə variasiya arasından seçim etmək yaradıcı əmək sayılırmı?
• Modelin texniki yeniliyi əsərin bədii dəyərinin bir hissəsidirmi?
• Əsərin dəyəri insani niyyətdənmi, yoxsa ortaya çıxan görüntüdənmi qaynaqlanır?
• Kommersiya uğuru bədii orijinallığın sübutu ola bilərmi?

Tədqiqat bu sualların sənət dünyasının mövcud meyarlarını yenidən qiymətləndirməsini tələb etdiyini müdafiə edir.

İnsan Mərkəzli Yaradıcılıq

Məqalənin normativ nəticəsi texnoloji tərəqqinin insan yaradıcılığını qoruyan və inkişaf etdirən çərçivədə aparılmalı olmasıdır. İnsan mərkəzli yanaşma süni intellekti tamamilə rədd etmir; lakin yaradıcı prosesin məqsədini insan ehtiyacları və mədəni dəyərlərlə əlaqələndirir.

İnsan mərkəzli yaradıcı sistemdə:

• Son qərar insanda qalır,
• süni intellektdən istifadə lazım gəldikdə açıqlanır,
• sənətçilərin əməyi və hüquqları qorunur,
• texnologiya müxtəlif sənətçilərin çıxış imkanlarını genişləndirir,
• çıxışlar insan tərəfindən tənqidi şəkildə qiymətləndirilir,
• səmərəlilik bədii mənadan üstün tutulmur.

Sənətçiləri Dəstəkləyəcək Siyasətlər

Tədqiqat süni intellekt dövründə sənətçilərin tək buraxılmamasını və insan-süni intellekt əməkdaşlığını dəstəkləyən siyasətlərin hazırlanmasını təklif edir.

Təklif olunan tətbiqlər arasında:

• Süni intellektlə işləyən sənətçilərə qrantların verilməsi,
• yaradıcı təhsil proqramlarına süni intellekt alətlərinin məsuliyyətli şəkildə daxil edilməsi,
• sənətçilər, texnologiya hazırlayanlar və etika mütəxəssisləri arasında əməkdaşlığın qurulması,
• müəllif hüququ və töhfə açıqlamalarının aydınlaşdırılması,
• sənətçilərin texniki təlimlərə çıxışının artırılması

yer alır.

Məqalə bu siyasətlərin təsirini sınayan eksperimental və ya müqayisəli məlumat təqdim etmir. Bunlar müəllifin konseptual təklifləridir.

Tədqiqatın Güclü Tərəfləri

• Süni intellekt və yaradıcılıq müzakirəsini yalnız texniki istehsal qabiliyyətinə endirməməsi.
• Müəlliflik, orijinallıq, müəllif hüququ və hesabatlılıq problemlərini birlikdə nəzərdən keçirməsi.
• Kombinatoryal, kəşfiyyat xarakterli və transformativ yaradıcılıq fərqindən istifadə etməsi.
• Təsviri sənət və musiqidən anlaşılan nümunə hadisələr təqdim etməsi.
• Süni intellekti mütləq insanın rəqibi deyil, yaradıcı köməkçi kimi qiymətləndirməsi.
• Utilitarizm, vəzifə etikası və fəzilət etikası kimi müxtəlif etik yanaşmaları müqayisə etməsi.
• Şəffaflıq, hesabatlılıq və qərəzin azaldılmasını əsas idarəçilik sahələri kimi göstərməsi.
• İnsan mərkəzli yaradıcılığa və fənlərarası əməkdaşlığa çağırış etməsi.

Tədqiqatın Əhatə Dairəsi və Hesabatlandırma Məhdudiyyətləri

Bu bölmədəki məqamlar tədqiqatın konseptual və kəşfiyyat xarakteri ilə kəmiyyət ümumiləşdirməsi məqsədi daşıyan araşdırmanın meyarlarını bir-birinə qarışdırmadan qiymətləndirilməlidir. Müəllifin Verianla-ya təqdim etdiyi izaha görə 20 ekspertlə aparılan məsləhətləşmələr statistik təmsil yaratmaq üçün deyil; inkişaf etməkdə olan sosial-texniki sahədə normativ problemləri, epistemik transformasiyaları və idarəçilik sərhədlərini keyfiyyətcə xəritələndirmək üçün istifadə edilmişdir. Buna görə nümunənin kiçik olması və ya tezlik və orta kimi statistikaların təqdim edilməməsi öz-özlüyündə tədqiqatın məqsədi baxımından qüsur kimi qiymətləndirilməməlidir.

• Resenziyalı jurnal və ya konfrans nəşri olduğu təsdiqlənməyib.
• PDF-də 20 ekspertin hansı meyarlarla seçildiyi və iştirakçılarla necə əlaqə qurulduğu ətraflı izah edilməyib.
• İştirakçıların ölkə, qurum, peşə və yaradıcı sahə bölgülərinin ətraflı verilməməsi ekspert rəylərinin kontekstini kənardan qiymətləndirməyi çətinləşdirir.
• Sorğu və müsahibə suallarından nümunələr verilsə də, tam tətbiq forması və təhlil axını təqdim edilməyib.
• Müəllifin izahına görə ekspert məsləhətləşmələri statistik ümumiləşdirmə məqsədi daşımadığı üçün tezlik, nisbət və ya orta göstəricinin verilməməsi birbaşa metod qüsuru sayılmamalıdır; lakin hansı fikirlərin nə dərəcədə üst-üstə düşdüyünü görmək istəyən oxucu üçün bu məlumatlar mövcud deyil.
• Müsahibələrin müddəti, qeyd forması, transkripsiya prosesi və istifadə olunan keyfiyyət təhlili və ya kodlaşdırma yanaşması PDF-də ətraflı göstərilməyib.
• Keyfiyyət mövzularının hansı addımlarla çıxarıldığı və hansı iştirakçı ifadələrinin hansı mövzuları dəstəklədiyi göstərilməyib.
• İştirakçılardan birbaşa və izlənilə bilən sitatlar təqdim edilməyib; “Alex” adlı şəxsin tədqiqatdakı statusu da aydın deyil.
• Etika komitəsi, məlumatlandırılmış razılıq və məlumatların qorunması prosesləri PDF-də qeyd edilməyib.
• Nümunə hadisələrin seçilmə meyarları və təhlil protokolu ətraflı verilməyib.
• Nəticə bölməsində hansı çıxarımların ədəbiyyatdan, hansılarının nümunə hadisələrdən və hansılarının ekspert məsləhətləşmələrindən qaynaqlandığı hər məqamda aydın şəkildə ayrılmayıb.
• Səhifə 3-dəki qrafiklərdə birbaşa ədədi dəyərlər yoxdur və məşğulluq məlumatlarının hesablama üsulu ilə ilkin məlumat cədvəli verilməyib.
• Süni intellekt bazarı cədvəlinin əsaslandığı AI Index Report 2025 mənbələr siyahısında yoxdur.
• Mətn daxilindəki bəzi istinadların mənbələr siyahısında qarşılığı yoxdur; mənbələr siyahısında izlənilə bilməsi ayrıca yoxlanmalı qeydlər və bağlantılar var.
• Sürətlə dəyişən süni intellekt sistemləri səbəbindən texniki nümunələr qısa müddətdə aktuallığını itirə bilər.

Tədqiqat Nə Deyir?

• Süni intellektin yaradıcı proseslərdə getdikcə daha təsirli hala gəldiyini deyir.
• Süni intellektin xüsusilə mövcud düşüncələri birləşdirmək və yaradıcı imkanları araşdırmaq üçün istifadə oluna biləcəyini müdafiə edir.
• İnsan-süni intellekt əməkdaşlığının yeni sənət formaları yarada biləcəyini irəli sürür.
• Tək bir sənətçiyə əsaslanan ənənəvi müəlliflik anlayışının yenidən düşünülməli olduğunu bildirir.
• Şəffaflıq, müəllif hüququ, hesabatlılıq və məlumat qərəzinin əsas etik problemlər olduğunu deyir.
• Süni intellektin insan yaradıcılığını əvəz etmək əvəzinə onu genişləndirən alət kimi istifadə olunmasını təklif edir.
• Sənətçilərin, texnologiya mütəxəssislərinin, etika mütəxəssislərinin və siyasət hazırlayanların birlikdə işləməli olduğunu müdafiə edir.

Tədqiqat Nə Demir?

• Süni intellektin şüurlu və ya emosional şəkildə yaradıcı olduğunu sübut etmir.
• Süni intellektdən istifadə edən sənətçilərin daha yaradıcı olduğuna dair ölçülmüş eksperimental nəticə təqdim etmir.
• 20 ekspertin fikirlərini əhaliyə ümumiləşdirilə bilən ədədi bölgü kimi təqdim etmir; müəllifin metodoloji izahına görə ekspert məsləhətləşmələrinin məqsədi də statistik təmsil deyil, konseptual və normativ sərhədləri keyfiyyətcə xəritələndirməkdir.
• İnsan-süni intellekt əməkdaşlığının bütün yaradıcı sahələrdə müsbət nəticə verəcəyini sübut etmir.
• Süni intellektin yaradıcı sektorlarda neçə nəfəri işsiz qoyacağını müəyyən etmir.
• Qrafiklərdəki məşğulluq proqnozlarının 2025-də gerçəkləşdiyini göstərmir.
• Süni intellekt tərəfindən yaradılmış əsərlərin müəllif hüququnun kimə məxsus olmalı olduğuna dair qəti hüquqi qərar vermir.
• Müəyyən etik çərçivənin digərlərindən üstün olduğunu empirik şəkildə göstərmir.
• Təklif olunan qrantların və ya təhsil siyasətlərinin effektivliyini sınaqdan keçirmir.
• Süni intellektin insan yaradıcılığını mütləq aradan qaldıracağını irəli sürmür.

Gündəlik Yaradıcı İşlər Baxımından Əhəmiyyəti

Tədqiqatın əsas mesajı süni intellektlə istehsal edən şəxsin yalnız sürətli nəticə əldə etməyə deyil, yaradıcı prosesin keyfiyyətinə də diqqət yetirməli olmasıdır.

Sənətçi və ya məzmun yaradıcısı aşağıdakı sualları verə bilər:

• Süni intellekt bu işdə hansı yaradıcı vəzifəni yerinə yetirdi?
• Çıxışın hansı hissələri mənim seçim və redaktələrimə əsaslanır?
• İstifadə etdiyim sistemin təlim məlumatları haqqında nə bilirəm?
• Süni intellekt istifadəsini izləyiciyə açıqlamalıyam?
• Yaradılmış məzmun müəyyən sənətçilərin üslubuna həddindən artıq bənzəyirmi?
• Çıxışda sosial və ya mədəni qərəzlər varmı?
• Sistem yeni düşüncə inkişaf etdirməyimə kömək edir, yoxsa yaradıcı qərarlarımı tamamilə ona həvalə edirəm?
• Yaranan əsərin nəticələrinə görə kim məsuliyyət daşıyacaq?

Bunlar məqalədə hazırlanmış təsdiqlənmiş qiymətləndirmə şkalası deyil. Tədqiqatın etik və insan mərkəzli yaradıcılıq yanaşmasından çıxarıla bilən tənqidi suallardır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat Sualları

Məqalə beş əsas tədqiqat sualı göstərir:

1. Süni intellektin yaradıcılıqdakı rolu ənənəvi bədii müəllifliyə necə təsir edir?
2. Süni intellekt və sənətçi əməkdaşlığı yaradıcılıq anlayışını necə yenidən müəyyənləşdirə bilər?
3. Süni intellektin yaradıcı sektorlardakı təsirini idarə etmək üçün hansı etik çərçivələr tələb olunur?
4. Süni intellekt tərəfindən yaradılan məzmun sənət dünyasındakı mövcud normalara necə meydan oxuya bilər?
5. Texnoloji inkişafla insan yaradıcılığının qorunması arasında necə tarazlıq qurula bilər?

Müəllifin Bildirdiyi Tədqiqat Dizaynı

Müəllifin Sonradan Təqdim Etdiyi Metodoloji İzah

Abulgasem Al Mashai Verianla-ya təqdim etdiyi izahda tədqiqatın ilk növbədə texnologiya fəlsəfəsi və rəqəmsal idarəçilik istiqamətində konseptual və kəşfiyyat xarakterli araşdırma kimi hazırlandığını bildirib. Müəllifə görə generativ süni intellekt kimi sürətlə dəyişən sosial-texniki sahədə əsas məqsəd statik dəyişənləri erkən mərhələdə kəmiyyətcə təcrid etməkdən daha çox epistemik transformasiyaları, struktur narahatlıqları və normativ sərhədləri xəritələndirməkdir.

Müəllif həmçinin Şimali Afrikanın akademik və sənaye kontekstində generativ süni intellektin yaradıcı sektorlarda institusionallaşmış tətbiqlərinin hələ inkişaf etməkdə olduğunu vurğulayıb. Buna görə genişmiqyaslı kəmiyyət araşdırmasının formalaşmaqda olan infrastrukturu olduğundan daha dəqiq və ya təmsiledici göstərmək riski daşıya biləcəyini; seçilmiş ekspertlərlə aparılan dərin keyfiyyət məsləhətləşməsinin isə gələcəyə yönəlik və kontekstə həssas anlayışlar əldə etmək üçün şüurlu metodoloji seçim olduğunu ifadə edib.

Bu izaha görə 20 ekspert məsləhətləşməsi statistik ümumiləşdirmə məqsədi daşıyan standart nümunədən daha çox, tədqiqatın normativ və etik arqumentlərini — müəllifin ifadəsi ilə “Procedural Doubt Layer” və “Liability Gap” kimi çərçivələri — kontekstə yerləşdirən “keyfiyyət kompası” funksiyasını daşıyır. Bu izah ekspert sayını və ya statistikanın təqdim edilməməsini öz-özlüyündə çatışmazlıq kimi şərh etməməyi tələb edir. Bununla yanaşı PDF-də iştirakçı seçimi, müsahibələrin işlənməsi və müəyyən mövzuların necə çıxarıldığı barədə ətraflı hesabatın olmaması keyfiyyət komponentinin kənardan izlənilə bilməsi baxımından ayrıca hesabat məhdudiyyəti olaraq qalır.

Sorğuda Bildirilən Sual Sahələri

PDF-də sorğuda istifadə edildiyi bildirilən nümunə suallar bunlardır:

• Süni intellektin yaradıcı prosesinizdəki rolunu necə qavrayırsınız?
• Süni intellekt alətləri ilə əməkdaşlıq etmisinizmi; etmisinizsə, necə?
• Süni intellekt tərəfindən yaradılan məzmunla bağlı hansı narahatlıqlarınız var?

Lakin sorğunun neçə bənddən ibarət olduğu, sualların açıq uclu, yoxsa şkalalı olduğu və cavabların necə təhlil edildiyi açıqlanmır.

Müsahibələrdə Bildirilən Sual Sahələri

• Bədii praktikanızda süni intellektlə işləmək təcrübənizi izah edə bilərsinizmi?
• Bu əməkdaşlıqda hansı fayda və çətinliklərlə qarşılaşdınız?
• Süni intellektin bədii kimliyiniz üzərindəki təsirlərini necə qiymətləndirirsiniz?

Müsahibələrin səsli və ya yazılı şəkildə qeydə alınıb-alınmadığı, hansı dildə aparıldığı, nə qədər davam etdiyi və cavabların hansı keyfiyyət təhlili üsulu ilə araşdırıldığı göstərilməyib.

Metod Hesabatında Oxucuya Təqdim Edilməyən Təfərrüatlar

Hesabatlandırılan Nəticələrin Xarakteri

Məqalənin nəticə bölməsində aşağıdakı ümumi çıxarımlar təqdim olunur. Müəllifin metodoloji izahı nəzərə alındıqda bunlar 20 ekspertin fikirlərindən törədilmiş statistik nəticələr kimi deyil; ədəbiyyat, nümunə hadisələr, fəlsəfi-normativ təhlil və keyfiyyət yönümlü ekspert məsləhətləşmələrinin birlikdə qidalandırdığı kəşfiyyat xarakterli çıxarımlar kimi oxunmalıdır:

• Süni intellekt yaradıcı prosesə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə bilər.
• Süni intellekt ənənəvi müəlliflik və orijinallıq düşüncəsinə meydan oxuyur.
• İnsan-süni intellekt əməkdaşlığı yeni bədii ifadə formaları yarada bilər.
• Süni intellekt insan yaradıcılarının yaradıcı qabiliyyətini inkişaf etdirə bilər.
• Texnologiya mütəxəssisləri, etika mütəxəssisləri və siyasət hazırlayanlar arasında əməkdaşlıq zəruridir.
• Yaradıcı süni intellekt üçün güclü idarəçilik çərçivələri hazırlanmalıdır.

Lakin bu nəticələrin hansının 20 iştirakçının sorğusundan, hansının müsahibələrdən və hansının ədəbiyyat və ya nümunə hadisələrdən əldə edildiyi ayrılmayıb.

Sübutla Nəticə Arasındakı Uyğunluq

Araşdırmanın Elmi Statusu

Tədqiqat generativ süni intellektlə insan yaradıcılığı arasındakı əlaqəni ilk növbədə konseptual, fəlsəfi və idarəçilik yönümlü çərçivədə nəzərdən keçirir. PDF-də sorğu, dərin müsahibə və nümunə hadisələrdən ibarət tədqiqat dizaynı təsvir edilsə də, müəllifin Verianla-ya verdiyi izaha görə 20 ekspertlə aparılan hissənin məqsədi əhaliyə ümumiləşdirilə bilən kəmiyyət nəticəsi yaratmaq deyil. Bu ekspert töhfələri formalaşmaqda olan sahədə etik və normativ sərhədləri müəyyənləşdirməyə kömək edən kəşfiyyat xarakterli keyfiyyət komponenti kimi mövqeləndirilib.

Bu çərçivədə tədqiqatın elmi dəyəri yalnız nümunə ölçüsü və ya statistik çıxış miqdarı ilə qiymətləndirilməməlidir. Məqalənin əsas töhfəsi; süni intellekt və yaradıcılıq arasındakı konseptual problemləri təsnifləndirməsi, bədii müəlliflik və orijinallıq müzakirəsini strukturlaşdırması, nümunə hadisələri fəlsəfi suallarla əlaqələndirməsi və şəffaflıq, hesabatlılıq və qərəzin azaldılması kimi idarəçilik mövzularını bir araya gətirməsidir.

Bununla yanaşı konseptual və ya keyfiyyət araşdırmasında da metodoloji izlənilə bilmə vacibdir. PDF ekspertlərin necə seçildiyi, müsahibələrin necə qeydə alınıb təhlil edildiyi, mövzuların hansı üsulla yaradıldığı və konkret nəticələrin hansı iştirakçı ifadələri ilə dəstəkləndiyi barədə məhdud təfərrüat təqdim edir. Bu vəziyyət tədqiqatın konseptual məqsədini etibarsız etmir; lakin keyfiyyət araşdırması komponentinin digər tədqiqatçılar tərəfindən müstəqil şəkildə izlənməsini və yenidən qiymətləndirilməsini məhdudlaşdırır.

Buna görə 20 ekspert məsləhətləşməsindən yaradıcı sektorların hamısına dair yayğınlıq nisbətləri çıxarmaq uyğun deyil. Eyni şəkildə bu tədqiqatdan süni intellektin yaradıcı qabiliyyəti nə dərəcədə artırdığına dair səbəb-nəticə xarakterli və ya əhaliyə ümumiləşdirilə bilən təsir ölçüsü də çıxarıla bilməz. Məqalənin nəticələri öz məqsədlərinə uyğun olaraq kəşfiyyat xarakterli, konseptual və normativ çıxarımlar kimi qiymətləndirilməlidir.

Bu Çərçivəni Empirik Olarak Genişləndirə Biləcək Gələcək Tədqiqatlar

Aşağıdakı təkliflər mövcud tədqiqatın konseptual və kəşfiyyat xarakterli dizaynının natamam olduğu fərziyyəsinə əsaslanmır. Bunlar müəllifin qurduğu fəlsəfi və idarəçilik çərçivəsini sonradan kəmiyyət, müqayisəli və ya uzunmüddətli məlumatlarla sınamaq istəyən tədqiqatlar üçün tamamlayıcı istiqamətlərdir.

• Məqsəd əhali haqqında ümumiləşdirilə bilən nəticələr çıxarmaq olduqda daha böyük və şaxələndirilmiş sənətçi nümunələrindən istifadə edilə bilər.
• Müxtəlif yaradıcı sektorlar ayrıca araşdırılmalıdır.
• İştirakçıların süni intellekt təcrübəsi və ekspertiza səviyyəsi hesabatlandırılmalıdır.
• İnsan, süni intellekt və insan-süni intellekt birgə istehsalları müqayisə edilməlidir.
• Yaradıcı məhsullar yenilik, uyğunluq, estetik dəyər və orijinallıq baxımından kor qiymətləndiricilərlə ölçülməlidir.
• Sənətçilərin yaradıcı təcrübəsi yalnız son məhsulun keyfiyyəti ilə deyil, prosesdən məmnunluqla da araşdırılmalıdır.
• Uzunmüddətli tədqiqatlar süni intellekt istifadəsinin zamanla yaradıcı bacarıqları inkişaf etdirib-etdirmədiyini araşdırmalıdır.
• Müəllif hüququ və gəlir bölgüsü real sektor məlumatları ilə təhlil edilməlidir.
• Təlim məlumatlarının sənətçilər üzərindəki iqtisadi və mədəni təsirləri ölçülməlidir.
• Süni intellekt istifadəsi barədə açıqlamaların izləyicilərin əsəri qiymətləndirməsinə təsiri sınaqdan keçirilməlidir.
• Etik idarəçilik siyasətləri pilot tətbiqlər və müqayisəli tədqiqatlarla sınanmalıdır.
• Yaradıcı sektorlarda baş verən iş itkiləri və yeni iş yerlərinin real məlumatları proqnozlarla müqayisə edilməlidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Tədqiqatın tam orijinal adı:AI and the Reshaping of Human Creativity

Müəlliflərin tam siyahısı və sırası: Abulgasem Al Mashai. Tədqiqat tək müəlliflidir.

Bərabər töhfə və ya birgə birinci müəlliflik: Yoxdur.

PDF-də göstərilən vəzifə: Associate Professor.

İnstitusional əlaqə: Libyan Authority for Scientific Research, Tripoli, Libya.

Əlaqələndirici müəllif: PDF-də açıq əlaqələndirici müəllif işarəsi yoxdur. SSRN qeydi Abulgasem Al Mashai-ni “Contact Author” kimi göstərir.

Tədqiqatın yazılma tarixi: 26 May 2025.

SSRN-ə yüklənmə tarixi: 13 İyun 2025.

DOI: 10.2139/ssrn.5292124.

Nəşr platforması: SSRN.

Jurnal: SSRN qeyd səhifəsində resenziyalı jurnal adı göstərilməyib.

Konfrans: Konfrans nəşri barədə məlumat yoxdur.

Nəşriyyat və ya platforma operatoru: Tədqiqat SSRN tədqiqat məqalələri platformasında yayımlanıb.

Resenziya statusu: Resenziyadan keçmiş jurnal məqaləsi olduğu təsdiqlənməyib. Tədqiqat SSRN-də tədqiqat məqaləsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Rəsmi SSRN bağlantısı:AI and the Reshaping of Human Creativity – SSRN

DOI bağlantısı:10.2139/ssrn.5292124

PDF uzunluğu: 10 səhifə.

SSRN metadata mənbələrinin sayı: 20.

PDF-də sayılan biblioqrafik qeyd: 21.

Tədqiqatın bəyan etdiyi metod: Sorğu, dərin müsahibə və nümunə hadisələrdən ibarət qarışıq metod yanaşması.

Bildirilən tədqiqat qrupu: Təsviri sənət, musiqi və ədəbiyyat sahələrindən 20 ekspert və tədqiqatçı.

Bu Azərbaycan dilindəki məqalə yüklənmiş PDF-in bütün mətni, səhifə 3-dəki iki məşğulluq qrafiki, səhifə 4-dəki süni intellekt bazarı cədvəli, metod izahı, nümunə hadisələri, etik müzakirəsi və mənbələr siyahısı araşdırılaraq hazırlanmışdır.

PDF-də olmayan yeni sorğu nəticəsi, müsahibə mövzusu, iştirakçı sözü və ya statistika əlavə edilməyib. Qrafiklərdə birbaşa dəyər etiketi olmadığından məşğulluq nisbətləri təxmini göstərilib və bu vəziyyət açıq şəkildə bildirilib.

PDF 20 ekspertlə aparılan sorğu və müsahibə komponenti ilə bağlı ətraflı iştirakçı profilləri, tam cavab transkriptləri və keyfiyyət təhlili addımlarını təqdim etmir. Müəllifin Verianla-ya təqdim etdiyi metodoloji izaha görə bu bölmə statistik ümumiləşdirmə yaratmaq üçün deyil; inkişaf etməkdə olan sahədə konseptual, etik və idarəçilik sərhədlərini keyfiyyətcə xəritələndirmək üçün hazırlanıb. Buna görə statistik çıxışların olmaması öz-özlüyündə metodoloji yetərsizlik kimi qiymətləndirilməyib; bununla yanaşı keyfiyyət prosesinin kənardan izlənilməsini məhdudlaşdıran hesabat təfərrüatları ayrıca qeyd edilib.

Səhifə 4-dəki bazar cədvəlinin mənbəyi kimi göstərilən “AI Index Report 2025” biblioqrafiyada yoxdur. Mətndə istinad edilən Cohen (1995), McCormack və həmkarları (2019) və Obvious (2018) qeydləri də mənbələr siyahısında yoxdur.

Tədqiqatın “süni intellekt insan yaradıcılığını inkişaf etdirə bilər” nəticəsi eksperimental təsir ölçüsü və ya əhaliyə ümumiləşdirilə bilən səbəb-nəticə tapıntısı kimi təqdim edilməməlidir. Müəllifin açıqladığı tədqiqat məntiqi daxilində bu nəticə; ədəbiyyat, seçilmiş nümunə hadisələr, fəlsəfi-normativ qiymətləndirmə və ekspert məsləhətləşmələrinin birlikdə qidalandırdığı kəşfiyyat xarakterli mülahizə kimi oxunmalıdır.

Məqalənin insan-süni intellekt uyğunluğuna dair yekun təklifi də təsdiqlənmiş gələcək proqnozu deyil; texnologiyanın insan mərkəzli, şəffaf və məsuliyyətli şəkildə istifadəsinə yönəlmiş normativ fikirdir.