Bu məqalə insan tərəqqisini nəticələrdən deyil, ideyaların seçilməsi prosesindən anlamağı təklif edir. Ənənəvi yanaşmalar çox vaxt tərəqqini adambaşına gəlir, ömür uzunluğu, təhsil səviyyəsi, texnoloji inkişaf və ya elmi istehsal kimi göstəricilərlə ölçür. Müəlliflər isə bu göstəricilərin arxasındakı daha fundamental prosesə fokuslanırlar: İnsanlar və cəmiyyətlər hansı ideyaları yaradır, onları nə dərəcədə düzgün qiymətləndirir, hansını prioritetləşdirir və nə qədər effektiv həyata keçirir?

Tədqiqata görə ideyalar gələcəyi dəyişdirmək potensialı daşıyan məqsədyönlü fəaliyyət təklifləridir. Cəmiyyətin tərəqqisi əlindəki bütün mümkün ideyalar arasından gələcəkdə həqiqətən daha yüksək dəyər yaradacaq olanları seçmək bacarığından asılıdır. Buna görə insan tərəqqisi keçmiş uğurların cəmi deyil, gələcəkdə hansı ideyaları seçəcəyimizi müəyyən edən ideometrik prosesin keyfiyyəti kimi nəzərdən keçirilir.

Məqalə bu yanaşmanı ölçülə bilən etmək üçün “Ideometric Index of Human Progress”, yəni İnsan Tərəqqisinin İdeometrik İndeksi anlayışını təklif edir. Bu indeks ideya yaratma keyfiyyəti, ideyaların qiymətləndirilmə dəqiqliyi, ideyaların prioritetləşdirilmə səmərəliliyi və həyata keçirmə effektivliyi komponentlərindən ibarətdir. Daha sonra struktur sivilizasiya səviyyəsinə genişləndirilir və ideyaların sənədləşdirilməsi ilə nəsillərarası ötürülməsi də modelə əlavə olunur.

Problem nədir?

İnsan tərəqqisini izah etmək üçün çoxsaylı güclü nəzəriyyələr mövcuddur. İqtisadi artım nəzəriyyələri kapital, texnologiya və innovasiya üzərində dayanır. Təkamül və mədəni seçmə nəzəriyyələri genlərin və mədəni ideyaların rəqabətini izah edir. Elm fəlsəfəsi biliyin fərziyyə və təkzib, yaxud paradigma dəyişiklikləri vasitəsilə irəlilədiyini müzakirə edir. Maarifçilik və müasir tərəqqi narrativləri sağlamlıq, rifah, təhlükəsizlik və biliyin artmasını vurğulayır. Mürəkkəblik nəzəriyyələri cəmiyyətlərin dövrlər, çökmələr və geribildirim sistemləri ilə inkişaf etdiyini izah edir. İnformasiya nəzəriyyəsi qeyri-müəyyənliyin azaldılmasına yönəlir. Qərar nəzəriyyəsi isə qeyri-müəyyənlik şəraitində gözlənilən faydanın maksimumlaşdırılması problemini araşdırır.

Məqalənin əsas iddiası budur ki, bu nəzəriyyələrin hər biri insan tərəqqisinin mühüm tərəfini izah edir, lakin ideya dövrünün tamamını vahid ölçülə bilən çərçivədə birləşdirmir. Müəlliflər bu çatışmayan halqalara diqqət çəkirlər: ideyalar haradan yaranır, hansı meyarlarla qiymətləndirilir, hansı ideyalar niyə seçilir, seçilən ideyalar nə qədər effektiv həyata keçirilir və nəticədə həqiqətən daha yaxşı gələcəyin yaranıb-yaranmadığını necə bilmək olar?

Bu problem yalnız akademik deyil. Tədqiqat maliyyəsinin bölüşdürülməsi, startap sərmayələri, şirkət strategiyası, dövlət siyasəti, süni intellekt sistemləri, şəxsi qərarlar və sivilizasiyaların uzunmüddətli istiqaməti eyni əsas problemə bağlıdır: Məhdud resurslarla hansı ideyaların ardınca getmək lazımdır?

Tədqiqat insan tərəqqisini nəticələrdən daha çox seçim qabiliyyəti üzərindən oxumağı təklif edir. Cəmiyyət bu gün zəngin və ya texnoloji baxımdan inkişaf etmiş ola bilər; lakin gələcəkdə yanlış ideyaları seçməyə başlayarsa geriləyə bilər. Əksinə, bu gün məhdud resurslara malik cəmiyyət ideya yaratma və seçmə proseslərini yaxşılaşdırarsa tərəqqi potensialını artıra bilər.

Metod nə təklif edir?

Tədqiqat insan beynini “ideyaların sensoru” kimi nəzərdən keçirən əvvəlki konseptual xəttdən çıxış edir. Bu yanaşmada beyin yalnız xarici dünyadan gələn sensor məlumatları emal etmir; eyni zamanda gələcəklə bağlı mümkün fəaliyyət yollarını, yəni ideyaları da qavrayır, qiymətləndirir və seçir.

Məqalə bu prosesi qapalı dövr kimi qurur. Əvvəlcə ideyalar yaradılır və ya qavranılır. Sonra mövcud bilik və həmin biliyin qavranılan dəyərinə əsasən qiymətləndirilir. Daha sonra məhdud resurslara görə bəzi ideyalar prioritetləşdirilir. Seçilmiş ideyalar məqsədyönlü fəaliyyətə çevrilir. Həyata keçirmə gələcəyi dəyişir və yeni nəticələr yaradır. Bu nəticələr yeni biliyə çevrilir və beyin və ya cəmiyyət həmin biliyi yenidən qiymətləndirərək yeni ideyalar yaradır.

Bu dövr kibernetika və geribildirim nəzəriyyələri ilə uyğundur. Kibernetika sistemlərin informasiya, nəzarət və geribildirim vasitəsilə necə davrandığını araşdıran sahədir. Burada insan tərəqqisi ideyaların real dünyada sınaqdan keçirilməsi və nəticələrin yeni seçimləri düzəltməsi ilə yaranan geribildirim prosesi kimi düşünülür.

Tədqiqat həmçinin CHNRI metodunu mühüm nümunə kimi istifadə edir. CHNRI, Child Health and Nutrition Research Initiative ifadəsinin qısaltmasıdır və xüsusilə sağlamlıq tədqiqatlarında çoxsaylı ideyanı ekspert rəyləri ilə, çoxmeyarlı şəkildə prioritetləşdirmək üçün hazırlanmış üsuldur. Məqalə bu metodu daha ümumi ideometriya sahəsinin nümunələrindən biri kimi şərh edir.

Metodun əsas fərqi budur: Tərəqqini birbaşa nəticələrdən ölçmək əvəzinə, həmin nəticələri yaradan ideya seçimi prosesinin keyfiyyətini ölçməyə çalışır. Yəni diqqət “nə qədər zəngin olmuşuq?” sualından “gələcəkdə həqiqətən dəyər yaradacaq ideyaları seçmək bacarığımız nə qədər yaxşıdır?” sualına keçir.

Formullar nəyi izah edir?

Tədqiqatda insan tərəqqisini ölçülə bilən etmək üçün bir neçə əsas formul təklif olunur. İlk formul ideometrik prosesin keyfiyyətini göstərir:

Burada \(Q_i\) ideometrik prosesin keyfiyyətini; \(G\) ideya yaratma keyfiyyətini; \(E\) ideya qiymətləndirməsinin dəqiqliyini; \(P\) ideyaların prioritetləşdirilmə səmərəliliyini ifadə edir. Formul vurma şəklində qurulduğuna görə istənilən komponentin zəifləməsi bütün prosesi aşağı çəkir. Çox yaxşı ideyalar yaradılsa belə, yanlış qiymətləndirilərsə və ya düzgün qiymətləndirilmiş ideyalar siyasi, institusional və ya maraq təzyiqləri səbəbindən seçilməzsə tərəqqi zərər görür.

Həyata keçirmə effektivliyi üçün ən sadə ölçü belə verilir:

Burada \(I_e\) həyata keçirmə effektivliyini; \(I(t)\) gələcəkdə müəyyən zamanda həqiqətən həyata keçirilmiş ideyaları; \(S(t_0)\) başlanğıcda prioritetləşdirilmiş ideyalar çoxluğunu təmsil edir. Müəlliflər bu formulun sadə olduğunu və həyata keçirmənin keyfiyyətini tam əhatə etmədiyini qeyd edirlər. Çünki vacib olan yalnız neçə ideyanın həyata keçirilməsi deyil, onların nə dərəcədə düzgün, effektiv, vaxtında və məqsədə uyğun həyata keçirilməsidir.

İnsan Tərəqqisinin İdeometrik İndeksi belə qurulur:

Bu formul insan tərəqqisinin ideya yaratma, qiymətləndirmə, prioritetləşdirmə və həyata keçirmə proseslərinin birlikdə işləməsindən asılı olduğunu göstərir. Cəmiyyət ideya yaratmaqda güclü, amma həyata keçirmədə zəifdirsə; yaxud yaxşı həyata keçirir, lakin yanlış ideyaları seçirsə, ümumi tərəqqi potensialı məhdudlaşır.

Tədqiqatda IIHP-nin zamanla artması tərəqqini mümkün edən əlamət kimi şərh olunur:

Bu ifadə ideometrik prosesin zamanla yaxşılaşdığını göstərir. Lakin müəlliflər bunun təkbaşına kifayət etmədiyini vurğulayırlar. Çünki proses nə qədər nizamlı görünsə də, qiymətləndirmə mərhələsi səhvdirsə cəmiyyət yanlış ideyaları da çox intizamlı şəkildə seçə bilər.

Buna görə gələcək nəticələri izləmək lazımdır. Tədqiqatda nəticələrin izlənməsi formulu belə verilir:

Burada \(O\) həyata keçirilmiş ideyaların gələcəkdə yaratdığı ümumi nəticə dəyərini; \(V(i,t)\), \(i\) ideyasının \(t\) zamanında reallaşmış həqiqi dəyərini; \(I(t)\) isə gələcəkdə həyata keçirilmiş ideyalar çoxluğunu təmsil edir. Məsələn, səhm seçimində gələcək bazar dəyəri, startap sərmayəsində şirkətin gələcək qazancı, tədqiqat maliyyəsində nəşr və patent nəticələri, dövlət siyasətində isə rifah və ya sağlamlıq göstəriciləri izlənə bilər.

İnsan tərəqqisini daha birbaşa izah edən formul belədir:

Burada \(HP(t)\) gələcək insan tərəqqisini; \(S(t_0)\) hazırda prioritetləşdirilmiş ideyalar çoxluğunu; \(I\) seçilə biləcək bütün mümkün ideyalar çoxluğunu; \(\mathbb{E}\) isə gözlənilən dəyəri göstərir. Formulun məntiqi budur: Seçilmiş ideyaların gələcəkdəki orta həqiqi dəyəri bütün mümkün ideyaların orta dəyərindən yüksəkdirsə tərəqqi gözlənilir. Seçilmiş ideyalar təsadüfi seçimdən belə aşağı dəyər yaradırsa nisbi geriləmə baş verə bilər.

Qərar nəzəriyyəsi ilə əlaqəli olaraq ideya transformasiya xəritəsi kimi müəyyən edilir:

Burada \(S\) dünyanın mümkün vəziyyətləri çoxluğunu; \(O\) mümkün nəticələr çoxluğunu ifadə edir. İdeya müəyyən dünya şərtlərində müəyyən nəticələr yaradan transformasiya kimi düşünülür.

Həqiqi dəyər belə ifadə olunur:

Burada \(x\) dünyanın real vəziyyətini; \(u\) fayda və ya dəyər funksiyasını; \(V(i,t)\) ideyanın gələcəkdəki həqiqi dəyərini göstərir. Lakin bu həqiqi dəyər başlanğıcda məlum deyil.

Qərar verənin qavradığı gələcək dəyər isə OCR mənşəli simvol pozuntuları səbəbindən mətndə tam təmiz görünmür; mənaya sadiq şəkildə belə göstərilə bilər:

Burada \(\hat{V}(i,t)\) ideyanın bugünkü biliklə təxmin edilən gələcək dəyərini; \(p\) dünyanın mümkün vəziyyətlərinə dair qeyri-müəyyənlik paylanmasını; \(\hat{u}\) qərar verənin həqiqi fayda haqqında ən yaxşı təxminini təmsil edir. İdeometriyanın məqsədi bu təxminin həqiqi dəyərə getdikcə yaxınlaşmasını təmin etməkdir.

Bu yaxınlaşma belə şərtlə ifadə olunur:

Bu formul qavranılan gələcək dəyərlə reallaşmış həqiqi gələcək dəyər arasındakı fərqin zamanla azalmalı olduğunu bildirir. Yəni cəmiyyət zaman keçdikcə həqiqətən dəyərli ideyaları daha yaxşı tanıya bilirsə, onun tərəqqi potensialı artır.

Sivilizasiya tərəqqisi üçün təklif olunan genişləndirilmiş formul belədir:

Burada \(IICP\) Sivilizasiya Tərəqqisinin İdeometrik İndeksidir. \(D(t)\) həm yüksək dəyərli, həm də zərərli ideyaların sənədləşdirilməsi və qorunması uğurunu; \(T(t)\) bu biliklərin nəsillər arasında ötürülməsi uğurunu ifadə edir. Bu əlavə vacibdir; çünki sivilizasiyalar yalnız yaxşı ideyaları tapmaqla deyil, həmin ideyaların nəticələrini xatırlamaq və növbəti nəsillərə ötürməklə də davamlı olur.

Qrafik, cədvəl və sxemin əsas mesajı

Tədqiqatdakı ən mühüm cədvəl insan tərəqqisini izah edən mövcud qismən nəzəriyyələri müqayisə edir. İqtisadi artım nəzəriyyələri ideyaların artımdakı rolunu qəbul edir, lakin ideyaların necə yaradıldığını və seçildiyini ətraflı izah etmir. Təkamül və mədəni seçmə nəzəriyyələri rəqabət və seçmə məntiqini yaxşı açıqlayır, lakin şüurlu qiymətləndirmə meyarlarını natamam saxlayır. Elm fəlsəfəsi elmi ideyalar üçün güclüdür, lakin elmdənkənar qərarlar üçün məhduddur.

Maarifçilik və müasir tərəqqi təsvirləri sağlamlıq, rifah, təhlükəsizlik və bilik artımını ölçülə bilən şəkildə göstərə bilər, lakin bu nəticələri doğuran mexanizmi tam izah etmir. Mürəkkəblik nəzəriyyələri makro dövrləri və ictimai çöküşləri izah edir, lakin mikro səviyyədə ideya seçimini kifayət qədər nəzərə almır. İnformasiya nəzəriyyəsi qeyri-müəyyənliyin azaldılmasının dəyərini göstərir, lakin qərar və prioritetləşdirmə qatını natamam saxlayır. Gözlənilən fayda və qərar nəzəriyyəsi rasional seçim üçün güclü riyazi alətlər təqdim edir, lakin yeni ideyaların necə yaradıldığı və dövr daxilində necə yeniləndiyi sualını kənarda qoyur.

Tədqiqatdakı ən mühüm cədvəl insan tərəqqisini izah edən nəzəriyyələri eyni çərçivədə müqayisə edir. İqtisadi nəzəriyyələr, təkamül və mədəni seçmə, elm fəlsəfəsi, Maarifçilik tərəqqisi, mürəkkəblik yanaşmaları, informasiya nəzəriyyəsi və qərar nəzəriyyəsi insan tərəqqisinin müxtəlif tərəflərini izah edir, lakin ideya dövrünün tamamını əhatə edən vahid ölçülə bilən sistem təqdim etmir. İdeometriya bu hissələri birləşdirərək ideyaları insan tərəqqisinin əsas təhlil vahidinə çevirməyə çalışır.

Məqalənin konseptual sxemi insan tərəqqisini xətti uğur xətti kimi deyil, dövri geribildirim sistemi kimi izah edir. İdeya yaradılır, qiymətləndirilir, seçilir, həyata keçirilir, nəticə yaradır, nəticə biliyə çevrilir və həmin bilik yeni ideyaları formalaşdırır. Bu dövrün istənilən halqası pozularsa tərəqqi yavaşıya və ya geriyə dönə bilər.

Sivilizasiya səviyyəsindəki sxem isə iki yeni elementi əlavə edir: sənədləşdirmə və nəsillərarası ötürülmə. Cəmiyyət yaxşı ideyaları tapmış ola bilər; lakin onları düzgün qeyd etməzsə və ya sonrakı nəsillərə ötürməzsə eyni səhvlər təkrarlana bilər. Bu yanaşma “tarix təkrarlanır” ifadəsini ideometrik şəkildə şərh edir: Zərərli ideyaların keçmiş nəticələri unudularsa, həmin ideyalar yeni nəsillərdə yenidən güclənə bilər.

Təcrübələr necə aparılıb?

Bu çalışma birbaşa yeni təcrübə aparmır. İnsan iştirakçılarla yeni məlumat toplanmayıb, yeni sahə təcrübəsi keçirilməyib və yeni statistik test hesabatı təqdim edilməyib. Əvəzində çalışma ideometriyanın necə sınaqdan keçirilə bilən hala gətiriləcəyini müzakirə edir.

Müəlliflər xüsusilə üç növ real dünya sahəsini sınaq meydanı kimi təklif edirlər: səhm yatırımları, startap dəstəkləri və tədqiqat maliyyəsinin bölüşdürülməsi. Bu sahələrdə çoxsaylı ideya, layihə və ya yatırım seçimi mövcuddur; bugünkü proqnozlarla gələcəkdəki real dəyərlər müqayisə edilə bilər. Məsələn, seçilən səhmlərin gələcək dəyəri, dəstəklənən startapların qazancı və ya maliyyələşdirilən tədqiqat layihələrinin nəşr, patent və istinad nəticələri izlənə bilər.

CHNRI metodu bu çərçivənin daha əvvəl sağlamlıq tədqiqatlarında tətbiq edilmiş nümunəsi kimi nəzərdən keçirilir. Bu metodda ekspertlər çoxsaylı tədqiqat ideyasını müəyyən meyarlar üzrə ballandırırlar. Beləliklə kollektiv ekspert rəyi ideyaların gözlənilən gələcək dəyərini təxmin etmək üçün istifadə olunur.

Tədqiqat həmçinin süni intellektin yeni ideya qiymətləndirmə mühərriki kimi istifadə oluna biləcəyini müzakirə edir. Böyük dil modelləri çoxsaylı ideya yaratmaq, onları qruplaşdırmaq, müxtəliflik və yenilik səviyyəsini təhlil etmək, hətta insan ekspertlərlə müqayisə edilə bilən qiymətləndirmələr aparmaq potensialına malikdir. Lakin bu, müstəqil sınaqlarla göstərilmədən qəti həqiqət kimi qəbul edilməməlidir.

Buna görə məqalənin eksperimental vədi budur: İdeometrik proseslər keçmiş məlumatlar üzərində retrospektiv və ya yeni qərar proseslərində perspektiv şəkildə sınaqdan keçirilə bilər. Yaxşı ideometrik proses həqiqətən gələcəkdə daha yüksək dəyər yaradan ideyaları seçə bilirmi? Modelin elmi dəyər qazanması bu sualın cavabından asılıdır.

Nəticələr nə göstərir?

Tədqiqatın təqdim etdiyi nəticələr eksperimental tapıntı deyil, nəzəri nəticə çıxarışlarıdır. İlk əsas nəticə insan tərəqqisinin yalnız keçmiş uğur göstəriciləri ilə anlaşıla bilməməsidir. Cəmiyyətin gələcək tərəqqisi həmin cəmiyyətin hansı ideyaları seçəcəyini müəyyən edən proseslərin keyfiyyətindən asılıdır.

İkinci nəticə ideya dövrünün bütün halqalarının vacib olmasıdır. İdeya yaratma keyfiyyəti zəifdirsə seçim hovuzu kasad qalır. Qiymətləndirmə meyarları yanlışdırsa yaxşı ideyalar pis, pis ideyalar yaxşı görünə bilər. Prioritetləşdirmə səmərəsizdirsə ən yüksək bal alan ideyalar siyasət, şəxsi maraqlar, korrupsiya və ya institusional ətalət səbəbindən geriyə düşə bilər. Həyata keçirmə zəifdirsə düzgün ideyalar belə uğursuz ola bilər.

Üçüncü nəticə real tərəqqinin proqnozlaşdırılan dəyərlə reallaşan dəyər arasındakı uyğunluqdan asılı olmasıdır. İdeya bu gün çox cəlbedici görünə bilər, lakin uzun müddətdə zərərli nəticələr yarada bilər. Əksinə, başlanğıcda riskli və ya dəyərsiz görünən ideya zamanla çox yüksək dəyər yarada bilər. Buna görə ideometriya yalnız bugünkü ballandırmaya deyil, gələcək nəticələrin izlənməsinə də ehtiyac duyur.

Dördüncü nəticə sivilizasiyaların kövrəkliyidir. Sivilizasiya səviyyəsində ideya yaratma, qiymətləndirmə, prioritetləşdirmə, həyata keçirmə, nəticələrin izlənməsi, sənədləşdirmə və nəsillərarası ötürülmə birlikdə işləməlidir. Bu zəncirin istənilən zəifliyi tərəqqini ləngidə bilər. Xüsusilə sənədləşdirmə və ötürülmə pozularsa cəmiyyətlər keçmişdə sınaqdan çıxmış zərərli ideyaları yenidən dəyərli saya bilərlər.

Beşinci nəticə süni intellektin ideometriya üçün ikitərəfli fürsət yaratmasıdır. Süni intellekt çoxsaylı ideyanın yaradılmasına, qiymətləndirilməsinə və müqayisəsinə kömək edə bilər. Lakin yanlış məlumat, qüsurlu meyarlar, qərəzli təlim dəstləri və ya dar hədəf funksiyaları istifadə edilərsə, yanlış ideyaları daha sürətlə seçən sistem də yaradıla bilər.

Bu niyə vacibdir?

Bu çalışma tərəqqini ölçmə üsulumuzu dəyişməyi təklif etdiyi üçün vacibdir. Ümumi daxili məhsul, gözlənilən ömür uzunluğu, təhsil səviyyəsi və ya texnologiya göstəriciləri keçmişdə nə baş verdiyini izah edir. Lakin gələcəkdə nə baş verəcəyini anlamaq üçün cəmiyyətin ideya seçmə qabiliyyətinə baxmaq lazım ola bilər.

Bu yanaşma tədqiqat maliyyəsi üçün praktik nəticələr doğura bilər. Ölkə hansı sağlamlıq tədqiqatlarına, hansı iqlim həllərinə, hansı süni intellekt təhlükəsizliyi layihələrinə və ya hansı təhsil islahatlarına resurs ayıracağını seçərkən ideometrik prosesdən istifadə edə bilər. Beləliklə qərarlar yalnız güclü aktorların təsirinə deyil, açıq meyarlarla qiymətləndirilən ideya dəyərinə əsaslana bilər.

Şirkətlər və startap ekosistemi üçün də oxşar məna var. Uğurlu olmaq yalnız çox çalışmaq və ya çox resurs xərcləmək deyil. Düzgün ideyaları kifayət qədər erkən seçmək, onları yaxşı həyata keçirmək və nəticələrdən öyrənmək lazımdır.

Dövlət siyasəti baxımından çalışma demokratiyaların və institutların əsas gücünün ideya seçmə proseslərində ola biləcəyini göstərir. Cəmiyyətlər yanlış məlumata, qütbləşməyə, təbliğata və ya institusional korrupsiyaya məruz qalanda yalnız bugünkü qərarlar pozulmur; gələcəkdə dəyər yaradacaq ideyaları tanımaq qabiliyyəti də zərər görür.

Verianla oxucusu üçün ən vacib mesaj budur: Tərəqqi yalnız daha çox şey istehsal etmək deyil. Tərəqqi məhdud resurslarla həqiqətən daha yaxşı gələcəyə aparacaq ideyaları getdikcə daha düzgün seçə bilmək bacarığıdır.

Diqqət edilməli məqamlar

Tədqiqatın ən mühüm məhdudiyyəti təklif olunan nəzəriyyənin hələ geniş empirik təsdiqə malik olmamasıdır. IIHP və IICP anlayışları güclü və ölçülə bilən görünsə də, real məlumat üzərində necə etibarlı hesablanacağı hələ tam aydınlaşdırılmayıb.

İkinci diqqət nöqtəsi “həqiqi gələcək dəyər” anlayışının çətinliyidir. İdeyanın gələcəkdəki həqiqi dəyəri bugündən bilinmir. Nəticələr gecikə, çoxsaylı başqa amillərlə qarışa bilər və müxtəlif insanlar eyni nəticəni fərqli qiymətləndirə bilər.

Üçüncü diqqət nöqtəsi üstünlüklərin subyektiv olmasıdır. “Daha yaxşı gələcək” anlayışı mədəniyyətə, dəyərlərə, siyasətə, sosial təbəqəyə, ideologiyaya, nəslə və fərdi hədəflərə görə dəyişə bilər. Yaşamaq, sağlamlıq, təhlükəsizlik və əsas rifah kimi daha ortaq dəyərlər ola bilər; lakin bütün tərəqqi meyarlarını universal qəbul etmək asan deyil.

Dördüncü diqqət nöqtəsi zaman üfüqü problemidir. Bəzi ideyalar qısa müddətdə çox dəyərli, uzun müddətdə zərərli ola bilər. Bəzi ideyalar isə qısa müddətdə baha, uzun müddətdə çox dəyərli ola bilər. Buna görə ideometrik ölçmədə hansı zaman nöqtəsinin əsas götürüləcəyi diqqətlə müəyyən edilməlidir.

Beşinci diqqət nöqtəsi vurma əsaslı formul fərziyyəsidir. IIHP formulu komponentləri vurmaqla hesablayır. Bu, “zəncir ən zəif halqası qədər güclüdür” ideyasını yaxşı izah edir; lakin real dünyada komponentlərin vurma, toplama, çəkili və ya iyerarxik şəkildə qarşılıqlı təsir göstərib-göstərmədiyi empirik sınaqdan keçirilməlidir.

Altıncı diqqət nöqtəsi süni intellektdən istifadənin ehtiyatla qiymətləndirilməli olmasıdır. Süni intellekt ideya yaratma və qiymətləndirməni sürətləndirə bilər; lakin insan dəyərlərini, qeyri-müəyyənliyi, uzunmüddətli nəticələri və kontekstual mürəkkəbliyi həmişə düzgün tuta bilməyə bilər.

Nəticə

“Towards Ideometrics-Based General Theory of Human Progress” çalışması insan tərəqqisini anlamaq üçün iddialı konseptual dönüşüm təklif edir. Tərəqqi yalnız zənginləşmə, sağlamlığın yaxşılaşması və ya texnologiyanın artması kimi deyil; ideyaları yaratmaq, qiymətləndirmək, seçmək, həyata keçirmək və nəticələrdən öyrənmək qabiliyyətinin inkişafı kimi müəyyən edilir.

Məqalənin ən güclü töhfəsi ideyaları ölçülə bilən təhlil vahidlərinə çevirməyə çalışmasıdır. Bu yanaşmada cəmiyyətlər böyük ideometrik mühərriklər kimi işləyir. İdeyalar məkanını araşdırır, bəzi ideyaları seçir, həyata keçirir, nəticələri görür, onları qeyd edir və sonrakı nəsillərə ötürür.

İnsan Tərəqqisinin İdeometrik İndeksi bu prosesi ölçmək üçün ilkin çərçivə təqdim edir. Sivilizasiya Tərəqqisinin İdeometrik İndeksi isə bu modeli tarixi miqyasa daşıyır. Burada sənədləşdirmə və nəsillərarası ötürülmə kritik əhəmiyyət qazanır; çünki cəmiyyətlər yalnız yeni ideyalar yaratmaqla deyil, keçmiş ideyaların nəticələrini xatırlamaqla da irəliləyirlər.

Ümumilikdə çalışma hələ sübut edilmiş ümumi tərəqqi nəzəriyyəsi deyil; sınaqdan keçirilməyə açıq ideya seçimi elmi təklifidir. Onun dəyəri insan tərəqqisini daha ölçülə bilən, daha prosesyönümlü və daha tənqid edilə bilən hala gətirmək cəhdindədir.

Mənbə və metod qeydi

Bu məzmun Igor Rudan və Steven Kerr tərəfindən hazırlanmış “Towards Ideometrics-Based General Theory of Human Progress” adlı çalışma əsasında hazırlanıb. Tədqiqat ideometriya, ideya istehsalı, ideyaların qiymətləndirilməsi, prioritetləşdirmə, həyata keçirmə, nəticələrin izlənməsi, insan tərəqqisi və sivilizasiya tərəqqisi anlayışlarını vahid nəzəri çərçivədə birləşdirməyə çalışır.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; çalışmanın əsas ideyası Verianla-nın nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilib və Azərbaycan dilində orijinal redaksiya məqaləsinə çevrilib.

Məqalədəki formullar orijinal simvol ardıcıllığına mümkün qədər sadiq qalınaraq MathJax uyğun şəkildə ötürülüb. Bəzi formullarda PDF mətninin ayrılması/OCR səbəbindən simvol pozuntuları göründüyü üçün mənanı qoruyan ən yaxın akademik göstərimdən istifadə olunub. Məzmun yatırım, sağlamlıq, dövlət siyasəti və ya süni intellekt strategiyası məsləhəti deyil; akademik nəzəri çərçivənin sadələşdirilmiş şərhidir.