Bu tədqiqat insan baxışındakı sapmanın ardıcıl vəziyyətlərinin dəyişmədən təkrarlanmasının, oxşar sapma böyüklüyünə malik hərəkətlərlə müqayisədə başlanğıc səviyyəsinə daha gec qayıdışla əlaqəli olub-olmadığını GazeBase göz izləmə arxivində araşdırır. Baxış sapması, xam baxış koordinatlarının hərəkətli istinad səviyyəsindən uzaqlaşması ilə müəyyən edilən yerdəyişmə ölçüsüdür; qapanma müddəti isə sapmanın həmin istinad səviyyəsinin müəyyən edilmiş hədd zonasına geri qayıtmasına qədər keçən müddətdir. Təhlil 881 iştirakçıdan, doqquz uzununa turdan və altı müxtəlif tapşırıqdan əldə edilmiş 10.216 qeydi əhatə edir. Sapma böyüklüyü və qeyd müddəti nəzarətdə saxlandıqda, davamlı təkrar ölçüsünün qapanma müddəti ilə +0,67 standartlaşdırılmış əmsalla, ardıcıl anlarda sapmanın heç dəyişmədiyi halların nisbətinin isə +0,85 əmsalla əlaqəli olduğu müəyyən edilmişdir. Bununla belə, tədqiqat kəşfiyyat xarakterlidir; baxış hərəkətinin düşüncənin məzmununu ölçdüyünü, təkrarın gecikmiş qapanmaya səbəb olduğunu və ya müşahidə edilən əlaqənin metabolik enerji xərcini göstərdiyini ortaya qoymur.

Nəticənin verilənlər dəsti daxilində sabitliyi bir neçə fərqli nəzarətlə sınaqdan keçirilmişdir. Əlaqə doqquz turun hamısında eyni istiqamətdə müşahidə edilmiş və tur üzrə əmsallar +0,647 ilə +0,687 arasında qalmışdır. Altı müxtəlif tapşırığın hamısında işarə müsbətdir. İştirakçıların öz orta göstəriciləri çıxılaraq fərd-daxili fərqlərə diqqət yetirildikdə +0,580 olan əmsal +0,575-ə enir, yəni əlaqə böyük ölçüdə qorunur. Təkrar ölçüsü ilə qapanma müddətlərinin qeydlər arasında təsadüfi cütləşdirildiyi 1000 permutasiyada sıfır mərkəzli null paylanma 0,033-ü aşmamışdır.

Mühüm metodoloji problem oxu tapşırığında ortaya çıxmışdır. Oxu zamanı qapanma müddəti digər tapşırıqların təxminən dörd qatıdır; lakin bu vəziyyət koqnitiv mexanizmlə yanaşı, gözün səhifə üzərində yavaş və birtərəfli irəliləməsindən də qaynaqlana bilər. Bu iki izah mövcud verilənlərdə bir-birindən ayrıla bilmədiyi üçün oxu tapşırığı əsas nəzarətdən tamamilə çıxarılmışdır. Qalan 8.477 qeyddə əlaqə +0,580 əmsal və t = 65,5 ilə davam etmişdir. Bu nəzarət tapıntını gücləndirsə də, ortaq hərəkət artefaktlarını, qeyd-daxili yorğunluq təsirlərini və ya hədd seçiminə həssaslığı aradan qaldırmır.

Tədqiqatın əsas problemi

Tədqiqatın çıxış nöqtəsi bir prosesin nə qədər böyük sapma etməsi ilə həmin sapmanın necə inkişaf etməsinin bir-birindən fərqli məlumat daşıya biləcəyi fikridir. İki baxış hərəkəti başlanğıc səviyyəsindən oxşar miqdarda uzaqlaşa bilər; lakin onlardan biri ardıcıl anlarda fərqli mövqelərə irəliləyərkən, digəri oxşar vəziyyətlərə təkrar-təkrar qayıda bilər. Tədqiqatın ölçülə bilən hipotezi budur ki, sapma böyüklüyü bərabərləşdirildikdə ikinci tip hərəkətin başlanğıc səviyyəsinə qayıtması daha uzun çəkir.

Burada işlədilən “proqnozlaşdırma” ifadəsi maşın öyrənməsi sisteminin müstəqil test verilənlərində proqnoz uğuru mənasında istifadə edilmir. Mənbə təkrar ölçüsü ilə qapanma müddəti arasındakı standartlaşdırılmış statistik əlaqəni bildirir. Buna görə nəticə təsnifatçının və ya real vaxtlı klinik proqnoz alətinin performansı kimi şərh edilməməlidir.

Bu Tədqiqatda “Təkrar” və “Qapanma” Nəyi Ölçür?

Təkrar baxış sapması boyunca ardıcıl vəziyyətlərin bir-birinə nə dərəcədə bənzədiyini; qapanma isə həmin sapmanın hərəkətli başlanğıc səviyyəsinin müəyyən edilmiş hədd zonasına qayıtmasının nə qədər sürdüyünü ifadə edir. Tədqiqat təkrarı həm davamlı vəziyyət-bənzərlik ölçüsü ilə, həm də ardıcıl anlarda sapmanın heç dəyişmədiyi nümunələrin nisbətindən istifadə edən daha kobud ölçü ilə qiymətləndirir.

Bu fərq vacibdir. Birinci ölçü kiçik dəyişiklikləri də dərəcəli şəkildə nəzərə ala bildiyi halda, ikinci ölçü birbaşa “dəyişmədi/dəyişdi” məntiqinə daha yaxındır. Mənbədə ikinci ölçünün qapanma müddəti ilə +0,85 standartlaşdırılmış əmsal verməsi yalnız incə bənzərlik indeksinə xas olmayan bir əlaqənin mövcud ola biləcəyini düşündürür. Lakin beş səhifəlik sənəddə davamlı bənzərlik indeksinin tam riyazi düsturu açıqlanmadığı üçün bu ölçünün yenidən hesablanması üçün lazım olan bütün təfərrüatlar mövcud deyil.

Verilənlər mənbəyi və göz izləmə konteksti

Təhlil GazeBase adlı ictimaiyyətə açıq uzununa göz hərəkəti verilənlər arxivindən istifadə edir. Mənbənin verdiyi məlumata görə GazeBase 881 iştirakçını, doqquz qeyd turunu və altı tapşırığı əhatə edir. Tapşırıqlara üfüqi sakkadlar, təsadüfi sakkadlar, oxu, iki ayrı video izləmə şəraiti və interaktiv tapşırıq daxildir. Göz hərəkətləri 1000 Hz nümunələmə tezliyi ilə qeydə alınmışdır.

Tədqiqatda ümumilikdə 10.216 qeyd təhlil edilmişdir. Əsas modellərdə iki əsas nəzarət dəyişəni vardır: baxışın başlanğıc səviyyəsindən nə qədər uzaqlaşdığını təmsil edən sapma böyüklüyü və qeyd müddəti. Beləliklə, təkrar ilə qapanma müddəti arasındakı əlaqənin yalnız daha böyük sapmaların və ya daha uzun qeydlərin təbii nəticəsi olması ehtimalı azaldılmağa çalışılmışdır.

Fərdlərarası fərq ilə fərd-daxili əlaqə necə ayrılır?

Verilənlər dəstində bəzi insanların ümumilikdə daha çox təkrarlanan baxış davranışı göstərməsi və həmin insanların ümumilikdə daha uzun qapanma müddətlərinə malik olması fərdlərarası korrelyasiya yarada bilər. Belə halda əsas əlaqənin hər bir fərdin öz qeydləri arasında olması məcburi deyil.

Mənbə bu ehtimalı hər bir iştirakçının öz orta göstəricisini çıxmaqla aparılan fərd-daxili müqayisə ilə sınaqdan keçirir. Bildirilən əmsal +0,580-dən +0,575-ə düşür. Dəyişikliyin kiçik olması əlaqənin yalnız “bəzi insanların həm daha təkrarlanan, həm də daha yavaş olması” izahı ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Bununla belə, bu nəzarət eyni qeyd daxilində zamanla dəyişən yorğunluq, oyanıqlıq və ya tapşırıq şəraiti kimi amilləri aradan qaldırmır.

Permutasiya nəzarəti nəyi sınaqdan keçirir?

Tədqiqat hər qeydin təkrar dəyərini başqa bir qeydin qapanma müddəti ilə təsadüfi cütləşdirərək 1000 permutasiya yaratmışdır. Beləliklə, həqiqi uyğunlaşdırma aradan qaldırıldıqda oxşar böyüklükdə əlaqənin yalnız verilənlərin quruluşu səbəbindən yaranıb-yaranmadığı yoxlanılmışdır. Mənbəyə görə null paylanma sıfır ətrafında formalaşmış və 1000 təkrarın heç birində əmsal 0,033-dən yuxarı olmamışdır. Həqiqi müşahidə olunan dəyərin null paylanmadan təxminən 52 standart sapma uzaqda olduğu bildirilmişdir.

Bu nəticə verilənlər dəsti daxilində təsadüfi uyğunlaşdırma ilə oxşar əmsal əldə edilməsinin son dərəcə qeyri-adi olduğunu göstərir. Bununla belə, permutasiya nəticəsi səbəbiyyət qurmur və ölçmə təriflərindəki sistematik artefaktı təkbaşına aradan qaldırmır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi şərhlər

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Təhlil dizaynı

Tədqiqat yeni eksperiment aparmaq əvəzinə mövcud GazeBase qeydlərini yenidən təhlil edir. Xam baxış koordinatlarından hərəkətli başlanğıc səviyyəsinə görə sapma hesablanır, sapmanın nə qədər davam etdiyi və ardıcıl vəziyyətlərinin nə dərəcədə təkrarlandığı çıxarılır. Əsas təhlillərdə sapma böyüklüyü ilə ümumi qeyd müddəti nəzarət dəyişənləri kimi istifadə olunur.

Mənbə təhlili açıq şəkildə kəşfiyyat xarakterli kimi müəyyən edir. Təhlil əvvəlcədən dondurulmuş protokolla aparılmamışdır. Buna görə eyni verilənlər üzərində hipotezin hazırlanması, ölçmə seçimi və nəticələrin qiymətləndirilməsi proseslərinin bir-birindən tam ayrıldığı təsdiqləyici tədqiqat deyil. Müəllif sonrakı təsdiqləyici təkrarın əvvəlcədən qeydiyyata alınacağını bildirir.

Oxu Tapşırığı Niyə Əsas Nəzarətdən Çıxarıldı?

Oxu tapşırığı gözün sətirlər və səhifə boyunca yavaş və böyük ölçüdə birtərəfli irəliləməsinin hərəkətli istinad səviyyəsindən uzun müddət uzaqda qalmağı mexaniki olaraq yarada bilməsi səbəbindən çıxarılmışdır. Mənbə bu geometrik sürüşmə ilə həqiqi “qapanmayan proses” şərhini mövcud verilənlərlə ayıra bilmədiyi üçün koqnitiv izaha üstünlük vermək əvəzinə oxu qeydlərinin hamısını nəzarət təhlilindən kənarlaşdırmışdır.

Bu qərar xüsusilə vacibdir, çünki oxu tapşırığının qapanma müddəti digər tapşırıqların təxminən dörd qatıdır. Bu vəziyyət ilk baxışda tədqiqat hipotezini güclü şəkildə dəstəkləyirmiş kimi görünə bilər; lakin eyni nümunə tamamilə göz hərəkətinin səhifə üzərindəki geometriyasından da yarana bilər. Mənbənin oxu verilənlərini çıxarması müsbət görünən, lakin alternativ izahı olan tapıntını əsas nəticənin dayağı kimi istifadə etməməyə yönəlmiş konservativ nəzarətdir.

Oxu çıxarıldıqda 8.477 qeyd qalmış və təkrar-qapanma əlaqəsi +0,580 əmsalla davam etmişdir. Mənbə həmçinin oxu tapşırığının öz təkrar əmsalını +0,635 kimi verir. Bu dəyər sakkad tapşırıqlarından aydın şəkildə fərqlənmir; oxunun qeyri-adi tərəfi təkrar əmsalından daha çox qapanma müddətinin uzunluğudur.

Turlar və tapşırıqlar arasında sabitlik

Doqquz turun ayrı-ayrılıqda təhlilində əmsalların +0,647 ilə +0,687 arasında qalması diqqətəlayiqdir. Mənbəyə görə bu turların seçmə ölçüləri arasında təxminən 24 qat fərq vardır və qeydlər müxtəlif vaxtlarda toplanmışdır. Buna baxmayaraq əmsalın istiqamətinin dəyişməməsi tapıntının yalnız bir turun xüsusi quruluşundan asılı görünmədiyini düşündürür.

Altı müxtəlif tapşırığın hamısında əlaqənin müsbət olması da oxşar şəkildə tapşırıq asılılığına qarşı dayanıqlılıq əlamətidir. Bununla belə, mənbə altı tapşırığın hamısının əmsallarını cədvəl şəklində vermədiyi üçün tapşırıqlar arasındakı ətraflı böyüklük müqayisəsi bu sənəd əsasında aparıla bilməz.

Bu Nəticələr Düşüncə və ya Ruminasiya Haqqında Birbaşa Sübut Verirmi?

Xeyr. Tədqiqat baxış hərəkətinin motor və diqqətlə əlaqəli geometrik xüsusiyyətlərini ölçür; düşüncənin məzmununu, şəxsin ruminasiya edib-etmədiyini və ya müəyyən zehni prosesin “qapanmadığını” birbaşa ölçmür. Mənbənin nəzəri çərçivəsi oxşar quruluşun koqnisiyada ola biləcəyini irəli sürsə də, mövcud verilənlər yalnız göz hərəkəti sahəsindəki əlaqəni göstərir.

Bu sərhəd xüsusilə vacibdir, çünki tədqiqatın açar sözləri arasında ruminasiya və diqqət dinamikası yer alsa da, iştirakçılara ruminasiya şkalası tətbiq edilməmiş, düşüncə məzmunu qeydə alınmamış və ya göz hərəkətləri müəyyən zehni düşüncələrlə uyğunlaşdırılmamışdır. Buna görə “dəyişmədən təkrarlanan baxış hərəkəti ruminasiyanı ölçür” nəticəsi bu tədqiqatdan çıxarıla bilməz.

Səbəbiyyət sərhədi

Statistik əlaqə güclü olsa belə, istiqaməti müəyyən edilməyib. Daha yüksək təkrarın qapanmanı gecikdirməsi mümkündür; lakin həm təkrar, həm də qapanma müddəti tapşırıq quruluşundan, oyanıqlıq səviyyəsindən, yorğunluqdan və ya başqa ortaq dəyişəndən təsirlənə bilər. Fərd-daxili mərkəzləşdirmə sabit fərdlərarası fərqləri azaldır, lakin eyni qeyd daxilində dəyişən şəraiti aradan qaldırmır.

Enerji xərci ölçülməyib

Tədqiqatın nəzəri motivasiyası sona çatmayan hesablamaların bahalı ola biləcəyi fikrinə əsaslansa da, araşdırmada metabolizm, qlükoza istehlakı, oksigen istehlakı, neyron enerji istifadəsi və ya hər hansı başqa bioloji enerji göstəricisi ölçülməyib. Təhlil başdan sona baxış koordinatlarının geometrik xüsusiyyətləri ilə məhdudlaşır. Buna görə daha uzun qapanma müddətini birbaşa “daha çox enerji sərfi” kimi çevirmək mənbə tərəfindən dəstəklənmir.

Qonşu təhlil xəttindəki xəta niyə əsas nəticəni etibarsız etmir?

Mənbə eyni tədqiqat proqramındakı başqa bir aqreqasiya xəttində istifadə edilən “anchor” hesablamasının öz giriş paylanması ilə +0,998 əlaqə verdiyi qüsuru ayrıca açıqlayır. Lakin mövcud tədqiqatdakı sapma ölçümü bu qüsurlu anchor-dan istifadə etmir; xam koordinatlardan birbaşa hesablanır. Buna görə müəllif həmin proqram təminatı qüsurunun mövcud təkrar-qapanma tapıntısının hesablama zəncirinə daxil olmadığını bildirir.

Hələ aparılmamış kritik nəzarətlər

Məkansal olmayan müstəqil təkrar: Tənəffüs, ürək döyüntüsü dəyişkənliyi və ya düymə basma zamanlaması kimi başqa növ siqnalda eyni quruluşun müşahidə olunub-olunmadığı sınaqdan keçirilməyib. Belə təkrar əlaqənin göz hərəkətinə xas geometrik xüsusiyyət olub-olmadığını qiymətləndirmək baxımından yüksək dəyərə malikdir.

Qeyd-daxili zaman nəzarəti: Qeydin birinci yarısı ilə ikinci yarısının müqayisəsi aparılmayıb. Yorğunluq qeyd irəlilədikcə həm təkrarı, həm də qapanma müddətini artırırsa, mövcud əlaqəyə töhfə verə bilər.

Hədd həssaslığı: Qapanma müddəti iki hədd seçiminə bağlıdır. Mənbə ağlabatan alternativ hədlərin sistematik şəkildə yoxlanmasının hələ aparılmadığını açıq bildirir. Əmsalın işarəsi və ya böyüklüyü müxtəlif hədlərdə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişərsə, ölçmə tərifinə həssaslıq ciddi problem yarada bilər.

Təkrar istehsal edilə bilmə baxımından natamam bildirilən məqamlar

Mənbə əsas təhlilin məntiqini və əsas rəqəmsal nəticələri verir; lakin bu qısa sənəddə tam təkrar istehsal üçün lazım olan bəzi texniki təfərrüatlar yoxdur. Hərəkətli başlanğıc səviyyəsinin riyazi tərifi, iki qapanma həddinin rəqəmsal dəyərləri, davamlı vəziyyət-bənzərlik indeksinin açıq düsturu, istifadə olunan reqressiya modelinin tam spesifikasiyası, standartlaşdırma proseduru və əsas əmsalların etibar intervalları bildirilməyib. Buna görə Verianla bu təfərrüatları təxmin edərək tamamlamır.

Bundan əlavə, bütün verilənlər üçün verilən +0,67 əsas əmsalı ilə fərd-daxili müqayisədə istifadə olunan +0,580 dəyərinin hansı model və ya dəyişən tərifi fərqindən qaynaqlandığı beş səhifəlik sənəddə izah edilmir. Buna görə +0,580 ilə +0,67 eyni təhlilin birbaşa əvvəl/sonra dəyərləri kimi təqdim edilməməlidir.

Elmi nəticə necə şərh edilməlidir?

Mövcud verilənlər üçün ən təhlükəsiz nəticə budur: eyni verilənlər arxivində sapma böyüklüyü və qeyd müddəti nəzərə alındıqda, ardıcıl baxış vəziyyətlərinin daha çox təkrarlanması başlanğıc səviyyəsinə daha gec qayıdışla güclü və müxtəlif alt təhlillərdə sabit əlaqə göstərir. Bu əlaqə oxu tapşırığına xas uzun sürüşmə çıxarıldıqda da davam edir.

Bunun əksinə, nəticə hələ ümumi “təkrarlanan proses qapanmır” qanunu deyil. Mənbə bunu tək bir sahə daxilində kəşfiyyat xarakterli ölçmə kimi mövqeləndirir. Müstəqil siqnallarda təsdiqləyici təkrar, əvvəlcədən müəyyən edilmiş təhlil protokolu, hədd həssaslığı taraması və qeyd-daxili qarışdırıcıların sınanması olmadan tapıntının əhatəsi genişləndirilməməlidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün tədqiqat: What Repeats Does Not Close: Non-Changing Excursions Predict Delayed Return to Baseline in Human Gaze.

Müəllif: Juan Carlos Madrid Vites.

Qurum: NQF Research Group (formerly NKF Research Group), Lima, Peru.

Tarix: Avqust 2026.

Mənbə növü: İctimaiyyətə açıq mövcud verilənlər arxivinin kəşfiyyat xarakterli ikinci dərəcəli təhlili. Mənbə təhlilin əvvəlcədən dondurulmuş təsdiqləyici protokol altında aparılmadığını açıq şəkildə bildirir.

Jurnal / nəşriyyat: Yüklənmiş PDF-də göstərilmir.

Resenziya statusu: Yüklənmiş mənbədə resenziyalı jurnal nəşri olduğuna dair məlumat yoxdur.

DOI: Mənbənin istinad siyahısında “What Repeats Does Not Close” üçün 10.5281/zenodo.21864032 verilir. DOI bu Verianla tədqiqatında mənbənin bildirdiyi biblioqrafik məlumat kimi qorunub; hədəf qeydin rəsmi platforma metadatası ayrıca yoxlanılmadığı üçün əlavə nəşr statusu fərz edilməyib.

Lisenziya: Yüklənmiş PDF-də açıq lisenziya bəyanatı yoxdur. Buna görə qorunan mənbə mətni, özgün şəkil və ya cədvəl yenidən istifadə edilməyib; məqalə elmi faktlar əsasında müstəqil Verianla izahı ilə hazırlanıb.

Əsas verilənlər dəsti: GazeBase. Mənbə tədqiqat GazeBase-i 881 iştirakçı, doqquz uzununa tur, altı tapşırıq və 1000 Hz nümunələmə tezliyini əhatə edən ictimaiyyətə açıq göz hərəkəti arxivi kimi müəyyən edir.

GazeBase mənbə nəşri: Griffith, H.; Lohr, D.; Abdulin, E.; Komogortsev, O. (2021), “GazeBase, a large-scale, multi-stimulus, longitudinal eye movement dataset”, Scientific Data, 8, 184. DOI: 10.1038/s41597-021-00959-y.

Təhlilin əhatəsi: 10.216 qeyd. Oxu tapşırığının çıxarıldığı nəzarət təhlilində 8.477 qeyd.

Nəzarət dəyişənləri: Sapma böyüklüyü və qeyd müddəti.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər: Təhlil kəşfiyyat xarakterlidir; səbəbiyyət qurulmayıb; düşüncə məzmunu və ya ruminasiya ölçülməyib; enerji xərci ölçülməyib; ortaq hərəkət artefaktları tam istisna edilməyib; qeyd-daxili yorğunluq testi aparılmayıb; qapanma hədləri üçün həssaslıq taraması aparılmayıb; müstəqil və məkansal olmayan siqnalda təsdiqləyici təkrar hələ bildirilməyib. Mənbə həmçinin tam ölçmə düsturlarının və bəzi model spesifikasiyalarının bu qısa sənəddə verilmədiyini göstərir.

Maliyyələşdirmə, maraqlar toqquşması, CRediT/müəllif töhfəsi: Yüklənmiş PDF-də ayrıca bildirilməyib.

Verilənlərin əlçatanlığı: Tədqiqat GazeBase-i ictimaiyyətə açıq arxiv kimi müəyyən edir və paylanmış arxivlərin birbaşa oxunduğunu bildirir.