Bu araşdırmanın əsas problemi, bitki mənşəli kaynaklı aktif komponentlərin farmasevtik açıdan etkili bir daşıyıcı sistem içinde sunulmasıdır. Bitki dərmanları ve bitki ekstraktları, ənənəvi tibb sistemlerinde ve modern tamamlayıcı məhsullarda geniş yayılmış biçimde istifadə olunur. Ancaq bitki kaynaklı birçok bileşen, xüsusilə flavonoidler, polifenoller, terpenoidler ve tanenler, biyolojik aktivite potansiyeline sahip olsa bile vücut tarafından sınırlı emilebilir. Bunun başlıca nedenleri düşük suda həllolma, zəif membran keçiriciliyi, sindirim sistemi içinde parçalanma ve biyolojik membranlardan yeterince keçə bilməmə gibi farmasevtik maneəlerdir.

Bu problem, bitki mənşəli bir bileşiğin laboratoriya şəraitində güçlü görünmesine rağmen ağızdan qəbul edildikdə gözlənilən bioloji təsiri göstərməməsinə səbəb ola bilər. Çünkü təsirlilik yalnız molekulün kendisine bağlı değildir; molekulün həll olması, daşınması, membranlardan geçmesi, dövriyyəyə çatması ve hədəf toxumada kifayət səviyyəyə çatması lazımdır. Buna görə bitki mənşəli formulasiya araşdırmalarında yalnız “hangi bitki ekstresi kullanıldı?” sorusu değil, “bu ekstre vücutta nasıl daha iyi taşınabilir?” sorusu da vacibdir.

Tədqiqatda bu soruna fitosom teknolojisiyle yaklaşılmıştır. Fitosomlar, bitki kaynaklı aktif komponentlərin fosfolipidlər ile kompleks halına gətirildiyi lipid əsaslı daşıyıcı sistemlərdir. Burada kullanılan fosfolipid genellikle fosfatidilkolin içeren soya lesitini gibi bir bileşendir. Fosfolipid molekulünün hidrofil baş hissəsi ve lipofil quyruq hissəsi, bitki mənşəli bileşenlerle qarşılıqlı təsirə girərək hem suyla hem de lipid membranlarla daha uyğun quruluş təşkil edə bilər.

Tədqiqatda fitosomlar liposomlardan fərqləndirilərək anlatılmaktadır. Liposomlarda aktiv komponent çox vaxt vezikülün sulu iç fazına veya lipid çift tabakasına fiziki olaraq tutulur. Fitosomlarda ise bitki mənşəli bileşen ile fosfolipid arasında daha belirgin bir molekuler kompleksleşme olduğu fərz edilir. Bu kompleksleşme hidrogen bağı, polar qarşılıqlı təsirlər ve fosfolipid baş qruplarıyla fitob komponentlərin etkileşimi üzerinden gerçekleşebilir. Buna görə fitosomlar, klasik bitki mənşəli ekstraktlara kıyasla daha iyi sabitlik, daha iyi membran qarşılıqlı təsiri ve daha kontrollü buraxılma sağlayabilecek sistemler olarak qiymətləndirilir.

Çalışmanın bitki mənşəli kaynağı Operculina turpethum Linn.’dir. Bu bitki Convolvulaceae fəsiləsinə aiddir ve Trivrit veya Indian jalap adı ilə tanınır. Makalede bitkinin köklərinin Ayurvedik tıpta istifadə edildiyi, resin glikozitleri, flavonoidler, alkaloidler ve kumarinler gibi biyoaktiv komponentler ehtiva etdiyi qeyd edilir. Ənənəvi istifadələr arasında karaciğer bozuklukları, kabızlık, cilt hastalıkları, ödem ve obezite gibi durumlar sadalanmışdır. Ayrıca əvvəlki tədqiqatların, bitkinin kimyasal olarak indüklenen karaciğer hasarı modellerinde hepatoprotektif potansiyelini gösterdiği aktarılmıştır.

Burada dikkatli bir sınır çizmek lazımdır. Bu çalışma Operculina turpethum fitosomlarının insanlarda karaciğer hastalığını, kabızlığı, obeziteyi veya başka bir klinik durumu müalicə etdiyini göstərmir. Çalışma, bitki ekstresinin fitosom formulasiyaunu geliştiren ve in vitro buraxılma ile fizikokimyasal karakterizasyon yapan bir farmasevtik teknoloji çalışmasıdır. Klinik təsirlilik, xəstə təhlükəsizliyi, doza tövsiyəsi veya tedavi garantisi təqdim etmir.

Bitki materialı, tədqiqatda Operculina turpethum köklerinden əldə edilmişdir. Kökler Hindistan’da Madhya Pradesh eyaletindeki Jabalpur bölgesine bağlı Padariya köyü çevresinden toplanmış, Rajasthan Üniversitesi Botanik Bölümü’nde təsdiqlənmiş, su ilə yuyulmuş, 15 gün kölgədə qurudulmuş ve laboratuvar mikseriyle toz halına gətirilmişdir. Bu ayrıntı vacibdir; çünkü bitki mənşəli ekstre çalışmalarında kullanılan bitki kısmı, toplama yeri, kurutma koşulu ve ekstraksiyon metodi sonuçları təsir edə bilər.

Ekstraksiya üçün Soxhlet metodi istifadə edilmişdir. Kuru kök tozu, etanol:su 70:30 oranındaki hidroalkolik həlledici ilə ekstraksiya edilmişdir. Soxhlet ekstraksiyonunda həlledici sürekli buxarlanıb kondensasiya olaraq bitki materyalinden aktiv komponentleri təkrar-təkrar çıxarır. Daha sonra həlledici azaldılmış təzyiq altında uzaqlaşdırılmış ve konsentrat ekstrakt fitosom formulasiyau için standartlaşdırılmışdır.

Fitosom hazırlama prosesində soya lesitini ve kolesterol önce xloroformda həll edilmişdir. Ardından Operculina turpethum ekstresi fosfolipid-kolesterol çözeltisine müxtəlif nisbətlərdə əlavə edilmişdir. Karışım tamamlandıqdan sonra rotary evaporator kullanılarak həlledici vakuum altında ve 50°C’nin altında uzaqlaşdırılmıştır. Beləliklə yoğun bir fitosomal kompleks qalığı elde edilmiş, kalan həllediciyü uzaklaştırmak için vakumda kurutulmuş ve kuru, sərbəst axan toz oluşturulmuştur. Sonra bu kompleks PBS ile yenidən hidratlaşdırılmış ve sonikasiya ilə partikül ölçüu kiçildilərək daha homogen bir fitosomal suspenziya hazırlanmıştır.

Şəkil 1, fitosomun temel komponentlərini şematik olarak göstərir. Bu vizualde fosfolipid ile fitob bileşenin birleşerek fosfolipid-fitob bileşen kompleksi oluşturduğu izah edilir. Şəkil 2 ise fitosom hazırlama adımlarını verir: bitki ekstresi ve fosfolipid çözeltisinin hazırlanması, düşük basınç altında yoğunlaştırma, ince film veya kompleks qalığının oluşması, ardından hidrasyon ve ölçü küçültme ile fitosomların elde edilmesi. Bu iki görsel, çalışmanın teknolojik omurgasını izah edir: bitki ekstresi birbaşa sadə toz veya çözelti olarak bırakılmamış, fosfolipid daşıyıcı sistem içinde yeniden yapılandırılmıştır.

Formülasyon bileşimi dokuz farklı başlangıç kombinasyonuyla denenmiştir. Her formulasiyada ekstre miktarı 100 mg olarak sabit tutulmuş; kolesterol 25, 50 veya 75 mg; soya lesitini ise 100, 200 veya 300 mg səviyyəsində istifadə edilmişdir. Bu kombinasyonlar, ekstre:kolesterol:soya lesitini oranı açısından 1:0,25:1’den 1:0,75:3’e kadar uzanır. Amaç, hangi fosfolipid ve kolesterol oranının daha iyi enkapsülasyon, daha uygun parçacık ölçüu ve daha dar dağılım vereceğini belirlemektir.

Çalışmanın optimizasyon bölümü Box–Behnken deney tasarımına əsaslanır. Box–Behnken design, üç veya daha fazla değişkenin etkilerini daha az deneyle anlamaya yarayan yanıt yüzey metodolojisi yanaşmaıdır. Bu tədqiqatda bağımsız değişkenler şunlardır:

• A: Soya lesitini konsantrasyonu; 100 mg, 200 mg, 300 mg.
• B: Kolesterol konsantrasyonu; 25 mg, 50 mg, 75 mg.
• C: Sonikasyon süresi; 5 dakika, 15 dakika, 30 dakika.

Bağımlı yanıtlar ise şöyledir:

• Y1: Enkapsülasyon etkinliği; maksimize edilmek istenmiştir.
• Y2: Polidispersite indeksi, yani PDI; minimize edilmek istenmiştir.
• Y3: Vezikül ölçüu; minimize edilmek istenmiştir.

Tədqiqatda kullanılan genel ikinci dereceden polinom model şu şekilde verilmiştir:

\[ Y = \beta_0 + \beta_1A + \beta_2B + \beta_3C + \beta_{12}AB + \beta_{13}AC + \beta_{23}BC + \beta_{11}A^2 + \beta_{22}B^2 + \beta_{33}C^2 \]

Bu formülde Y, ölçülen yanıtı; β₀ sabit terimi; β katsayıları modelin deney verilerinden hesaplanan regresyon katsayılarını ifade eder. A, B ve C bağımsız formulasiya değişkenleridir. AB, AC ve BC gibi terimler iki değişkenin birlikte təsirini; A², B² ve C² gibi terimler ise doğrusal olmayan, eğrisel davranış göstərir. Bu formül, örneğin lesitin miktarı artarken kolesterolün aynı anda nasıl etki ettiğini veya sonikasyon süresinin partikül ölçüu üzerindeki doğrusal olmayan təsirini anlamaya yarar.

ANOVA sonuçları, üç yanıt için de kurulan ikinci dereceden modellerin istatistiksel olarak anlamlı olduğunu göstermektedir. Enkapsülasyon etkinliği için F dəyəri 23,45 ve p dəyəri 0,0014’tür. PDI için F dəyəri 97,67 ve p dəyəri <0,0001’dir. Vezikül ölçüu için F dəyəri 106,35 ve p dəyəri <0,0001’dir. Her üç modelde de lack of fit, yani modelin açıklayamadığı uyumsuzluk istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Bu durum, deneysel ve tahmin edilen değerler arasında kabul edilebilir uyum olduğunu destekler.

Regresyon istatistikleri de modelin güçlü olduğunu göstermektedir. Enkapsülasyon etkinliği için R² = 0,9769, PDI için R² = 0,9943 ve vezikül ölçüu için R² = 0,9948 olarak verilmiştir. R² dəyərinin 1’e yakın olması, modelin deneysel değişkenliği büyük ölçüde açıkladığını göstərir. Ancaq predicted R² dəyəri enkapsülasyon etkinliği için 0,6766’dır; bu değer PDI ve vezikül ölçüundaki predicted R² değerlerinden daha düşüktür. Buna görə enkapsülasyon etkinliği modeli anlamlı olsa da tahmin gücü PDI ve vezikül ölçüuna kıyasla daha sınırlı oxunmalıdır.

Tədqiqatda yanıtlar için verilen regresyon denklemleri şöyledir:

\[ Y_1 = 86.30 + 12.50A - 4.09B + 5.84C - 1.38AB - 1.98AC - 0.90BC - 7.68A^2 - 9.85B^2 - 2.00C^2 \]

Bu denklem enkapsülasyon etkinliğini təmsil edir. A katsayısının pozitif olması, soya lesitini artışının belirli sınırlar içinde enkapsülasyon etkinliğini artırma eğiliminde olduğunu; B katsayısının negatif olması kolesterol artışının doğrusal bileşende etkinliği azaltabileceğini düşündürür. Ancaq A² ve B² terimlerinin negatif olması, çok yüksek düzeylerde bu etkinin tersine dönebileceğini ve optimumun orta/tarazlıq bir bölgede bulunduğunu göstərir.

\[ Y_2 = 0.2707 - 0.0414A + 0.0223B - 0.0281C - 0.0015AB - 0.0012AC - 0.0025BC + 0.0410A^2 + 0.0523B^2 + 0.0210C^2 \]

Bu denklem PDI dəyərini təmsil edir. PDI düşük olduğunda partikül ölçü dağılımı daha dar ve formulasiya daha homogen kabul edilir. Denklemde A ve C’nin doğrusal katsayılarının negatif olması, lesitin artışı ve sonikasyon süresi artışının PDI’yi azaltma eğilimi gösterebileceğini düşündürür. Ancaq pozitif kare terimleri, aşırı düzeylerde PDI’nin tekrar artabileceğini göstərir.

\[ Y_3 = 157.33 - 38.50A + 14.25B - 28.75C + 2.00AB + 4.00AC + 4.50BC + 40.58A^2 + 54.08B^2 + 16.08C^2 \]

Bu denklem vezikül ölçüunu təmsil edir. A ve C’nin doğrusal katsayıları negatif olduğundan, soya lesitini düzeyi ve sonikasyon süresi artışının belirli aralıkta vezikül ölçüunu azaltabileceği anlaşılır. B katsayısının pozitif olması kolesterol artışının ölçüu artırma eğilimine katkı yapabileceğini düşündürür. Kare terimlerinin pozitif olması, yine optimumun uç değerlerde değil dmaneəi bir bölgede olduğunu göstərir.

Şəkil 3, enkapsülasyon etkinliği için kontur ve üç ölçülu yanıt yüzey grafiklerini göstərir. Bu grafikler, soya lesitini, kolesterol ve sonikasyon süresinin birlikte enkapsülasyon etkinliğini nasıl etkilediğini görselleştirir. Kırmızı-turuncu bölgeler daha yüksek etkinliği, mavi-yeşil bölgeler daha düşük etkinliği təmsil edir. Genel eğilim, uygun düzeyde kolesterol, yüksek veya orta-yüksek lesitin ve yeterli sonikasyon süresinin daha iyi enkapsülasyon verdiği yönündedir.

Şəkil 4, PDI için benzer kontur ve 3D yüzey grafiklerini sunar. Burada hedef düşük PDI olduğundan mavi alanlar daha istenen bölgeleri göstərir. Grafikler, polidispersiteyi azaltmak için lesitin ve sonikasyon düzeylerinin kritik olduğunu, kolesterolün ise dağılım homogenliğini etkileyebildiğini göstərir. Bu tür grafikler formulasiya inkişaf etdirmənin yalnız tek bir bileşeni artırıp azaltmaktan ibaret olmadığını; bileşenler arası tarazlıq gerektirdiğini anlatır.

Şəkil 5, vezikül ölçüu için kontur ve 3D yanıt yüzeylerini verir. Küçük vezikül ölçüu hedeflendiği için düşük değer bölgeleri optimizasyon açısından vacibdir. Grafiklerden, sonikasyonun ölçü küçültmede önemli rol oynadığı; fakat çok fazla veya çok az bileşen kullanımının istenmeyen dağılım ve ölçü değişimine yol açabileceği anlaşılır.

Şəkil 6, gerçek ve tahmin edilen değerler arasındaki uyumu gösteren predicted vs actual grafiklerini içerir. Veri noktalarının diagonal çizgiye yakın yerleşmesi, Box–Behnken modelinin deneysel yanıtları makul doğrulukla tahmin edebildiğini destekler. Bu, modelin formulasiya optimizasyonu için istifadə oluna bilər olduğunu gösteren önemli bir doğrulama adımıdır.

Tədqiqatda optimum formulasiya için verilen deneysel düzeyler 174,22 mg soya lesitini, 50,83 mg kolesterol ve 25 dakika sonikasyon süresi olarak bildirilmiştir. Bu koşulda enkapsülasyon etkinliği %85,67 ± 0,96, PDI 0,28 ve vezikül ölçüu 158,1 nm olarak verilmiştir. Bunun yanında dokuz temel formulasiya arasında F5 formulasiyau, 1:0,50:2 ekstre:kolesterol:soya lesitini oranıyla en yüksek enkapsülasyon etkinliğini göstermiştir: %89,53 ± 0,93. Aynı formulasiyada ekstre içeriği 24,10 ± 0,23 olarak rapor edilmiştir.

Enkapsülasyon etkinliği tədqiqatda şu ilişkiyle hesaplanmıştır:

\[ \text{Enkapsülasyon Etkinliği}(\%) = \frac{\text{Fitosom içinde tutulan ilacın toplam konsantrasyonu}}{\text{Başlangıçtaki toplam ilaç konsantrasyonu}} \times 100 \]

Bu formülde fitosom içinde tutulan ilaç miktarı, daşıyıcı sistemin ne kadar ekstreyi içine alabildiğini göstərir. Başlangıçtaki toplam ilaç konsantrasyonu ise formulasiyaa eklenen toplam ekstre miktarını təmsil edir. Değer yükseldikçe, ekstre komponentlərinin daha büyük kısmının fitosomal sistem içine dahil edildiği anlaşılır.

İlaç içeriği ise şu şekilde hesaplanmıştır:

\[ \text{İlaç İçeriği}(\%) = \frac{\text{Fitosomdaki ilaç konsantrasyonu}}{\text{Toplam fitosom konsantrasyonu}} \times 100 \]

Bu formül, fitosomal ürünün toplam kütlesi içinde aktif ekstre komponentlərinin ne kadar paya sahip olduğunu anlamaya yarar. Yüksek ilaç içeriği, daha yoğun aktif yükleme anlamına gelebilir; fakat tek başına iyi formulasiya anlamına gelmez. Çünkü partikül ölçüu, sabitlik, buraxılma profili ve homogenlik de birlikte değerlendirilmelidir.

Parçacık ölçüu ve PDI, DLS metodiyle ölçülmüştür. Karakterizasyon bölməsində ortalama hidrodinamik çap 150,38 nm olarak verilmiştir. PDI 0,266’dır. Bu değer, formulasiyaun tamamen monodispers olmadığını, fakat kabul edilebilir ve nispeten dar bir ölçü dağılımı gösterdiğini düşündürür. Yoğunluk temelli dağılım grafiğinde 179,25 nm’de baskın pik ve %96,26 alan katkısı olduğu, həmçinin 4510 nm’de %3,74 alan katkısına sahip küçük bir agregat fraksiyonu bulunduğu belirtilmiştir. D50 dəyəri 140,28 nm, D90 dəyəri 392,6 nm olarak raporlanmıştır. Bu, partiküllerin çoğunun 400 nm altında kaldığını göstərir.

Zeta potansiyel ölçməü optimize fitosomlar için ortalama −9,3 mV dəyərini vermiştir. Zeta potansiyel, partikül səth yükünü ve kolloidal sabitlik eğilimini anlamaq için kullanılan bir parametredir. Negatif yük, veziküller arasında elektrostatik itme sağlayarak agregasyonu azaltabilir. Ancaq −9,3 mV mutlak değer olarak çok yüksek bir sabitlik göstergesi değildir; bu nedenle tədqiqatda “satisfactory colloidal stability” olarak yorumlanmış olsa da, uzun dönem fiziksel sabitlik için daha kapsamlı raf ömrü ve stres testleri lazımdır.

FTIR spektroskopisi, ekstre, soya lesitini ve fitosom kompleksi arasındaki fonksiyonel grup değişimlerini incelemek için istifadə edilmişdir. Operculina turpethum ekstresinde 3284,85 cm⁻¹ civarında O–H gerilme bandı, 2933,46 cm⁻¹ civarında alifatik C–H gerilmesi, 1719,67 cm⁻¹ civarında karbonil C=O gerilmesi, 1600,67 cm⁻¹ civarında aromatik C=C gerilmesi ve 1235,09 ile 1122,76 cm⁻¹ civarında C–O gerilmeleri raporlanmıştır.

Soya lesitininde 3316,01 cm⁻¹ civarında O–H gerilmesi, 2922,55 ve 2852,98 cm⁻¹ civarında alifatik C–H gerilmeleri, 1737,02 cm⁻¹ civarında ester karbonil piki, 1226,99 ve 1053,34 cm⁻¹ civarında P=O ve P–O–C titreşimleri verilmiştir. Fitosom kompleksinde ise bu piklerde kayma, genişleme ve şiddet azalması gözlenmiştir. Məsələn O–H bandı 3269,14 cm⁻¹ civarında, karbonil bandı 1735,91 cm⁻¹ civarında raporlanmıştır. 1650,81 ve 1645,55 cm⁻¹ civarındaki değişimler olası hidrogen bağı etkileşimleriyle ilişkilendirilmiştir.

Şəkil 8, ekstre, soya lesitini ve fitosom kompleksinin FTIR spektrumlarını karşılaştırır. Bu vizualin ana mesajı, fitosom kompleksinde aktif komponentlərin ve fosfolipidlərin karakteristik piklerinin tamamen yok olmadığını, fakat yer değiştirdiğini ve yoğunluklarının değiştiğini göstermesidir. Bu durum yeni güçlü kovalent bağ oluşumundan ziyade molekuller arası kompleksleşmeyi destekler.

DSC analizi, termal davranışı ve kristal/amorf karakter değişimini değerlendirmek için istifadə edilmişdir. Saf Operculina turpethum ekstresi 122,04°C’de keskin endotermik pik göstermiştir; entalpi dəyəri 123,57 J/g olarak verilmiştir. Bu pik, ekstrede kristal karakterli fitob komponentlərin bulunduğunu düşündürür. Yaklaşık 213,36°C civarında ikinci geniş termal olay ise bazı biyoaktif komponentlərin bozunması veya keçidiyle ilişkilendirilmiştir.

Soya lesitini DSC termogramında 132,29°C’de endotermik pik ve 134,83 J/g entalpi dəyəri göstermiştir. Bu pik fosfolipid komponentlərin faz keçidi veya erime davranışıyla ilişkilendirilmiştir. Fitosom kompleksinde ise ekstre ve lesitine ait keskin piklerin kaybolduğu veya birleştiği, yaklaşık 126,84°C’de geniş bir endotermik pike dönüştüğü ve entalpi dəyərinin 5,26 J/g’ye düştüğü belirtilmiştir.

Bu termal değişim vacibdir. Keskin kristal piklerin zayıflaması ve geniş pik oluşumu, ekstre komponentlərinin fosfolipid matrisi içinde daha amorf veya kompleksleşmiş bir hale geçtiğini düşündürür. Farmasötik açıdan daha amorf karakter, bazı durumlarda çözünme ve buraxılma davranışını iyileştirebilir. Ancaq bu sonuç birbaşa in vivo biyoyararlanım ölçməü değildir; yalnız termal ve fizikokimyasal düzeyde kompleksleşmeyi destekler.

SEM ve TEM analizleri morfolojik doğrulama için istifadə edilmişdir. SEM görüntüleri, optimize fitosomların yaklaşık küresel, düzgün yüzeyli ve nispeten uniform dağılımlı yapılar oluşturduğunu göstermektedir. TEM görüntüleri ise nanoskopik küresel veziküllerin belirgin sınırlara sahip olduğunu ve fitosomal mimarinin oluştuğunu desteklemektedir. Şəkil 9’daki SEM ve TEM görselleri, yalnız sayısal DLS verilerinin değil, birbaşa morfolojik görüntülemenin de formulasiya oluşumunu desteklediğini göstərir.

İn vitro buraxılma çalışması, fitosom formulasiyaunun ham ekstreye göre buraxılma profilini iyileştirip iyileştirmediğini anlamaq için yapılmıştır. USP Tip II paddle dissolution apparatus kullanılmış, ortam hacmi 900 mL, sıcaklık 37°C ve karıştırma hızı 50 rpm olarak verilmiştir. 100 mg fitosoma eşdeğer formulasiya kullanılmış, örnekler 1 saat aralıklarla 12 saat boyunca alınmış, filtrelenmiş ve UV–visible spektrofotometriyle analiz edilmiştir.

Tablo 7 ve Şəkil 11, ham ekstre ile optimize fitosomların kümülatif buraxılma profilini karşılaştırır. İlk saatten itibaren fitosom formulasiyau daha yüksek buraxılma göstermiştir. 1. saatte ham ekstre %11,45 ± 0,65 buraxılma göstərirken optimize fitosom %22,38 ± 0,74 buraxılma göstermiştir. 4. saatte ham ekstre %32,65 ± 1,02, fitosom %59,42 ± 1,12 düzeyine ulaşmıştır. 8. saatte ham ekstre %58,26 ± 1,15, fitosom %86,37 ± 0,96 buraxılma göstermiştir. 12. saat sonunda ham ekstre %66,54 ± 1,38, optimize fitosom ise %91,18 ± 1,24 buraxılma göstermiştir.

Bu fark, fitosom kompleksleşmesinin ekstre komponentlərinin ıslanabilirliğini, dispersiyonunu ve görünür çözünürlüğünü artırmış olabileceğini düşündürür. Fosfolipid matrisi, hidrofobik ve hidrofilik karakterler arasında bir ara ortam sağlayarak bitki mənşəli komponentlərin çözünme ve buraxılma davranışını iyileştirebilir. Ancaq buraxılmaın artması tek başına daha yüksek terapötik etki anlamına gelmez. Bunun in vivo emilim, farmakokinetik ve farmakodinamik çalışmalarla doğrulanması lazımdır.

Çalışmanın en önemli güclü tərəfi, formulasiya inkişaf etdirməyi yalnız tek bir ölçməe dayandırmaması ve çoklu karakterizasyon yapmasıdır. Optimizasyon için Box–Behnken tasarımı kullanılmış; partikül ölçüu ve PDI DLS ile, zeta potansiyel elektroforetik hareketlilikle, molekuler etkileşimler FTIR ile, termal davranış DSC ile, morfoloji SEM/TEM ile, buraxılma performansı ise in vitro çözünme testiyle değerlendirilmiştir. Bu çok katmanlı yanaşma, formulasiyaun farklı açılardan anlaşılmasına yardımcı olur.

Çalışmanın sınırlılıkları da net biçimde görülmelidir. Birincisi, çalışma hakem değerlendirmesinden geçmemiş preprinttir. İkincisi, başlıkta ve sonuçlarda “biyoyararlanım” vurgusu yapılmasına rağmen çalışma gerçek in vivo biyoyararlanım, hayvan farmakokinetiği veya insan farmakokinetiği ölçmemektedir. Üçüncüsü, in vitro buraxılma verisi klinik etki kanıtı değildir. Dördüncüsü, zeta potansiyel ve parçacık ölçüu için makalenin farklı bölümlerinde farklı değerler raporlanmıştır; bu durum verilerin dikkatli değerlendirilmesini gerektirir. Beşincisi, çalışma uzun dönem sabitlik, tekrarlı üretim ölçeklenebilirliği, toksisite, hücre kültürü etkinliği veya hayvan modeli doğrulaması təqdim etmir.

Geçmiş açısından bu çalışma, bitki mənşəli ekstrelerin klasik toz, kapsül veya ham ekstrakt formunda verilmesinin sınırlılıklarına karşı geliştirilen yeni ilaç taşıma sistemleri çizgisine eklenir. Bugün açısından dəyəri, Operculina turpethum gibi geleneksel kullanımı olan bir bitkinin ekstre komponentlərini daha kontrollü ve nanoskopik bir daşıyıcı sistemde sunma çabasını göstermesidir. Gələcək baxımından ise bu tür fitosom sistemlerinin gerçek dəyərinin, in vivo biyoyararlanım, farmakolojik etki, güvenlilik, doz standardizasyonu ve sabitlik çalışmalarıyla test edilmesi lazımdır.

Gündəlik həyata təsiri birbaşa “bu bitki veya bu fitosom ürün olarak kullanılmalıdır” şeklinde yorumlanmamalıdır. Daha doğru yorum şudur: Bitkisel ürünlerin etkili, etibarlı ve tekrarlanabilir farmasevtik formlara dönüştürülebilmesi için ham ekstrelerin gelişmiş daşıyıcı sistemlerle incelenmesi lazımdır. Bu çalışma, böyle bir dönüşümün erken laboratuvar basamağını təmsil edir. Okuyucu açısından en önemli mesaj, “doğal” bir bileşenin etkili olabilmesi için doğru formulasiya, doğru taşıma ve doğru bilimsel doğrulama gerektirdiğidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Çalışmanın metodi, bitki köklerinden hidroalkolik ekstre elde edilmesi, ekstreyi soya lesitini ve kolesterol ile fitosom kompleksine dönüştürme, Box–Behnken tasarımıyla formulasiyau optimize etme, ardından optimize fitosomları fizikokimyasal ve in vitro buraxılma açısından karakterize etme aşamalarından oluşur.

Formülasyon bileşimleri: Dokuz temel formulasiya, sabit 100 mg ekstre ve farklı kolesterol / soya lesitini miktarlarıyla hazırlanmıştır.

Box–Behnken değişkenleri:

ANOVA ve model uygunluğu:

Regresyon istatistikleri:

%CV değerlerinin 10’un altında olması, deneysel verilerin kabul edilebilir tekrarlanabilirlik gösterdiğini destekler. PDI ve vezikül ölçüu için predicted R² değerleri yüksekken, enkapsülasyon etkinliği için predicted R² daha düşüktür; bu nedenle Y1 modelinin tahmin gücü daha dikkatli yorumlanmalıdır.

Optimum formulasiya ve karakterizasyon değerleri:

Bu tablo, tədqiqatdaki sayısal değerlerin farklı bölümlerde değiştiğini açıkça göstərir. Buna görə sonuçlar qiymətləndirilirken tek bir dəyərin tüm çalışmayı temsil ettiği varsayılmamalı; her dəyərin hangi ölçmə veya bölüm bağlamında verildiği nəzərə alınmalıdır.

Dokuz formulasiyaun enkapsülasyon etkinliği ve ekstre içeriği:

Bu tabloya göre en yüksek enkapsülasyon etkinliği F5 formulasiyaunda görülmüştür. F5’te kolesterol orta düzeyde, soya lesitini ise 200 mg səviyyəsindədir. Bu sonuç, fitosom yapısının yalnız yüksek fosfolipid miktarıyla değil, fosfolipid-kolesterol tarazlıqsinin uygun kurulmasıyla iyileştiğini düşündürür.

FTIR nəticələrinın özeti:

DSC nəticələrinın özeti:

İn vitro buraxılma sonuçları:

Tədqiqatda kullanılan temel formüller:

\[ Y = \beta_0 + \beta_1A + \beta_2B + \beta_3C + \beta_{12}AB + \beta_{13}AC + \beta_{23}BC + \beta_{11}A^2 + \beta_{22}B^2 + \beta_{33}C^2 \]

Bu formül Box–Behnken tasarımında kullanılan ikinci dereceden yanıt yüzey modelidir. Y ölçülen yanıtı; A, B ve C formulasiya değişkenlerini; β katsayıları ise her değişkenin yanıt üzerindeki təsirini ifade eder.

\[ \text{Enkapsülasyon Etkinliği}(\%) = \frac{\text{Fitosom içinde tutulan ilacın toplam konsantrasyonu}}{\text{Başlangıçtaki toplam ilaç konsantrasyonu}} \times 100 \]

Bu formül, başlangıçta kullanılan ekstre miktarının ne kadarının fitosom sistemi içinde tutulduğunu göstərir.

\[ \text{İlaç İçeriği}(\%) = \frac{\text{Fitosomdaki ilaç konsantrasyonu}}{\text{Toplam fitosom konsantrasyonu}} \times 100 \]

Bu formül, fitosom kütlesi içinde aktif ekstre komponentlərinin payını hesaplar.

Genel bulgular:

• Operculina turpethum kök ekstresi hidroalkolik Soxhlet ekstraksiyonu ile hazırlanmıştır.
• Fitosomlar soya lesitini, kolesterol ve bitki ekstresi kullanılarak solvent uzaklaştırma / ince film hidrasyonu temelli metodle inkişaf etdirilmişdir.
• Box–Behnken tasarımı, soya lesitini, kolesterol ve sonikasyon süresinin EE, PDI ve vezikül ölçüu üzerindeki təsirini modellemiştir.
• Üç yanıt için de quadratic modeller istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur.
• F5 formulasiyau en yüksek enkapsülasyon etkinliğini göstermiştir: %89,53 ± 0,93.
• DLS karakterizasyonunda ortalama hidrodinamik çap 150,38 nm ve PDI 0,266 olarak raporlanmıştır.
• Zeta potansiyel karakterizasyonunda −9,3 mV dəyəri verilmiştir.
• FTIR ve DSC analizleri, ekstre ve fosfolipid arasında kompleksleşme ve molekuller arası etkileşimleri desteklemiştir.
• SEM ve TEM görüntüleri, yaklaşık küresel nanoskopik fitosomal veziküllerin oluştuğunu göstermiştir.
• Optimize fitosom 12 saatte %91,18 ± 1,24 buraxılma göstermiş, ham ekstre ise %66,54 ± 1,38 buraxılmada kalmıştır.
• Çalışma in vitro buraxılma ve fizikokimyasal karakterizasyon sunmaktadır; in vivo biyoyararlanım veya klinik təsirlilik kanıtı təqdim etmir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məzmun, Mr. Ritesh Kumar Upadhyay, Dr. Anil Ahuja, Dr. Lalchand Dayanand Devhare ve Dr. Amit Kumar Sharma tərəfindən hazırlanan “Development, Optimization, and Comprehensive Characterization of Herbal Extract Phytosomes for Enhanced Bioavailability and In Vitro Drug Release” başlıqlı tədqiqat əsasında hazırlanmışdır.

Mənbə növü preprint tədqiqat məqaləsidir. Metinde aydın şəkildə “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadəsi yer alır. Buna görə çalışma hakem değerlendirmesinden geçmemiştir. DOI, yekun jurnal qəbulu və ya hakemlik prosesinin tamamlandığını göstərən məlumat mətn üzrə təsdiqlənə bilmir.

Bu makaledeki izahlar, tədqiqatda verilen bitki materyali hazırlığı, Soxhlet ekstraksiyonu, fitosom inkişaf etdirmə metodi, Box–Behnken optimizasyonu, ANOVA ve regresyon sonuçları, DLS/zeta karakterizasyonu, FTIR ve DSC analizleri, SEM/TEM morfolojik görüntüleri ve in vitro buraxılma verileri əsas götürülərək hazırlanmışdır. PDF-də olmayan klinik etki, insanlarda biyoyararlanım artışı, tedavi başarısı, güvenlilik garantisi, ürün ruhsatı veya ticari uygulama iddiası əlavə edilməmişdir.

Çalışma klinik çalışma değildir. İnsan hasta grubu, hayvan farmakokinetiği, in vivo biyoyararlanım ölçməü, toksisite çalışması veya terapötik təsirlilik deneyi içermemektedir. “Biyoyararlanım inkişaf etdirmə” ifadesi, bu çalışma bağlamında fizikokimyasal iyileşme ve in vitro buraxılma artışı üzerinden önerilen bir potansiyel olarak değerlendirilmelidir; birbaşa kanıtlanmış insan biyoyararlanımı anlamına gelmez.

Tədqiqatda bazı sayısal değerler farklı bölümlerde değişken biçimde raporlanmıştır. Özet bölməsində vezikül ölçüu, PDI, zeta potansiyeli ve enkapsülasyon etkinliği için verilen değerler; optimizasyon tablosunda ve karakterizasyon bölməsində verilen değerlerle birebir aynı değildir. Buna görə sonuçlar, çalışmanın kendi içinde verdiği bağlamlara göre dikkatli oxunmalıdır. Preprint statüsü nedeniyle nəticələrin hakem değerlendirmesi sonrasında değişebileceği veya ek doğrulama gerektirebileceği unutulmamalıdır.