Süni intellekt, rəqəmsal platformalar, avtomatlaşdırma, davamlılıq tələbləri və mədəni transformasiyalar yalnız mövcud peşələrin vəzifələrini dəyişdirmir; daha əvvəl müstəqil peşə kimi qəbul edilməyən fəaliyyətlərin iqtisadi dəyər qazanmasına da səbəb olur. Bu tədqiqat süni intellekt dövründə işin gələcəyini yeni bacarıqlar, qeyri-ənənəvi karyera yolları, insan-maşın əməkdaşlığı, sosial media vasitəsilə yaranan peşələr və peşəkar kimliklərin transformasiyası kontekstində araşdırır.

Müəlliflərin əsas arqumentinə görə gələcəyin əməkdaşı yalnız müəyyən diplom və ya sabit vəzifə təsviri ilə müəyyən edilməyəcək. Karyeralar daha fasiləli, çoxistiqamətli və keçidli olacaq; işçilər fərqli sektorlara keçə, karyeralarına fasilə verə, layihə və ya platforma əsaslı işləyə və şəxsi maraq sahələrini texnologiyanın köməyi ilə gəlir gətirən peşələrə çevirə biləcəklər.

Tədqiqatda ağıllı təhsil bu transformasiyaya hazırlaşmanın əsas vasitələrindən biri kimi təqdim olunur. Mövcud vəzifələri daha yaxşı yerinə yetirmək üçün yeni bacarıqlar əldə etmə prosesi “bacarıqların inkişaf etdirilməsi”, fərqli peşə və ya sektor üçün yenidən təhsil alma prosesi isə “yenidən bacarıq qazanma” kimi izah edilir. Universitetlərin və müəssisələrin təhsil proqramlarını yalnız mövcud peşə təsvirlərinə görə deyil, daim dəyişən bacarıq dəstlərinə görə qurmalı olduqları müdafiə edilir.

İcmalda süni intellekt mütəxəssisliyi, robotik avtomatlaşdırma məsləhətçiliyi, rəqəmsal marketinq, davamlılıq idarəetməsi, günəş paneli quraşdırılması, külək turbinləri mühəndisliyi, insan şəbəkəsi analizi, məzmun yaradıcılığı, səyahət vloqçuluğu, podkast yayımçılığı və rəqəmsal məbəd ekosisteminin idarə olunması kimi müxtəlif nümunələr nəzərdən keçirilir. Bu nümunələrin ortaq cəhəti texniki bacarıqlarla yaradıcılığın, ünsiyyətin, sahə biliklərinin və rəqəmsal platformalardan istifadənin birləşməsidir.

Bununla belə tədqiqat hər hansı orijinal əmək bazarı məlumat dəsti, işçi nümunəsi, sorğu, müsahibə təhlili, statistik model və ya peşə proqnozu modeli təqdim etmir. Verilən nümunələr və rəqəmsal məlumatlar əsasən ikinci dərəcəli mənbələrdən götürülmüşdür. Buna görə məqalənin nəticələri gələcəyin peşələrinin dəqiq proqnozu kimi deyil, ədəbiyyatdakı meylləri və diqqətçəkən peşə nümunələrini bir araya gətirən kəşfiyyat xarakterli qiymətləndirmə kimi oxunmalıdır.

Tədqiqatın əsas problemi nədir?

Ənənəvi karyera anlayışı işçinin müəyyən təhsil alması, peşəyə daxil olması, eyni təşkilat və ya sektor daxilində yüksəlməsi və karyerasının sonunda təqaüdə çıxması üzərində qurulub. Məqalədə bu xətti karyera modelinin getdikcə zəiflədiyi müdafiə olunur.

Texnoloji transformasiya bəzi vəzifələri avtomatlaşdırarkən yeni vəzifə kombinasiyaları ortaya çıxarır. İnsanların qayğı məsuliyyətləri, iqtisadi böhranlar, təbii fəlakətlər, texnoloji dəyişikliklər və ya şəxsi seçimlər səbəbilə karyeralarına fasilə verməsi də daha görünən hala gəlir. Platforma iqtisadiyyatı və layihə əsaslı iş fərdlərin eyni anda birdən çox peşəkar kimlik daşımasına imkan verir.

Bu transformasiyanın yaratdığı əsas sual budur: Təhsil müəssisələri, şirkətlər və işçilər vəzifə sərhədləri hələ tam formalaşmamış və ya ənənəvi diplom sistemində qarşılığı olmayan peşələrə necə hazırlaşacaqlar?

Peşəkar kimlik niyə dəyişir?

Peşəkar kimlik yalnız fərdin iş titulundan ibarət deyil. Fərdin malik olduğu bacarıqlar, özünü necə müəyyən etməsi, başqaları tərəfindən necə qəbul olunması, hansı icmalara qoşulması və iqtisadi dəyərini hansı fəaliyyətlər vasitəsilə yaratması da bu kimliyin hissələridir.

Rəqəmsal platformalar daha əvvəl hobbi və ya şəxsi maraq kimi görülən fəaliyyətlərin geniş auditoriyalara çatmasını və gəlir yaratmasını asanlaşdırmışdır. Yemək bişirmək, səyahət etmək, geyim tərtibatı, audio məzmun hazırlamaq və ya müəyyən mədəni ekosistemi idarə etmək; uyğun texnologiya, auditoriya və gəlir modeli ilə peşəkar kimliyə çevrilə bilər.

Məqalədə bu transformasiya təhsil diplomunun tamamilə əhəmiyyətini itirməsi kimi təqdim edilmir. Əsas vurğu diplomla peşə arasındakı ənənəvi birə-bir əlaqənin zəifləməsidir. Gələcəyin bir çox rolunda bacarıq kombinasiyası, praktiki təcrübə, rəqəmsal görünürlük, yaradıcılıq və icma qurmaq qabiliyyəti ən azı formal təhsil qədər müəyyənedici ola bilər.

İş sabit vəzifələr toplusu olmaqdan çıxırmı?

Tədqiqat işləri dəyişməz vəzifə paketləri kimi görməyin insan-maşın əməkdaşlığını anlamağı çətinləşdirdiyini müdafiə edir. Peşənin bəzi vəzifələri avtomatlaşdırıla bildiyi halda digər vəzifələri daha vacib ola bilər və ya tamamilə yeni məsuliyyətlər ortaya çıxa bilər.

Məsələn, müştəri xidmətlərində standart sualların cavablandırılması söhbət botlarına verildikdə insan əməkdaşlarının rolu tamamilə aradan qalxmaya bilər. Söhbət botlarının danışıq ssenarilərini hazırlayan, yeniləyən, səhv nümunələrini qiymətləndirən və insan müdaxiləsinin lazım olduğu halları müəyyən edən yeni vəzifələr yarana bilər.

Bu yanaşmada texnologiya yalnız insanı əvəz edən vasitə kimi qiymətləndirilmir. İnsanlarla kompüterlərin fərqli qabiliyyətlərini ortaq sistem daxilində istifadə edən əməkdaşlıq modelləri əhəmiyyət qazanır. Məqalə bu yanaşmanı “insan-kompüter əməkdaşlığı” və “superağıl mərkəzli dizayn” anlayışları ilə əlaqələndirir.

Sənaye 5.0 kontekstində insan-maşın əməkdaşlığı

Sənaye 5.0 yanaşması tədqiqatda insanla texnologiyanın birlikdə dəyər yaratdığı yeni sənaye mühitini ifadə etmək üçün istifadə olunur. Sənaye 4.0-ın avtomatlaşdırma, məlumat və əlaqəli sistemlərə vurğusuna əlavə olaraq insan yaradıcılığı, davamlılıq və insan mərkəzli istehsal ön plana çıxarılır.

Bu mühitdə yalnız texniki ixtisas kifayət hesab edilmir. İşçilərin fənlərarası düşünməsi, maşınların yaratdığı nəticələri şərh etməsi, insan ehtiyaclarını anlaması, etik və sosial nəticələri qiymətləndirməsi və texnologiya ilə birlikdə yeni həllər dizayn etməsi gözlənilir.

Məqalə gələcəkdə sosial zəka, yaradıcılıq, inkişaf etmiş qavrayış və mürəkkəb insan qarşılıqlı əlaqəsi tələb edən vəzifələrin avtomatlaşdırmadan nisbətən daha az təsirlənə biləcəyini irəli sürür. Lakin bu ifadə tədqiqat çərçivəsində orijinal avtomatlaşdırma riski modeli ilə sınaqdan keçirilməmişdir; araşdırılan ədəbiyyata əsaslanan ümumi gözləntidir.

Ağıllı təhsil niyə mərkəzi mövqedədir?

Ağıllı təhsil təhsil məzmununun dəyişən texnologiya və əmək bazarı tələblərinə uyğunlaşdırılmasını ifadə edir. Bu yanaşma yalnız siniflərə rəqəmsal alətlər yerləşdirməkdən ibarət deyil. Tələbələrin və işçilərin yeni texnologiyalardan istifadə edə bilməsi, fərqli fənləri birləşdirə bilməsi və ömür boyu yeni bacarıqlar qazana bilməsi hədəflənir.

Müəlliflər universitetlərin və təşkilatların süni intellekt, avtomatlaşdırma, məlumat təhlili və rəqəmsal ünsiyyət kimi yeni alətləri tədris-öyrənmə prosesinə daxil etməli olduqlarını müdafiə edirlər. Xüsusilə texnologiya ilə erkən yaşda tanış olan Z və Alfa nəsillərinin əmək bazarına qoşulması təhsil modellərinin dəyişməsini sürətləndirən amil kimi təqdim olunur.

Bununla belə tədqiqat müəyyən ağıllı təhsil proqramını tətbiq etməmiş, tələbələrin öyrənmə nəticələrini ölçməmiş və ənənəvi təhsillə ağıllı təhsil arasında eksperimental müqayisə aparmamışdır. Ağıllı təhsilin faydaları ədəbiyyatdakı təkliflərə və konseptual qiymətləndirmələrə əsaslanır.

Bacarıqların inkişaf etdirilməsi ilə yenidən bacarıq qazanma arasındakı fərq

Marketinq əməkdaşının süni intellekt dəstəkli məzmun alətlərini öyrənməsi bacarıqların inkişaf etdirilməsinə nümunədir. Avtomatlaşdırma səbəbilə mövcud vəzifəsini itirmək riski olan işçinin məlumat təhlili, texniki xidmət və ya rəqəmsal müştəri təcrübəsi sahəsində yeni vəzifəyə hazırlanması isə yenidən bacarıq qazanma kimi qiymətləndirilə bilər.

Məqalə yenidən bacarıq qazandırmanın birdəfəlik təhsil fəaliyyəti olmamalı olduğunu vurğulayır. Təşkilatlar gələcəkdə ehtiyac duyacaqları vəzifələri, işçilərin mövcud bacarıqlarını və bu iki struktur arasındakı boşluğu mütəmadi olaraq qiymətləndirməlidirlər.

Strateji işçi qüvvəsi planlaşdırması

Tədqiqatda biznes liderlərinin gələcəyin rol və bacarıqlarını əvvəlcədən müəyyən etməli olduqları bildirilir. Bunun üçün təşkilatın böyümə strategiyası, texnoloji transformasiya planı, mövcud işçi profili və mümkün iqtisadi ssenarilər birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Avropalı sığorta şirkəti Allianz bu yanaşmanın nümunəsi kimi qeyd olunur. Şirkətin biznes böyüməsi gözləntilərini lazım olan əməkdaş sayı və bacarıq tələbləri ilə əlaqələndirdiyi, modeli iqtisadi ssenarilər və rəqəmsallaşmanın mümkün təsirləri istiqamətində mütəmadi yenilədiyi bildirilir.

Bu nümunə məqalədə təfərrüatlı nümunəvi hadisə təhlili kimi araşdırılmamışdır. İstifadə olunan planlaşdırma modelinin dəyişənləri, nəticələri və ya işçilər üzərində təsiri hesabatlanmır.

Gələcəyin əsas bacarıqları

Tədqiqatda gələcəkdə əhəmiyyət qazanacağı bildirilən on bacarıq sıralanmışdır:

Bu siyahı məqalənin apardığı bacarıq sorğusunun nəticəsi deyil. İkinci dərəcəli “gələcəyin işləri” hesabatından götürülmüşdür. Bundan əlavə, siyahının zamanla nə dərəcədə dəyişdiyi və ya hansı sektorlarda daha vacib olduğu tədqiqat çərçivəsində sınaqdan keçirilməmişdir.

Texniki bacarıqlarla humanitar elmlər arasındakı əlaqə

Müəlliflər gələcəyin iş yerinin yalnız texnologiya mütəxəssislərindən ibarət olmayacağını müdafiə edirlər. İncəsənət, humanitar və sosial elmlər doğru suallar vermək, insan davranışını anlamaq, mədəni fərqləri şərh etmək və texnologiyadan istifadənin sosial nəticələrini qiymətləndirmək baxımından əhəmiyyətli ola bilər.

Məqalədəki ifadə ilə süni intellekt sualları cavablandırmaqda güclü ola bilər, insanların üstünlüyü isə hansı sualların verilməli olduğunu müəyyən etməkdə ortaya çıxa bilər. Buna görə texniki bacarıqlarla yaradıcılıq, etik qiymətləndirmə və sosial kontekst biliyi bir-birinin alternativi deyil, tamamlayıcısı kimi nəzərdən keçirilir.

Coğrafi savadlılıq niyə gələcəyin bacarığı kimi görülür?

Tədqiqatda coğrafiya əzbərə əsaslanan passiv fənn kimi deyil, iqtisadi və ictimai qərarları dəstəkləyən tətbiqi sahə kimi təqdim edilir. Uzaqdan zondlama, xəritələşdirmə və coğrafi informasiya sistemlərinin bir çox sektorda əhəmiyyət qazandığı bildirilir.

Coğrafi məlumatların istifadə sahələri aşağıdakı nümunələrlə izah edilir:

• Müəssisə və ya istehsal obyekti üçün uyğun yer seçimi.
• Hədəf müştəri qruplarının regionlara görə müəyyən edilməsi.
• Anbar, paylama mərkəzi və çatdırılma marşrutlarının planlaşdırılması.
• Şəhər ərazilərinin yaşayış, ticarət, sənaye və istirahət zonalarına bölünməsi.
• İnfrastruktur, sosial xidmət və təcili yardım resurslarının bölüşdürülməsi.
• Təbii fəlakət və ya ictimai səhiyyə fövqəladə vəziyyətlərində təsirlənən regionların müəyyən edilməsi.

Bu nümunələr gələcəyin peşələrinin yalnız süni intellekt proqramlaşdırma bacarığına əsaslanmayacağını göstərir. Sahə biliyini məlumat texnologiyası ilə birləşdirən şəxslər coğrafiya əsaslı qərar sistemlərində yeni peşəkar rollar götürə bilərlər.

Generativ süni intellektdən istifadə qrafiki nə göstərir?

Tədqiqatın üçüncü səhifəsində fərdlərin generativ süni intellektdən hansı məqsədlərlə istifadə etdiyini göstərən ikinci dərəcəli qrafik var. Vizualda on minlərlə onlayn paylaşımın araşdırılması ilə müəyyən edildiyi bildirilən 100 istifadə kateqoriyası altı mövzu altında qruplaşdırılmışdır.

Sadalanan istifadə sahələri arasında fikir yaratmaq, mətni redaktə etmək, kodlaşdırma, sənəd hazırlamaq, öyrənmə, karyera məsləhəti, məlumat emalı, görüş xülasəsi, layihə idarəetməsi və qərar dəstəyi var.

Bu qrafik müəlliflərin topladığı orijinal məlumatdan hazırlanmayıb. Vizualın üzərində mənbə kimi Filtered və Harvard Business Review göstərilir. Məqalədə qrafik üçün istifadə edilən paylaşım məlumat dəsti, seçmə üsulu və təsnifatın etibarlılığı yenidən təhlil edilməyib.

Qrafikin gələcəyin peşələri baxımından mənası

Qrafik generativ süni intellektdən istifadənin tək bir ixtisas sahəsi ilə məhdud olmadığını göstərir. Məzmun istehsalı və texniki yardım ən geniş iki mövzu olsa da təhsil, şəxsi dəstək, qərarvermə və hobbi sahələrində də çoxsaylı istifadə halları var.

Bu müxtəliflik gələcəkdə yalnız süni intellekt modeli hazırlayan mühəndislərin deyil; süni intellekti müəyyən peşə sahəsinə uyğunlaşdıran, nəticələri nəzarətdə saxlayan, istifadəçi ehtiyaclarını müəyyən edən və insanlarla texnologiya arasındakı iş axınını dizayn edən şəxslərin də əhəmiyyət qazana biləcəyi fikrini dəstəkləyir.

Bununla belə qrafik istifadə tezliyini, iqtisadi dəyəri, iş yaratma qabiliyyətini və ya bu vəzifələrin müstəqil peşələrə çevrilmə ehtimalını ölçmür. Faizlər 100 istifadə kateqoriyasının mövzulara paylanmasını göstərir; istifadəçilərin vaxtının və ya istifadə həcminin paylanmasını göstərmir.

Tədqiqatda göstərilən texnologiya və davamlılıq rolları

Bu rollar eyni tip peşələr deyil. Bəziləri mühəndislik və ya məlumat elminə əsaslanan texniki vəzifələr olduğu halda, bəziləri idarəetmə, ünsiyyət və ya təşkilati dizaynla bağlıdır. Məqalənin ortaqlaşdırdığı məqam bu rolların texnoloji, ekoloji və sosial transformasiyalar nəticəsində daha görünən hala gəlməsidir.

İnsan şəbəkəsi analitiki nə edə bilər?

Tədqiqatda gələcəyin insan resursları rollarından biri kimi “insan şəbəkəsi analitiki” nümunəsi verilir. Bu rol işçilərin rəsmi təşkilati sxemdən kənarda necə ünsiyyət qurduğunu, məlumatı kimlərin daşıdığını və hansı şəxslərin fərqli komandaları bir-birinə bağladığını anlamaq üçün süni intellekt və məlumat təhlilindən istifadə edə bilər.

Məqsəd yalnız işçiləri izləmək deyil; təşkilat daxilindəki təbii əməkdaşlıq şəbəkələrini daha yaxşı anlamaqdır. Bununla belə məqalə bu rolun məxfilik, işçi razılığı, nəzarət və ya alqoritmik idarəetmə baxımından yarada biləcəyi riskləri ətraflı müzakirə etmir.

Hindistandan qeyri-ənənəvi peşə nümunələri

Tədqiqat texnologiya və rəqəmsal görünürlüğün qeyri-ənənəvi fəaliyyətləri necə peşəyə çevirə bildiyini göstərmək üçün Hindistandan müxtəlif nümunələrdən istifadə edir.

Sari tərtibatı və geyindirilməsi

Dolly Jain-in uşaqlıq dövründəki geyim və tərtibat marağını peşəkar sari geyindirmə və stil xidmətinə çevirdiyi bildirilir. Nümunə mədəni bilik və əl bacarığının şəxsi brendləşmə və rəqəmsal görünürlüklə peşəkar kimliyə çevrilə biləcəyini göstərmək məqsədilə istifadə edilmişdir.

Yük maşını sürücülüyündən məzmun yaradıcılığına keçid

Jharkhand bölgəsindən bir yük maşını sürücüsünün yemək videoları yayımlayaraq sosial media üzərindən əhəmiyyətli gəlir əldə etdiyi nümunə verilir. Bu nümunə mövcud peşənin tamamilə tərk edilməsindən çox gündəlik həyat təcrübəsinin rəqəmsal məzmuna çevrilməsini göstərir.

Məqalədə aylıq 10 lakh rupi gəlir məlumatı ikinci dərəcəli xəbər mənbələrindən götürülmüşdür. Gəlirin hansı dövrü əhatə etdiyi, xalis və ya ümumi olduğu və platforma gəlirlərinin davamlılığı tədqiqat çərçivəsində təsdiqlənməmişdir.

Səyahət vloqçuluğu

Ajay Sood və Nikhil Sharma səyahət vloqçuluğuna nümunə kimi göstərilir. Bu rolda səyahət biliyi video istehsalı, hekayə danışma, sosial media idarəetməsi, auditoriya qarşılıqlı əlaqəsi və şəxsi brend yaratma bacarıqları ilə birləşir.

Müəlliflər səyahət vloqçuluğunun müəyyən yaş nəslinə bağlı olmadığını və fərqli nəsillərdən insanların bu kimliyi inkişaf etdirə biləcəyini bildirirlər.

Məbəd ekosisteminin idarə olunması

Rəqəmsal məbəd ekosistemi menecerliyi ibadət məkanlarında ziyarətçi axınlarının, ianələrin, xidmətlərin və qlobal əlçatanlığın texnologiya vasitəsilə idarə olunması kimi təqdim edilir. Bu nümunə ənənəvi mədəni institutların da yeni idarəetmə və rəqəmsallaşma rolları yarada biləcəyini göstərir.

Podkast yayımçılığı

Podkast internet üzərindən yayılan, hissələr şəklində hazırlana bilən, endirilə və ya onlayn dinlənə bilən və əsasən şifahi məzmundan ibarət media forması kimi izah edilir.

Podkast istehsalı üçün giriş maneələrinin bəzi ənənəvi yayım növlərinə nisbətən aşağı olması fərdlərin müəyyən mövzu üzrə ekspertlik və ya maraq sahəsi ətrafında peşəkar kimlik yaratmasını asanlaşdıra bilər. Lakin məqalənin “müəyyən bir bacarıq tələb etmədiyi” yönündəki ifadəsi mübahisəlidir; məzmun araşdırması, danışıq, qeyd, redaktə, yayım və auditoriya inkişafı proseslərinin müxtəlif bacarıqlar tələb etdiyi mətnin öz nümunələrindən də görünür.

Sosial media yeni peşələri necə dəstəkləyir?

Ağıllı telefonlar, yüksək sürətli bağlantılar və sosial media platformaları fərdlərin məzmun istehsalı, yayımı və auditoriya toplama xərclərini azaltmışdır. Beləliklə ənənəvi media təşkilatına, istehsal şirkətinə və ya yayım infrastrukturuna malik olmadan geniş auditoriyalara çatmaq mümkün olmuşdur.

Müəlliflər xüsusilə turizm, moda, yemək və şəxsi məzmun sahələrində istifadəçi tərəfindən yaradılan yeni peşə kimliklərinin inkişaf etdiyini bildirirlər. Qısa video tətbiqlərində elektron ağızdan-ağıza ünsiyyətin səyahət davranışlarına təsir edə biləcəyini göstərən tədqiqatlar da bu transformasiya ilə əlaqələndirilmişdir.

Lakin məqalə platforma alqoritmlərindəki dəyişikliklər, gəlir qeyri-müəyyənliyi, müəllif hüquqları, onlayn təqib, məzmun istehsalı xərcləri və ya platformalardan asılılıq kimi riskləri əhatəli şəkildə araşdırmır.

Gig iqtisadiyyatı və dəyişkən əmək münasibətləri

Tədqiqatda işçilərin ənənəvi tamştat məşğulluqdan kənarda müvəqqəti, müstəqil, layihə əsaslı və ya şərti iş formalarına yönəldiyi bildirilir. Bu struktur işçilərə çeviklik və yeni gəlir imkanları verə bilsə də iş təhlükəsizliyi, sosial müdafiə və təmsil problemləri də yarada bilər.

Müəlliflər gələcəkdə işçilərin yalnız ənənəvi həmkarlar ittifaqlarına bağlı olmaya biləcəyini, yeni işçi təşkilatlanmalarının hökumətlər və işəgötürənlər tərəfindən tanına biləcəyini proqnozlaşdırırlar. Bu təşkilatların texnologiya mənşəli əmək transformasiyası ilə yanaşı işçi hüquqlarının necə müdafiə olunacağını da dəyişdirə biləcəyi düşünülür.

Tədqiqatda bu yeni təşkilatlanma formaları üçün konkret nümunə, hüquqi model və ya müqayisəli məlumat təqdim edilməmişdir.

Karyera fasilələri və çevik peşəkar kimliklər

Xülasədə təqdim olunan LinkedIn araşdırmasına görə iştirakçıların %62-si daha əvvəl karyeralarına fasilə verdiyini, %35-i isə gələcəkdə fasilə verə biləcəyini bildirib. Bu nisbətlər karyera fasilələrinin qeyri-adi hal olmaqdan çıxa biləcəyi arqumentini dəstəkləmək üçün istifadə edilir.

Bununla belə sözügedən araşdırmanın tam biblioqrafik qeydi məqalənin ədəbiyyat siyahısında yoxdur. Sorğunun ölkələr üzrə bölgüsü, seçmə üsulu, sual forması və təmsil gücü də izah edilməyib. Buna görə nisbətlər tədqiqatın orijinal nəticələri kimi qiymətləndirilməməlidir.

COVID-19-dan sonrakı transformasiya

COVID-19 pandemiyasının aşağı əməkhaqqılı, lakin əsas xidmətləri davam etdirən işçilərin əhəmiyyətini görünən etdiyi bildirilir. Pandemiya eyni zamanda turizm, pərakəndə və xidmət sektorları üzərində böyük təzyiq yaratmış; uzaqdan işi, platformalardan istifadəni və rəqəmsal məzmun istehsalını sürətləndirmişdir.

Tədqiqat yüksək ixtisaslı işçilərə daha açıq, aşağı ixtisaslı işçilərə isə daha məhdud yanaşa bilən miqrasiya sistemlərinə də toxunur. Lakin ölkələr və ya miqrasiya siyasətləri arasında sistematik müqayisə aparılmamışdır.

Tədqiqat necə aparılmışdır?

Müəlliflər metodu sistematik ədəbiyyat icmalı kimi müəyyən edirlər. Gələcəyin işləri, yenidən bacarıq qazanma, rəqəmsal iqtisadiyyat, gig iqtisadiyyatı, süni intellekt və Sənaye 5.0 mövzularındakı nəşrlərin axtarıldığı bildirilir.

İstifadə olunan mənbə və platformalar bunlardır:

• Google Scholar.
• EBSCO.
• ProQuest.
• Emerald Insight.
• Springer.
• ScienceDirect.
• Harvard Business Publishing.
• Instagram.
• YouTube.
• Strukturlaşdırılmamış qrup müsahibələri.

Seçilmiş mənbələrdən məlumatların çıxarıldığı, əsas mövzular üzrə təşkil edildiyi, ortaq meyllərin xülasə edildiyi və ədəbiyyatdakı boşluqların müəyyən edilməsinə çalışıldığı bildirilir.

Metodun təkrarlana bilməsi

Tədqiqatda aşağıdakı metodoloji detallar yoxdur:

• Axtarışların aparıldığı dəqiq tarixlər.
• Hər məlumat bazasında istifadə edilən axtarış sözləri və sorğular.
• Daxil etmə və xaric etmə meyarları.
• Tapılan ümumi qeyd sayı.
• Təkrarlanan qeydlərin necə çıxarıldığı.
• Başlıq, xülasə və tam mətn seçimi mərhələlərindəki saylar.
• Daxil edilən ümumi akademik tədqiqat sayı.
• Mənbələrin keyfiyyət və ya qərəz qiymətləndirilməsi.
• Birdən çox qiymətləndiricidən istifadə edilib-edilməməsi.
• Qrup müsahibələrinə qatılanların sayı, seçimi və təhlil üsulu.

Bu çatışmazlıqlar səbəbilə icmalın eyni metodla müstəqil tədqiqatçılar tərəfindən yenidən hazırlanması mümkün deyil. Metod sistematik icmalın bəzi ümumi elementlərini daşısa da tətbiq baxımından narrativ ədəbiyyat icmalına daha yaxındır.

Mənbə növlərinin birlikdə istifadəsinin təsiri

Ədəbiyyat siyahısında akademik jurnal məqalələri və kitablarla yanaşı xəbər saytları, şirkət hesabatları, şəxsi internet saytları, sosial media kanalları və təhsil proqramı səhifələri də var.

Bu müxtəliflik sürətlə yaranan yeni peşə nümunələrini tutmaq baxımından faydalı ola bilər. Akademik nəşr prosesi tamamlanmazdan əvvəl yeni peşələr və gəlir modelləri xəbərlərdə və ya platformalarda görünən hala gələ bilər.

Bunun müqabilində mənbələrin doğrulama səviyyələri eyni deyil. Resenziyalı tədqiqatla tanıtım səhifəsi və ya xəbər mətnindən götürülən iddiaların eyni sübut gücünə malik olduğu qəbul edilə bilməz. Tədqiqat fərqli mənbə növləri üçün ayrıca etibarlılıq təsnifatı aparmamışdır.

İstinad və təqdimat problemləri

Mətndə qısa video tətbiqlərinin səyahət davranışına təsiri “Wang və digərləri [37]” formasında qeyd edilmişdir; lakin ədəbiyyat siyahısı 27 nömrədə bitir. Wang və digərlərinin tədqiqatı ədəbiyyat siyahısında 27 nömrə kimi görünür. Buna görə mətndaxili nömrələmə ilə ədəbiyyat siyahısı arasında uyğunsuzluq var.

“21 HR Jobs of the Future” hesabatı bəzi bölmələrdə Cognizant ilə əlaqələndirildiyi halda ədəbiyyat siyahısında Harvard Business Review yazısı kimi verilib. İki fərqli mənbə və ya korporativ istinad bir-birinə qarışmış ola bilər.

“Systematic literature review” ifadəsi istifadə olunsa da metod hesabatı sistematik icmal standartını qarşılayacaq qədər təfərrüatlı deyil. Bundan əlavə, tədqiqatda ayrıca nəticələr bölməsi, mənbə seçimi cədvəli və ya tematik kodlaşdırma matrisi yoxdur.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

Tədqiqatın mühüm cəhətlərindən biri gələcəyin işlərini yalnız yüksək texnologiyalı peşələrlə məhdudlaşdırmamasıdır. Mədəni bilik, yaradıcılıq, məzmun istehsalı, coğrafi savadlılıq və davamlılıq kimi fərqli sahələr eyni müzakirədə bir araya gətirilmişdir.

İkinci güclü tərəf peşəkar kimliyi sabit iş titulundan daha geniş şəkildə nəzərdən keçirməsidir. Karyera fasilələri, sektor dəyişiklikləri, platforma əsaslı işlər və şəxsi maraq sahələrinin iqtisadi fəaliyyətə çevrilməsi gələcəyin iş dünyasının hissələri kimi qiymətləndirilir.

Üçüncü güclü tərəf insan-maşın əməkdaşlığını insanın tamamilə əvəzlənməsi yanaşmasına alternativ kimi təqdim etməsidir. Texnologiyanın bəzi vəzifələri öz üzərinə götürərkən yeni vəzifələr, koordinasiya və nəzarət rolları yarada biləcəyi vurğulanır.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

• Orijinal sorğu, müsahibə, iş elanı təhlili və ya əmək bazarı məlumatlarından istifadə edilməmişdir.
• Qeyd olunan strukturlaşdırılmamış qrup müsahibələri haqqında heç bir nümunə və ya təhlil məlumatı verilməmişdir.
• Sistematik icmal üçün lazım olan seçim və keyfiyyət qiymətləndirmə mərhələləri hesabatlanmamışdır.
• Akademik və qeyri-akademik mənbələr sübut səviyyələrinə görə ayrılmamışdır.
• Yeni peşələrin böyümə nisbətləri, işçi sayları və gəlir davamlılığı ölçülməmişdir.
• Texnologiya səbəbilə yox ola biləcək və ya darala biləcək peşələr sistematik şəkildə araşdırılmamışdır.
• Platforma işinin qeyri-sabitlik, gəlir dalğalanması və sosial müdafiə problemləri təfərrüatlı müzakirə edilməmişdir.
• Generativ süni intellekt qrafiki ikinci dərəcəli mənbədən götürülmüş, müəlliflər tərəfindən yenidən təhlil edilməmişdir.
• Bəzi rəqəmsal iddiaların ədəbiyyat siyahısında tam qarşılığı yoxdur.
• Tədqiqatın əhatə dairəsi qlobal kimi müəyyən edilsə də nümunələrin əhəmiyyətli hissəsi Hindistan və ingilisdilli mənbələrlə məhdudlaşır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Süni intellekt və rəqəmsal platformalar mövcud peşələrdəki vəzifə kombinasiyalarını dəyişir.
• Texniki bacarıqlarla yaradıcılıq, ünsiyyət və sahə biliklərinin birlikdə istifadə edildiyi rollar əhəmiyyət qazanır.
• Karyera yolları daha fasiləli və çoxistiqamətli ola bilər.
• Yenidən bacarıq qazanma və ömür boyu öyrənmə texnoloji transformasiyaya uyğunlaşmaq baxımından vacibdir.
• Sosial media bəzi şəxsi maraq sahələrinin görünən və gəlir gətirən peşələrə çevrilməsini asanlaşdırır.
• Davamlılıq və bərpa olunan enerji tələbləri yeni vəzifələr və ixtisas sahələri yaradır.
• İnsan-maşın əməkdaşlığını dizayn edən rollar yalnız avtomatlaşdırma texnologiyasını inkişaf etdirən rollar qədər vacib ola bilər.

Tədqiqatın sübut etmədiyi nəticələr

• Süni intellektin ümumilikdə neçə peşə yaradacağı və ya aradan qaldıracağı hesablanmamışdır.
• Sadalanan bütün peşələrin daimi, yüksək gəlirli və ya təhlükəsiz olacağı göstərilməmişdir.
• Ağıllı təhsilin məşğulluq, əməkhaqqı və ya məhsuldarlıq üzərində təsiri eksperimental olaraq ölçülməmişdir.
• Müəyyən yenidən bacarıq qazandırma proqramının uğuru qiymətləndirilməmişdir.
• Məzmun yaradıcılığının bütün fərdlər üçün davamlı karyera olduğu sübut edilməmişdir.
• Formal diplomun gələcəkdə əhəmiyyətini itirəcəyinə dair kəmiyyət nəticəsi təqdim edilməmişdir.
• Sosial media üzərindən əldə edilən nümunə gəlirlərin uzunmüddətli və ya təmsilçi olduğu göstərilməmişdir.
• Generativ süni intellekt istifadə kateqoriyalarının birbaşa yeni peşələrə çevriləcəyi sübut edilməmişdir.

Təhsil müəssisələri baxımından nəticələr

Tədqiqatın yanaşmasına görə universitetlər yalnız müəyyən peşə titullarına yönəlmiş sabit proqramlar təqdim etməklə kifayətlənməməlidir. Tələbələrin fərqli sahələri birləşdirməsinə, texnoloji alətlərdən istifadə etməsinə və dəyişən iş şərtlərinə uyğunlaşmasına kömək edəcək çevik öyrənmə yolları hazırlanmalıdır.

Texniki proqramlarda ünsiyyət, etika, yaradıcılıq və sosial kontekst; sosial elm və incəsənət proqramlarında isə məlumat savadlılığı, süni intellektdən istifadə və rəqəmsal istehsal bacarıqları gücləndirilə bilər.

Bununla belə məqalə müəyyən kurikulum, dərs saatı, qiymətləndirmə sistemi və ya kvalifikasiya standartı təklif etmir. Təhsil müəssisələrinə dair təkliflər strateji istiqamət göstərmə səviyyəsindədir.

Müəssisələr baxımından nəticələr

Təşkilatların mövcud iş titullarından əvvəl vəzifələri və bacarıqları araşdırması təklif olunur. Hansı vəzifələrin avtomatlaşacağı, hansılarında insan mühakiməsinə ehtiyac olacağı və hansı yeni vəzifələrin ortaya çıxacağı mütəmadi qiymətləndirilməlidir.

İşçilərin yenidən bacarıq qazanması avtomatlaşdırma qərarından sonra tətbiq edilən müvəqqəti tədbir deyil, işçi qüvvəsi strategiyasının davamlı komponenti kimi nəzərdən keçirilməlidir. Sektor üzrə ortaq bacarıq taksonomiyalarının hazırlanması da təklif edilir.

Ortaq taksonomiyalar xüsusilə qabaqcıl süni intellekt kimi sürətlə inkişaf edən sahələrdə təşkilatların təhsil resurslarını və ixtisaslarını birləşdirməsinə kömək edə bilər. Lakin tədqiqatda təklif olunan taksonomiyanın strukturu və ya idarəetmə modeli hazırlanmayıb.

Dövlət siyasətləri baxımından nəticələr

Texnoloji transformasiya səbəbilə işi dəyişən və ya aradan qalxan işçilərin yeni vəzifələrə hazırlanması üçün şirkətlərin təhsil verməsinin təşviq edilməli olduğu bildirilir. Yeni iş formalarının sosial müdafiə və işçi təmsilçiliyi baxımından da yeni institusional tənzimləmələr tələb edə biləcəyi düşünülür.

Məqalədə bu tənzimləmələrin maliyyələşdirilməsi, hüquqi əhatə dairəsi və ya ölkələr üzrə tətbiqi qiymətləndirilməmişdir. Dövlət siyasəti təklifləri ümumi səviyyədə qalır.

Gələcək tədqiqatlar üçün təkliflər

Müəlliflər texnoloji dəyişikliyin sürətli və mövzunun çox geniş olması səbəbilə tək bir təşkilatın, təhsil müəssisəsinin və ya hökumətin gələcəyin bütün peşələrinə təkbaşına hazırlaşa bilməyəcəyini bildirirlər.

Gələcəkdə aparıla biləcək tədqiqatlar aşağıdakı sahələrə fokuslana bilər:

• Sektorlara xas bacarıq taksonomiyalarının hazırlanması.
• Yeni peşələrin iş elanı məlumatları ilə izlənməsi.
• Sosial media üzərindən yaranan peşələrin gəlir və davamlılıq strukturu.
• Formal təhsil olmadan texnologiya əsaslı işlərə giriş yolları.
• Süni intellektlə işləyən şəxslərdə peşəkar kimlik transformasiyası.
• Yenidən bacarıq qazandırma proqramlarının uzunmüddətli məşğulluq nəticələri.
• Platforma işçilərinin sosial təminat və təşkilatlanma modelləri.
• Texnologiyaya çıxış bərabərsizliyinin yeni peşələrə qoşulma üzərində təsiri.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynının xülasəsi

Tədqiqatın əsas tematik nəticələri

Məlumat və nəticələrin texniki sərhədi

Tədqiqat yeni peşələrin sayını, böyümə sürətini, əməkhaqqı səviyyəsini və ya əmək bazarındakı payını hesablamamışdır. Nümunələr seçilmiş ədəbiyyatdan və aktual media məzmunundan toplanmışdır.

Üçüncü səhifədəki %23, %21, %17, %16, %13 və %10 dəyərləri tədqiqatın apardığı işçi sorğusundan gəlmir. Bunlar başqa mənbədə müəyyən edilmiş 100 generativ süni intellekt istifadə kateqoriyasının altı mövzu üzrə paylanmasıdır.

Tədqiqatda səbəb-nəticə təhlili aparılmadığı üçün süni intellektin müəyyən peşəni birbaşa yaratdığı, aradan qaldırdığı və ya gəlirini artırdığı nəticəsinə gəlmək olmaz. Nəticələr dəyişən iş həyatını anlamağa kömək edən meyllər və nümunələr səviyyəsindədir.

Mənbə və Metod Qeydi

Tədqiqatın orijinal adı: New Professions and Identities in Context of Future of Work Studies in the Age of AI

Müəlliflər və sıralama: Preeti Gilhotra; Dr Sujata Chincholkar.

Bərabər töhfə və ya ortaq birinci müəlliflik: Göstərilməyib.

Məsul müəllif: Göstərilməyib.

İnstitusional əlaqələr:

• Preeti Gilhotra: Assistant Professor, School of Branding & Advertising, NMIMS.
• Dr Sujata Chincholkar: Director, FR. C. Rodrigues Institute of Management.

Mənbə növü: Gələcəyin işləri, süni intellekt, Sənaye 5.0, yenidən bacarıq qazanma və yeni peşəkar kimliklər haqqında ədəbiyyat qiymətləndirilməsi və nümunələr toplusu.

Jurnal: Minnesota Journal of Business Law and Entrepreneurship.

Cild və nömrə: Volume 2026, No. 2.

Səhifələr: 1198–1205.

eISSN: 1540-3270.

Nəşr ili: 2026.

DOI: Məqalə mətnində və rəsmi məqalə qeyd səhifəsində DOI yoxdur; DOI təsdiqlənməyib.

Resenziya vəziyyəti: Jurnal məqalələr üçün ikiqat kor resenziya tətbiq etdiyini bildirir. Bu məqaləyə aid fərdi resenziya hesabatları açıq olmadığından məqaləyə xas proses müstəqil şəkildə təsdiqlənməyib.

Nəşr platforması: kommerstad.org.

Orijinal naşir və ya nəşr edən qurum: Cari məqalə və jurnal səhifələrində açıq naşir qurumun adı göstərilməyib; bu məlumat təsdiqlənməyib.

Rəsmi məqalə keçidi:https://kommerstad.org/journal/article/view/345

Rəsmi tam mətn keçidi:https://www.kommerstad.org/journal/article/download/345/265

ISSN qeyd keçidi:https://portal.issn.org/resource/ISSN/1540-3270

Maliyyələşdirmə: Tədqiqatda maliyyələşdirmə bəyanatı yoxdur.

Maraqların toqquşması: Tədqiqatda maraqların toqquşması bəyanatı yoxdur.

Məlumatlara çıxış: Orijinal tədqiqat məlumat dəsti və ya məlumatlara çıxış bəyanatı yoxdur.

Etik şura: İştirakçılara əsaslanan açıq empirik tədqiqat hesabatlanmadığı kimi etik şura və ya razılıq bəyanatı da təqdim edilməmişdir. Mətndə adı çəkilən strukturlaşdırılmamış qrup müsahibələrinin iştirakçıları və etik prosesi izah edilməmişdir.

Bu Azərbaycan dilində izah tədqiqatın səkkiz səhifəsindəki mətn, ədəbiyyat siyahısı və generativ süni intellekt istifadə vizualı araşdırılaraq hazırlanmışdır. Məqalədə olmayan əmək bazarı proqnozu, əməkhaqqı məlumatı, səbəb-nəticə nəticəsi və ya təhsil proqramı uğuru əlavə edilməmişdir.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri; sistematik icmal metodunun təkrarlana bilən şəkildə hesabatlanmaması, akademik və qeyri-akademik mənbələrin birlikdə istifadə edilməsi, strukturlaşdırılmamış qrup müsahibələrinin izah edilməməsi, orijinal məlumat və statistik təhlilin olmaması, yeni peşə nümunələrinin təmsil gücünün bilinməməsi və bəzi mətndaxili istinadlarla ədəbiyyat nömrələri arasındakı uyğunsuzluqlardır.