Beynəlxalq ticarət rəqabətinin yerli məşğulluğu zəiflətməsi adətən daha aşağı doğurganlıq, daha az evlilik və ailə formalaşmasında geriləmə ilə əlaqələndirilir. Ancaq Mateo Hoyos, Anamika Sen və Cynthia Ramos tərəfindən hazırlanan bu tədqiqat, Meksikada fərqli bir nəticə ortaya qoyur. Araşdırmacıların təxminlərinə görə 2000–2020 dövründə Çindən gələn idxal rəqabətinə daha çox məruz qalan yerli əmək bazarlarında doğum nisbəti yüksəlmiş, uşaq sahibi qadınların nisbəti artmış və subaylıq nisbəti geriləmişdir.

Bu nəticə bütün sektörlerde eyni biçimde ortaya çıkmamıştır. Doğurganlıqtaki artımın əsas kaynağı, qadın məşğulluğunun görəce yoğun olduğu sektörlerin idxal rəqabətinə maruz kalmasıdır. Qadın yoğun sektörlerde iş olanakları zəifladığında qadın işçi qüvvəsində iştirakı belirgin biçimde düşmüş; araşdırmacılar bu vəziyyəti uşaq sahibi olmanın əmək bazarı baxımından alternativ dəyərnin azalmasıyla açıklamıştır. Kişi yoğun sektörlerdeki idxal rəqabəti ise kişi işsizliğini artırmış və doğurganlıq ilə ailə formalaşmasınu daha küçük ölçekte ters yönde etkiləmiştir.

Orta ümumi idxal rəqabətinə qarşılık gelen işçi başına 575 dolarlık məruz qalma artımı, 25–45 yaşındaki hər 1.000 qadın başına doğum sayını təxminən 7,9 artırmıştır. Qadın yoğun sektör məruz qalması eyni ortak ölçeğe getirildiğinde doğum sayındaki təxmini artım 28,6’ya ulaşirqen, kişilərin sıx olduğu sektor məruz qalmasınin təxmini təsiri 6,7 doğumluk bir azalma yönündedir. Bununla belə qadınların sıx olduğu sektor əmsalının işçi başına 575 dolar üzərindən ölçeklenmiş müqayisəlı bir əmsal olduğu, qadınların sıx olduğu sektorlerdeki gerçek orta məruz qalmasın 189 dolar olduğu unutulmamalıdır.

Bilimsel uyarı: Bu tədqiqat hakem dəyərlendirmesinden gecmemiş bir preprinttir. Nəticəlar təsadüfi kontrollü bir təcrübəden deyil, belirli tanımlama varsayımlarına dayanan alət dəyişənli shift-share ekonometrik dizeynindan elde edilmişdir. Nəticələr, ticaret mənbəlı iş kayıplarının sosial açıdan yararlı olduğunu və ya doğurganlıq artımının refah artımı anlamına geldiğini göstermemektedir.

Araşdırmanın əsas sualsu

Tədqiqatın çıkış noktası, ticaret şoklarının doğurganlıq və ailə formalaşması üzərindeki təsirinin niyə ölkəden ölkəye dəyişebildiği sualsudur. Amerika Birləşmiş Ştatları, Almaniya, İndoneziya, Braziliya və Peru kimi ölkəler üzərine əvvəlki araşdırmalarda olumsuz ticaret və məşğulluq şoklarının çoğunlukla doğurganlığı azalttığı və ya ailə formalaşmasınu zəiflattığı bildirilmişdir.

Bununla belə ailə ekonomisi yaklaşımı, əmək bazarı şoklarının qadınlar ilə kişiləri eyni biçimde etkiləmeyebiləceğini öngörməktedir. Kişilərin gəlir və məşğulluq olanaklarının təhrifsı ev təsərrüfatı gəlirini və iqtisadi etimadliği azaltarak evlilik və uşaq sahibi olmayı zorlaştırabilir. Qadınların məşğulluq olanaklarının təhrifsı ise haqqli tədqiqatda kalmanın getirisini düşürerek uşaq böyütməye ayrılan zamanın görəli xərcini azaltabilir.

Araşdırmacılar bu səbəbdən üç bağlantılı sualya yanıt aramıştır:

• Çin mənşəli idxal rəqabəti Meksikadaki yerli doğurganlıq və ailə vəziyyəti göstəricilərini nasıl etkiləmiştir?
• Etki, idxal rəqabətinin qadın və ya kişi məşğulluğunın yoğun olduğu sektörlerde toplanmasına görə dəyişmekte midir?
• Qadınların şok əvvəlsindeki əmək bazarı bağlılığı, doğurganlıq tepkisinin böyüklüğünü izahkta mı?

Meksika niyə xüsusi bir nümunə oluşturuyor?

Tədqiqatda Meksiqanın seçilmesinin əsas səbəblərinden biri, qadınların işçi qüvvəsində iştirakının müqayisəlı olaraq aşağı olmasıdır. Araşdırmacıların aktardığı məlumatlere görə 2000 ilında Meksikadaki qadın işçi qüvvəsində iştirak nisbətı təxminən %38 iken Latın Amerikası ortası təxminən %52 səviyyəsindədir.

Bu fərq, qadınların haqqli əmək bazarına bağlılığının bəzi Meksika bölgelerinde daha kırılgan olabiləceği düşüncəsini desteklemektedir. Ancaq tədqiqat, aşağı qadın işçi qüvvəsində iştirakının yalnız gender normalarından mənbəlandığını qanıtlamamaktadır. İş olanaklarının keyfiyyətiği, baxım yükümlülükleri, qeyri-rəsmilik, regional gəlir səviyyəsi və başqa kurumsal məhdudiyyətlər da eyni örüntüde rol oynayabilir.

“Alternativ dəyər” mexanizmsı ne anlama geliyor?

Uşaq sahibi olmak yalnız birbaşa parasal harcamalardan oluşan bir xərc yaratmaz. Uşaq qayğıına ayrılan zaman səbəbilə vazgecilən haqq, kariyer təcrübəimi və ya iş fürsətı da iqtisadi bir xərc oluşturur. Ekonomide buna alternativ dəyər denir.

Qadınların məşğulluq və haqq beklentiləri güclüyse işçi qüvvəsinden ayrılmanın xərci daha yüksək ola bilər. Məşğulluq olanakları xarici bir şokla zəifladığında ise haqqli tədqiqatdan ayrılmanın iqtisadi bedeli düşebilir. Araşdırmacıların savunduğu mexanizm, qadınların sıx olduğu sektorlerdeki idxal rəqabətinin qadınları işsiz olaraq iş aramaya devam etmekten çok, işçi qüvvəsinin tamamilə xaricinə ittiği və bunun doğurganlıq qərarlarını etkilədiği yönündedir.

Bu mexanizm, qadınların iş kaybetmesini və ya haqqli tədqiqatdan ayrılmasını olumlu bir gelişme olaraq dəyərlendirmez. Tədqiqatın nəticə bölməünde de doğurganlıq artımının daha iyi iqtisadi olanaklardan deyil, iqtisadi yer dəyiştirme və əmək bazarından kopuş sürecinden mənbəlandığı vurgulanmaktadır.

Kullanılan məlumatler

Araşdırmacılar Meksikadaki yerli əmək qələviarlarını temsil eden nəqliyyat və iş əlaqəli bölgələr üçün üç dövrli bir panel məlumatları seti oluşturmuştur:

• 2000–2010
• 2010–2015
• 2015–2020

Demografik göstergeler Meksika Əhali və Mənzil Siyahıyaalmalarından və 2015 Ara Əhali Sorğusundan elde edilmişdir. Temel analizde doğurganlıq və ailə vəziyyəti göstəriciləri 25–45 yaş qrupuna görə yaradılmışdır.

İncelenen əsas nəticə dəyişkenleri şunlardır:

• Her 1.000 qadın başına doğum sayı
• En az bir çocuğu bulunan qadınların nisbətı
• İlk doğumdaki yaş
• 19 yaşından əvvəl doğum yapmış olma nisbətı
• Subay, evli, ayrılmış və dul əhali nisbətları
• Qadın və kişi işçi qüvvəsində iştirak nisbətları
• Qadın və kişi işsizlik nisbətları
• Orta haqq göstəriciləri

Ticaret məlumatları, Birləşmiş Millətlər Comtrade məlumatlarıni uyumlaştıran CEPII BACI məlumat tabanından alınmıştır. Məşğulluq ilə xarici ticaret sektörlerini eyni sınıflamada birlhəyat yoldaşıtirmek üçün 14 imalat sənayesi sektöründen oluşan bir həyat yoldaşılhəyat yoldaşıtirme istifadə edilmişdir.

Nümunəlemde orta doğum göstəricisi her 1.000 qadın başına 69,84’tür. Qadınların %78,01’inin en az bir çocuğu vardır. Orta ümumi idxal rəqabəti məruz qalması işçi başına 575 dolar, qadınların sıx olduğu sektor məruz qalması 189 dolar və kişilərin sıx olduğu sektor məruz qalması 386 dolardır.

Shift-share yaklaşımı nasıl çalışıyor?

Araşdırma her bölgenin Çindən eyni miktarda ithalat yaptığını varsaymamaktadır. Bunun yerine, 2000 ilındaki sektörel məşğulluq yapısı ilə daha sonraki Çin ithalat artımlarını birlhəyat yoldaşıtirmektedir. Bir bölgede Çin rekabetinden güclü biçimde etkilənen sektörler 2000 ilında daha böyük bir məşğulluq payına malikse o bölgenin məruz qalması daha yüksək hesaplanmaktadır.

Ümumi idxal rəqabəti məruz qalması şu biçimde tərif edilmişdir:

\[ EXP_{rt} = \sum_j \frac{L_{rj,2000}}{L_{r,2000}} \left( \frac{\Delta Imports_{jt}}{L_{j,2000}} \right) \]

Bu formülde:

• \(EXP_{rt}\), \(r\) bölgesinin \(t\) dövründəki Çin idxal rəqabəti məruz qalmasıdir.
• \(L_{rj,2000}\), \(r\) bölgesinde \(j\) sektöründe 2000 ilındaki məşğulluqdır.
• \(L_{r,2000}\), bölgenin 2000 ilındaki ümumi məşğulluğu.
• \(\Delta Imports_{jt}\), \(j\) sektöründe Çindən Meksikaya idxalın ilgili dövrdeki dəyişimidir.
• \(L_{j,2000}\), \(j\) sektörünün Meksika genelindeki 2000 ilı məşğulluğu.

İlk kəsikr, bir sektörün regional ekonomideki başlanğıc ağırlığını; ikinci kəsikr ise o sektördeki ulusal ithalat şokunun işçi başına böyüklüğünü göstərir. Bu səbəbdən yüksək məruz qalma yalnız çok ithalat yapılması mənasına gəlmir; bölgenin başlanğıctaki sektörel yapısının ithalat şokuyla ne ölçüde çakıştığını göstərir.

Təxmin tənliyi

Araşdırmanın əsas ekonometrik tənliyi şöyledir:

\[ \Delta Y_{rt} = \alpha_r + \lambda_t + \beta EXP_{rt} + X'_r\gamma_t + \varepsilon_{rt} \]

Burada:

• \(\Delta Y_{rt}\), doğurganlıq, ailə vəziyyəti və ya əmək bazarı nəticəsindaki dövrsel dəyişimdir.
• \(\alpha_r\), zaman üçünde dəyişmeyen regional xüsusilikleri kontrol eden bölgə sabit effektidir.
• \(\lambda_t\), bütün bölgeleri etkiləyen dövrsel gelişmeleri kontrol eden dövr sabit effektidir.
• \(\beta\), idxal rəqabəti məruz qalmasınin təxmin edilən təsiridir.
• \(X_r\), başlanğıctaki istehsal məşğulluğu payı və başlanğıc doğurganlığı kimi kontrol dəyişkenlerini daxilierir.
• \(\varepsilon_{rt}\), modelde açıklanmayan regional və dövrsel dəyişimleri temsil eder.

Regresyonlar 2000 ilındaki ümumi məşğulluqla ağırlıklandırılmış; standart xətalar yerli əmək bazarı səviyyəsində klasterləşdirilmiştir.

Niyə alət dəyişən kullanılıyor?

Meksiqanın Çindən yaptığı ithalat yalnız Çinin üretim gücünden deyil, Meksikadaki talep dəyişimlerinden de etkilənebilir. Örneğin doğurganlığı etkiləyen regional bir iqtisadi inkişaf eyni zamanda ithalat talebini dəyiştirebilir. Böyle bir durumda ithalat ilə doğurganlıq arasındakı əlaqə ters niyəsellik və ya ortak etkenler səbəbilə yanıltıcı ola bilər.

Araşdırmacılar bu sualnu azaltmak üçün Meksika xaricindəki ölkəlere yapılan Çin ihracatının sektör bəzindaki artımını alət dəyişən olaraq kullanmıştır:

\[ EXP^{gl}_{rt} = \sum_j \frac{L_{rj,2000}}{L_{r,2000}} \left( \frac{\Delta Imports^{gl}_{jt}}{L_{j,2000}} \right) \]

\(\Delta Imports^{gl}_{jt}\), Çinin \(j\) sektöründe Meksika xaricindəki dünya pazarlarına yaptığı ihracatın büyümesini göstərir. Bu dəyişkenin amacı, Meksikadaki yerli talep koşullarından çok Çinin qlobal arz genişlemesini yakalamaktır.

Niyəsel yorum, Çinin üçüncü ölkəlere yönəlmiş sektörel ihracat artımlarının Meksikadaki yerli doğurganlıq eğilimlerini başqa qanallardan sistematik biçimde etkiləmediği varsayımına bağlıdır. Bu varsayım birbaşa gözlenemediği üçün tədqiqat güclü bir yarı təcrübəsel tasarım sunsa da təsadüfi təcrübə qətiliğinde deyil.

Qadın və kişilərin sıx olduğu sektor ayrımı

Ümumi ticarət şoku qadın və kişi məşğulluq paylarına görə iki komponente ayrılmıştır:

\[ FEXP_{rt} = \sum_j \left( f_{rj,2000} \frac{L_{rj,2000}}{L_{r,2000}} \right) \left( \frac{\Delta Imports_{jt}}{L_{j,2000}} \right) \]

\[ MEXP_{rt} = \sum_j \left( (1-f_{rj,2000}) \frac{L_{rj,2000}}{L_{r,2000}} \right) \left( \frac{\Delta Imports_{jt}}{L_{j,2000}} \right) \]

\(f_{rj,2000}\), 2000 ilında ilgili bölge və sektörde işçilərın qadın payıdır. \(1-f_{rj,2000}\) ise kişi işçi payını temsil eder. Böylece eyni ithalat şokunun qadın və ya kişi məşğulluğunın yoğun olduğu sektörler üzərindən aktarılması ayrı ayrı təxmin edilir.

Genel idxal rəqabətinin doğurganlıq üzərindeki təsiri

İşçi başına 575 dolarlık ümumi idxal rəqabəti artımı üçün elde edilən əsas nəticəlar şöyledir:

Orta doğum göstəricisinin 69,84 olduğu düşünüldüğünde 7,948’lik artım təxminən %11’lik bir dəyişime qarşılık gelmektedir. Bununla belə nəticə “Meksiqanın ulusal doğum nisbəti Çin idxalı səbəbilə tam olaraq %11 arttı” biçiminde yorumlanmamalıdır. Katsayı, yerli əmək qələviarlarının fərqli məruz qalma səviyyəleri üzərindən təxmin edilən regional bir etkidir.

Subaylık nisbətının düşerkən ayrılmış əhali nisbətinın yüksəlmesi önemli bir ayrıntıdır. Nəticələr daha çox kişinin əlaqə və ya evlilik benzeri birlikteliklere girdiğini düşündürmekle birlikte bu birlikdəliklərin daha sabit hâle geldiğini göstermemektedir.

Qadın yoğun və kişilərin sıx olduğu sektorlerde zıt yönlü nəticəlar

* p<0,10; ** p<0,05; *** p<0,01.

Qadın yoğun sektör məruz qalması kişi və qadın subaylığını birlikte azaltmıştır. Kişilərin subaylıq nisbətindaki təxmini azalma 7,031 faiz bəndi, qadınların subaylıq nisbətindaki azalma ise 5,531 faiz bəndidır. Kişi yoğun sektör məruz qalması kişi subaylığını 3,862 faiz bəndi artırirqen kişi evliliğini 5,186 faiz bəndi azaltmıştır.

Bu müqayisəda bütün əmsallar işçi başına 575 dolarlık ortak bir şok böyüklüğüne ölçeklenmiştir. Bu işlem iki kanalın duyarlılığını müqayisəyı sağlar; ancaq qadınların sıx olduğu sektorlerde orta şokun gerçekte 189 dolar olduğu diqqəte alınmalıdır. Dolayısıyla 28,605 dəyəri orta Meksika bölgesinde gözlenen birbaşa artım deyil, həyat yoldaşıit böyüklükteki varsayımsal şoklara məlumatlen təxmini tepkidir.

İşgücü piqanunsındaki əsas mexanizm

Genel idxal rəqabəti qadın və kişi haqlarıni azaltmıştır. Ancaq haqq xaricindəki uyum biçimi cinsiyete görə fərqlilaşmıştır:

• Qadınlarda ümumi idxal rəqabəti, işçi qüvvəsində iştirakı 4,161 faiz bəndi azaltmış; qadın işsizliğinde əhəmiyyətli bir artım oluşturmamıştır.
• Kişilərde ümumi idxal rəqabəti, işsizliği 1,694 faiz bəndi artırmış; işçi qüvvəsində iştirakda statistik olaraq etimadilir bir dəyişim oluşturmamıştır.
• Qadın yoğun sektör məruz qalması qadın işçi qüvvəsində iştirakını 14,727 faiz bəndi azaltmıştır.
• Kişi yoğun sektör məruz qalması kişi işsizliğini 2,806 faiz bəndi artırmıştır.

Bu nəticəlara görə qadınların sıx olduğu sektorlerde iş kaybeden və ya iş olanakları zəiflayan qadınlar işsiz olaraq iş aramayı sürdürmek yerine daha yüksək nisbətda işçi qüvvəsinin xariciına çıkmıştır. Kişi yoğun sektörlerdeki şokta ise kişilər işçi qüvvəsinde kalmış fakat işsizliğe gecmiştir.

Araşdırmacıların yorumu, kişilərin sıx olduğu sektor şokunun ev təsərrüfatı gəlirini və kişilərin ənənəvi gəlir sağlayıcı rolünü zəiflatarak doğurganlığı azalttığı; qadınların sıx olduğu sektor şokunun ise qadınların piqanun tədqiqatsından çekilmesini artırarak uşaq sahibi olmanın alternativ dəyərni düşürdüğü yönündedir.

Başlangıçtaki qadın işçi qüvvəsində iştirakı niyə önemli?

Araşdırmacılar qadınların sıx olduğu sektor şokunu, bölgenin 2000 ilındaki qadın işçi qüvvəsində iştirak nisbətıyla etkiləşime sokmuştur. Başlangıç qadın işçi qüvvəsində iştirakı məşğulluq ağırlıklı ortada %41, standart sapması ise 9,3 faiz bəndidır.

Orta başlanğıc səviyyəsində işçi başına 575 dolarlık qadınların sıx olduğu sektor məruz qalması:

• Her 1.000 qadın başına doğumu 33,084 artırmış,
• Subaylık nisbətını 7,512 faiz bəndi azaltmış,
• Qadın işçi qüvvəsində iştirakını 23,948 faiz bəndi azaltmıştır.

Başlangıç qadın işçi qüvvəsində iştirakının bir standart sapma, yani təxminən 9,3 faiz bəndi daha aşağı olduğu bölgelerde təxmini tepki:

• Her 1.000 qadın başına təxminən 15,6 ek doğum daha güclü,
• Subaylıktaki azalma təxminən 4,4 faiz bəndi daha böyük,
• Qadın işçi qüvvəsində iştirakındaki azalma təxminən 20,2 faiz bəndi daha böyük olmuştur.

Bu tapıntı, qadınların zaten əmək bazarına daha zəif bağlı olduğu yerlerde küçük məşğulluq təhriflarının bilə işçi qüvvəsinden tamamen ayrılma olasılığını daha çox artırdığı yorumunu desteklemektedir.

Gelir və qeyri-rəsmilik eyni nəticəsi açıklıyor mu?

Aşağı qadın işçi qüvvəsində iştirakı, aşağı gəlir və ya yüksək qeyri-rəsmilik kimi başqa regional xüsusiliklerin göstəricisi ola bilər. Araşdırmacılar bu olasılığı sınamak üçün qadınların sıx olduğu sektor məruz qalmasıni başlanğıc gəlir səviyyəsi və qeyri-rəsmi məşğulluq nisbətıyla da etkiləşime sokmuştur.

Gelir və qeyri-rəsmilik etkiləşimleri doğum nisbətindaki fərqlilığı müstəqil biçimde izahmıştır. Qadın işçi qüvvəsində iştirakıyla kurulan etkiləşim ise böyüklüğünü böyük ölçüde korumuştur. Bu nəticə, başlanğıctaki qadınların işçi qüvvəsinə bağlılığının genel iqtisadi gelişmişlikten daha xüsusi bir qanal yakaladığını düşündürmektedir.

Kayıt xariciılığın qadın işçi qüvvəsində iştirakı üzərindeki etkiləşimi bəzi modellerde pozitif və əhəmiyyətlidır. Araşdırmacılar bunu, qeyd xariciı işlərin şoktan etkilənen qadınların tamamen işçi qüvvəsindən kənara çıkmasını kısmen önleyebilən bir tampon oluşturmasıyla uyğun bulmuştur. Ancaq bu tampon təsiri doğurganlıq nəticələrinda eyni açıklayıcılığa malik deyil.

Xəritəlar və sektör grafikleri ne gösteriyor?

Çevrim daxilii ekteki A1, A2 və A3 xəritələrı ümumi, kişilərin sıx olduğu və qadınların sıx olduğu sektor məruz qalmalerinin Meksika genelinde həyat yoldaşıit dağılmadığını göstərir. Xəritəlardaki koyu bölgeler daha yüksək məruz qalma dilimlerini, gri bölgeler ise eksik məlumatyi temsil etmektedir. Qadın və kişilərin sıx olduğu məruz qalma xəritələrı kısmen örtüşmekle birlikte eyni coğrafi dağılıma malik deyil.

A4 grafiğinde sektör şokları ekonomi genelindeki məşğulluq ağırlıklı ortaya görə normalize edilmişdir. Kesikli çizgi 1 dəyərindeki genel müqayisə səviyyəsidir. Grafikten təxminən olaraq:

• Endüstriyel makine sektörünün ortanın təxminən 18 katı ilə en böyük şoka,
• Bilgisayar və elektronik sektörünün təxminən 8 katlık ikinci böyük şoka,
• Elektrikli ekipman ilə kauçuk və plastik sektörlerinin təxminən 2 katlık şoklara malik olduğu görülmektedir.

A5 grafiği yüksək qadın məruz qalmali bölgelerde biliksayar və elektroniğin, digər istehsalın və tekstil-geyimin daha böyük paylara malik olduğunu göstərir. Yüksək kişi məruz qalmali bölgelerde ise sənaye maşınları belirgin biçimde daha böyük pay taşımaktadır.

A6 grafiği eyni yüksək ümumi məruz qalmali bölgeler üçünde qadın və kişi biləşimi arasındakı fərqı göstərir. Bilgisayar-elektronik ilə tekstil-geyim qadın məruz qalmasıne daha çox ağırlık məlumatrken, sənaye maşınları və metal məhsulları kişi məruz qalmasıne daha çox ağırlık vermektedir. Bu grafikler, “qadın şoku” və “kişi şoku” ayrımının yalnız nəzəri bir sınıflandırma olmadığını; bölgelerin gerçek sektörel məşğulluq biləşiminden mənbəlandığını göstərir.

Sağlamlık kontrolleri

Araşdırmacılar nəticələrin tək bir sektör, yaş tanımı və ya alət dəyişən seçimine bağlı olup olmadığını çhəyat yoldaşıitli kontrollerle incelemiştir:

• Heterojen fəaliyyətleri bir araya getiren “digər istehsal” sektörü xariciarıda bırakılmıştır.
• Kənd təsərrüfatı sektörü məruz qalma ölçməüne eklenmiş və başlanğıc kənd təsərrüfatı məşğulluq payı kontrol edilmişdir.
• Dünya geneli yerine Meksika xaricindəki Latın Amerikası ölkələrine yapılan Çin ihracatı alət dəyişən olaraq istifadə edilmişdir.
• Her istehsal sektorunün başlanğıc məşğulluq payı dövr eğilimleriyle ayrı ayrı etkiləştirilmiştir.
• Doğurganlıq və ailə vəziyyəti göstəriciləri alternatif yaş aralıklarıyla yenidən yaradılmışdır.
• Her 1.000 qadın başına doğum göstəricisine ek olaraq ümumi doğurganlıq əmsalı istifadə edilmişdir.
• Adão–Kolesár–Morales shift-share sağlam standart xətaları tətbiq edilmişdir.

İlk kontrollerde qadınların sıx olduğu sektor məruz qalmasınin doğurganlığı artırması və subaylığı azaltması yönündeki əsas örüntü korunmuştur. Ancaq shift-share yapısına xüsusi AKM standart xəta düzeltmesi uygulandığında standart xətalar büyümüş və bəzi nəticəlar ənənəvi əhəmiyyətlilık səviyyəlerini kaybetmiştir.

AKM düzeltmesinde qadınların sıx olduğu sektor məruz qalmasınin doğum nisbəti əmsalı pozitif kalmış fakat statistik olaraq əhəmiyyətli olmamıştır. Ümumi doğurganlıq hızı üzərindeki pozitif etki %10 səviyyəsində, kişilərin subaylıq nisbətindaki azalma ise %5 səviyyəsində əhəmiyyətli kalmıştır. Bu səbəbdən etkinin yönü çhəyat yoldaşıitli modellerde tutarlı olsa da təxminlerin qətiliği konusunda ihtiyat gereklidir.

“Eksik paylar” düzeltmesinin önemi

Shift-share ölçməü yalnız imalat sektörlerinden oluşturulduğu üçün sektörel paylar ümumi regional məşğulluğun tamamını kapsamamakta və bire həyat yoldaşıit olmamaktadır. İmalata başlanğıcta daha bağımlı bölgeler, ticarət şokundan müstəqil niyəlerle de fərqli eğilimler yaşayabilir.

Araşdırmacılar bu səbəbdən 2000 ilı istehsal məşğulluğu payını dövr göstəriciləriyle etkiləştirerek modele eklemiştir. Ek C’deki müqayisəya görə yalnız bölge və dövr sabit təsirlərinin kullanıldığı model qadın işsizliğinde 2,953 faiz bəndilık artım təxmin ederkən, imalat payı kontrolü eklendiğinde əmsal −0,724’e dönmekte və əhəmiyyətlilığını kaybetmektedir. Qadın işçi qüvvəsində iştirakı əmsalı da +2,221’den −3,775’e dönmektedir.

Başlangıç doğurganlığı da eklendiğinde seçim edilən modelde qadın işçi qüvvəsində iştirakındaki təxmini azalma −4,161 faiz bəndidır. Bu nəticə, tədqiqatnın əsas mexanizm yorumunun istifadə olunan düzeltmeye duyarlı olduğunu və eksik pay düzeltmesinin araşdırma tasarımında mərkəzi bir rol oynadığını göstərir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

• Yirmi illık dövri və üç ayrı zaman aralığını kapsayan geniş regional panel istifadə edilmişdir.
• Doğurganlıq, ailə vəziyyəti və əmək bazarı nəticəları eyni araşdırma tasarımı üçünde birlikte incələnmişdir.
• Ümumi ithalat şoku qadın və kişilərin sıx olduğu sektor komponentlerine ayrılmıştır.
• Meksika ithalat talebinden mənbəlanabiləcek daxililik sualnuna qarşı üçüncü ölkəlere Çin ihracatı alət dəyişən olaraq istifadə edilmişdir.
• Nüfus hareketleri, alternatif sektör tanımları, alternatif yaş grupları və shift-share çıkarım metodleri incələnmişdir.
• Qadın işçi qüvvəsi bağlılığı, gəlir və qeyri-rəsmilik kimi alternatif izahlarla qarşılaştırılmıştır.

Tədqiqatın məhdudiyyətlərı

• Tədqiqat hakem dəyərlendirmesinden gecmemiş bir preprinttir.
• Araşdırma bireyleri zaman üçünde izləmə eden mikro səviyyəli bir panel deyil; yerli əmək bazarı ortalarını istifadə edir.
• İşgücünden ayrılan qadınlarla daha sonra uşaq sahibi olan qadınların eyni kişilər olduğu birbaşa gösterilmemektedir.
• Niyəsel yorum, Çinin üçüncü ölkələrə sektoral ixrac artımlarının Meksikadaki yerli demografik eğilimlerden müstəqil olduğu varsayımına bağlıdır.
• Shift-share tanımlaması yalnız 14 istehsal sektoru və üç dövrlik sektör şoklarından gelmektedir; bu səbəbdən etkin müstəqil şok sayı regional müşahidə sayından çok daha küçüktür.
• AKM düzeltmesi bəzi əsas əmsalların statistik qətiliğini azaltmaktadır.
• Qadınların əmək bazarına aşağı bağlılığının iqtisadi məhdudiyyətlərdan mı, baxım yükünden mi, sosial normlardan mı yoxsa başqa niyəlerden mi mənbəlandığı ayrı ayrı belirlenememektedir.
• Qadın və kişilərin sıx olduğu sektor əmsalları ortak 575 dolarlık ölçeğe getirildiği üçün bunlar gerçek orta məruz qalmale karıştırılmamalıdır.
• Tədqiqat ev təsərrüfatı refahını, əlaqə kalitesini, uşaqların sağlığını, təhsilini və ya uzun dövr gəlirini birbaşa ölçmemektedir.
• Nəticəlar Meksiqanın 2000–2020 dövri və belirli əmək bazarı yapısı üçün təxmin edilmişdir; başqa ölkəlere otomatik olaraq genellenemez.

Tədqiqat ne söylüyor, ne söylemiyor?

Tədqiqatın söylediği: Çin idxal rəqabətinə daha çox məruz qalan Meksika yerli əmək bazarlarında doğurganlıq artmış və subaylık azalmıştır. Bu ümumi nəticə, esas olaraq qadın məşğulluğunun yoğun olduğu sektörlerdeki şokların qadınları işçi qüvvəsinin xariciına itmesiyle əlaqəlidir. Qadınların başlanğıcta əmək bazarına daha zəif bağlı olduğu bölgelerde eyni qanal daha güclüdür.

Tədqiqatın söylemediği:

• Ticaret rekabeti her ölkəde və ya her dövrde doğurganlığı artırır.
• Qadınların iş kaybetmesi ailəler açısından yararlıdır.
• Doğurganlıq artımı iqtisadi refah və ya həyat keyfiyyəti artımı mənasına gəlir.
• Aşağı qadın məşğulluğunun tek səbəbi ənənəvi gender normalarıdır.
• İdxal rəqabəti her qadın üçün eyni kişisel qərarı doğurmuştur.
• Artan birlikdəliklərin daha sabit və ya daha mutlu olduğu qanıtlanmıştır.
• Doğurganlığı artırmak amacıyla qadın məşğulluğunun azaltılması uygun bir politika seçeneğidir.

Geçmiş, bu gün və gələcək açısından önemi

Geçmiş araşdırmaların çoğu olumsuz ticaret şoklarını daha aşağı doğurganlıq və daha zəif ailə formalaşmasıyla əlaqələndirmiştir. Bu tədqiqat, eyni tür qlobal şokun təsirinin qadınlar ilə kişilərin yerli əmək bazarındaki konumuna görə tersine dönebiləceğini göstermesi qayğıından literatüre fərqli bir nümunə eklemektedir.

Bugün birçok ölkəde aşağı doğurganlıq önemli bir politika konusu halına gəlmiştir. Ancaq bu tədqiqat, her doğurganlıq artımının daha iyi iqtisadi koşullardan mənbəlanmadığını göstərir. Doğumların artması, qadınların məşğulluq olanaklarını və iqtisadi müstəqillığını kaybettiği bir uyum sürecinin nəticəsi ola bilər.

Gelecekte yapılacak araşdırmaların bireysel iş kaybı, işçi qüvvəsinden ayrılma, həyat yoldaşılhəyat yoldaşıme, evlilik və doğum qərarlarını eyni kişilər üzərinde izləmə etmesi; baxım xidmətləri, sosyal etimadlik, təhsil, qeyd xariciı iş və sosial normların hangi koşullarda mexanizmyı güclendirdiğini incelemesi lazımdır.

Tədqiqatın gündəlik həyat açısından əsas mesajı, qlobal ticaretin yalnız fabrika üretimi, haqq və işsizlik üzərinde etkili olmadığıdır. Bir bölgede hangi sektörlerin daraldığı və bu sektörlerde kimlerin işlədiyi; ev təsərrüfatlarının gəlir dağılımını, qadınların iqtisadi seçeneklerini, həyat yoldaşılhəyat yoldaşıme qərarlarını və uşaq sahibi olma zamanlamasını da etkiləyebilir.

Tədqiqatın Metodu və Tapıntıları

Teknik araşdırma özeti

Temel tapıntıların toplu görünümü

İlk aşama gücü

Ümumi idxal rəqabəti modellerinde Kleibergen–Paap ilk aşama Wald F-statistikası təxminən 127,14; qadın və kişilərin sıx olduğu sektor komponentlerinin birlikte kullanıldığı modellerde təxminən 77,82’dir. Bu dəyərler alət dəyişənlerin məruz qalma ölçülerini güclü biçimde açıkladığını göstərir. Bununla belə yüksək ilk aşama gücü, çıxarma məhdudiyyətinın və ya shift-share şoklarının xaricilığının otomatik olaraq qanıtlandığı mənasına gəlmir.

Nüfus hareketleri kontrolü

Ümumi əhali və tədqiqat çağındaki əhaliun loqarifmik dəyişimleri üzərinde statistik olaraq əhəmiyyətli bir idxal rəqabəti təsiri tapılmamışdır. Bu nəticə, doğurganlıq və ailə vəziyyəti təsirlərinin yalnız insanların yüksək məruz qalmali bölgelerden göç etmesiyle açıklanması olasılığını azaltmaktadır. Ancaq regional əhali ümumiının dəyişmemesi, bütün bireysel göç hareketlerinin yokluğu mənasına gəlmir.

Nəticəların diqqətli yorumu

Yazarlar seçim ettikleri alət dəyişənli modelin gerekli ekzogenlik varsayımları altında niyəsel etkiyi tanımladığını müdafiə edir. Bununla belə nəticəlar bir politika təcrübəi və ya təsadüfi təyinat deyil. Özellikle AKM düzeltmesinden sonra bəzi nəticələrin qətiliği azalmakta; bu səbəbdən en güclü çıkarım, bütün əmsalların tartımmasız biçimde qəti olduğu deyil, qadınların sıx olduğu və kişilərin sıx olduğu sektor şoklarının yön və mexanizm qayğıından sistematik olaraq fərqlilaştığıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Tədqiqatın tam xasn adı: When Trade Raises Fertility: The Role of Women’s Labor Market Attachment

Yazarlar və sıraları: Mateo Hoyos; Anamika Sen; Cynthia Ramos

Həyat yoldaşı birinci yazar: PDF’de həyat yoldaşı birinci yazarlık və ya həyat yoldaşı katkı biliksi belirtilmemiştir.

Sorumlu yazar: Mateo Hoyos

Kurumsal bağlantılar:

1. Mateo Hoyos — Department of Economics and Business, City College, City University of New York (CUNY)
2. Anamika Sen — Department of Economics, Bates College
3. Cynthia Ramos — Department of Economics, Centro de Investigación y Docencia Económicas (CIDE)

DOI: 10.2139/ssrn.7050236

Yayın platformu: SSRN

Dergi: Bu sürüm herhangi bir hakemli dergide yayımlanmış məqalə olaraq sunulmamaktadır.

Özgün yayınevi və ya platform işletmecisi: SSRN / Elsevier Inc.

Yayın ilı: 2026

Güncel sürümün SSRN tarixi: 3 Temmuz 2026

Mənbə türü: Ekonometrik məlumat analizi və modelləşdirmə ehtiva edən preprint araşdırma məqaləsi

Hakemlik vəziyyəti: Bu tədqiqat bir preprinttir və hakem dəyərlendirmesinden gecmemiştir.

Resmî mənbə:SSRN üzərindeki rəsmi tədqiqat sayfası

Sürüm notu: SSRN’de eyni başlığın 29 Nisan 2026 tarihli daha eski bir sürümü de vardır. Bu daxilierik, kullanıcı tərəfindən yüklenen və SSRN 7050236 numarasıyla yayımlanan güncel 41 sayfalık sürüme əsaslanır.

Bu Türkçe məqalə yüklenen PDF’nin ana metni, metod denklemleri, tabloları, xəritələrı, grafik görselleri, onlayn eki və dayanıqlılıq kontrolleri incelenerek hazırlanmıştır. PDF’de bulunmayan yeni bir bilimsel tapıntı, klinik iddia, politika başarısı və ya sosial nəticə eklenmemiştir.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətlərı; hakem dəyərlendirmesinden gecmemiş olması, bireysel deyil regional məlumatye dayanması, niyəsel yorumun shift-share alət dəyişən varsayımlarına bağlı olması, qadınların işçi qüvvəsine aşağı bağlılığının iqtisadi və normativ resurslarını ayrı ayrı tanımlayamaması və sağlam standart xəta düzeltmelerinde bəzi nəticələrin qətiliğinin azalmasıdır.

Meta Etiketler