Muscone, yaxud türkcədə işlənən adı ilə muskon, müşkün əsas bioloji aktiv makrotsiklik ketonlarından biridir. Bu preklinik tədqiqatda tədqiqatçılar muskonun aşağı və orta dozalarda yuxusuzluğa təsirini, birbaşa molekulyar hədəfini və bağırsaq–beyin oxu ilə sirkadiyal ritmə mümkün təsir mexanizmini araşdırmışlar. PCPA ilə yuxusuzluq yaradılmış siçanlarda 0,25–0,5 mg/kg muskon müsbət təsirlər göstərsə də, 30 və 80 mg/kg kimi daha yüksək dozalarda yuxuya keçidi başladan fayda müşahidə edilməmişdir. Xüsusən 0,5 mg/kg doza pentobarbital dəstəkli yuxu sınağında yuxuya keçid müddətini qısaltmış və ümumi yuxu müddətini uzatmışdır.

Tədqiqatın molekulyar təcrübələri melatonin reseptoru 2-nin (MT2) muskonun birbaşa hədəflərindən biri olduğunu güclü şəkildə dəstəkləyir. Muskon FCS təcrübəsində vəhşi tip MT2-yə 6,072 ± 0,579 nM dissosiasiya sabiti ilə bağlanmışdır. F192 amin turşusu qalığının F192A ilə əvəzlənməsi bağlanmanı nəzərəçarpacaq dərəcədə zəiflətmiş və reseptordan sonrakı ERK fosforlaşma cavabını aradan qaldırmışdır. CETSA təcrübələri də muskonun MT2 zülalını termal olaraq stabilləşdirdiyini göstərmişdir.

Muskonun təsiri yalnız mərkəzi sinir sistemi ilə məhdud görünmür. LPS ilə zədələnmiş Caco-2 bağırsaq epiteli modelində mikrovillus quruluşunu, ZO-1 və Occludin ekspressiyasını və oksidləşmə tarazlığını yaxşılaşdırmış; bu təsirlər selektiv MT2 antaqonisti 4P-PDOT ilə bloklanmışdır. PCPA verilmiş siçanlarda acı bağırsağın baryer göstəriciləri yaxşılaşmış, serum LPS azalmış və hipokampal iltihab/oksidativ stress göstəriciləri yaxşılaşmışdır. HT22 neyronlarında MT2 siRNA ilə azaldıldıqda muskonun BDNF, TrkB, ERK və CREB ilə əlaqəli siqnal təsirləri aradan qalxmışdır.

Bununla belə, tədqiqat SSRN ön nəşridir, elmi rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmişdir və bütün effektivlik məlumatları hüceyrə, siçan və ya zebra balığı kimi preklinik modellərdən alınmışdır. İnsanlarda yuxusuzluğun müalicəsində klinik effektivlik, təhlükəsizlik və doza müəyyən edilməmişdir.

Yuxusuzluq niyə bağırsaq–beyin oxu ilə əlaqələndirilir?

Mənbə tədqiqat yuxusuzluğu yalnız beyində oyanma–ləngimə tarazlığının pozulması kimi nəzərdən keçirmir. Müəlliflərin qurduğu modelə görə xroniki yuxu pozuntusu bağırsağın sıx hüceyrəarası birləşmələrinin bütövlüyünü zəiflədə, reaktiv oksigen növlərini artıra və bağırsaq mənşəli LPS-nin qan dövranına keçməsini asanlaşdıra bilər.

Qan dövranındakı iltihabi siqnalların artması qan–beyin baryerinə və mərkəzi sinir sisteminin homeostazına mənfi təsir göstərə bilər. Tədqiqat bu əlaqəni bağırsaq baryerindən hipokampa uzanan funksional ox kimi yoxlamağa çalışmışdır.

Muskon nədir və bu tədqiqatda hansı dozalarda təsirli hesab edilmişdir?

Muskon müşkdə olan bioloji aktiv makrotsiklik ketondur. Bu tədqiqatın mühüm nəticələrindən biri klassik “daha yüksək doza daha çox təsir” əlaqəsini dəstəkləməməsidir. Siçan yuxusuzluq modelində aşağı–orta dozalar olan 0,25 və 0,5 mg/kg müsbət bioloji təsirlər göstərsə də, mənbədə qiymətləndirilən 30 və 80 mg/kg yüksək dozalar yuxuya keçidi başladan təsir göstərməmişdir.

Bu nəticə yalnız istifadə olunan siçan modeli və təcrübə quruluşu üçün keçərlidir. İnsan dozası və ya terapevtik diapazon kimi şərh edilə bilməz.

PCPA yuxusuzluq modeli

Tədqiqatda erkək SPF C57BL/6 siçanları istifadə edilmişdir. Yuxusuzluq DL-4-xlorfenilalanin (PCPA) ilə yaradılmış, qruplar normal fizioloji məhlul, PCPA modeli, PCPA + melatonin, PCPA + 0,25 mg/kg muskon və PCPA + 0,5 mg/kg muskon şəklində təşkil edilmişdir.

Yuxu parametrləri pentobarbital natrium dəstəkli sınaqda qiymətləndirilmiş; davranış aktivliyini araşdırmaq üçün Açıq Sahə Testi (Open Field Test), qısamüddətli tanıma yaddaşını araşdırmaq üçün isə Yeni Obyekti Tanıma testi (Novel Object Recognition) istifadə edilmişdir.

Davranış nəticələri

PCPA verilmiş siçanlarda spontan hərəkət və ümumi qət edilmiş məsafə azalmışdır. 0,5 mg/kg muskon bu parametrləri melatonin müsbət nəzarət qrupuna yaxın səviyyədə yaxşılaşdırmışdır.

Yeni Obyekti Tanıma testində PCPA qrupu yeni obyekti araşdırma üstünlüyündə və fərqləndirmə indeksində azalma göstərmişdir. 0,5 mg/kg muskon fərqləndirmə indeksini normal qrupa yaxınlaşacaq şəkildə artırmışdır.

Pentobarbital dəstəkli yuxu sınağında eyni doza yuxuya getmə gecikməsini azaltmış və yuxu müddətini uzatmışdır.

Muskonun birbaşa molekulyar hədəfi MT2-dirmi?

Bu tədqiqatda MT2-nin birbaşa hədəf olması iddiası yalnız dokinq nəticəsinə əsaslanmır. Tədqiqatçılar şəbəkə farmakologiyası, dokinq, flüoressensiya korrelyasiya spektroskopiyası (FCS), hüceyrə termal sürüşmə analizi (CETSA), nöqtə mutasiyası və ERK fosforlaşmasını ardıcıl istifadə etmişlər.

Şəbəkə farmakologiyası və dokinq

NetInfer, SwissTargetPrediction və TargetNet ilə muskon hədəfləri proqnozlaşdırılmış; GeneCards vasitəsilə yuxusuzluqla əlaqəli gen/zülallarla müqayisə edilmişdir. D2 dopamin reseptoru və MT2 namizədlər arasında önə çıxmışdır.

Dokinq yalnız hesablama proqnozudur. Buna görə tədqiqat fiziki bağlanmanı FCS və CETSA ilə ayrıca yoxlamışdır.

FCS ilə MT2-yə bağlanma

FCS təcrübəsində muskon vəhşi tip MT2-yə:

K_D = 6,072 ± 0,579 nM

affiniteti ilə bağlanmışdır. Mənbə D2 ilə ölçülə bilən bağlanma siqnalının aşkarlanmadığını bildirir.

F192 niyə vacibdir?

Molekulyar dinamika analizi MT2 bağlanma cibindəki fenilalanin-192 (F192) qalığını kritik namizəd kimi göstərmişdir. Tədqiqatçılar F192-ni alaninə çevirən F192A mutasiyası yaratmışlar.

F192A mutantında muskonun K_D qiyməti nəzərəçarpacaq dərəcədə artmış, yəni bağlanma affiniteti azalmışdır. Üstəlik, vəhşi tip MT2-də muskonla artan ERK fosforlaşması F192A mutantında baş verməmişdir.

CETSA nə göstərdi?

CETSA liqand hədəf zülala bağlandıqda zülalın istiliyə qarşı stabilliyinin dəyişə bilməsi prinsipinə əsaslanır. 293T hüceyrə lizatı 43–73 °C temperatur diapazonunda araşdırılmış və muskon tətbiqinin MT2 zülalını nəzarət şəraitinə nisbətən termal olaraq daha stabil etdiyi bildirilmişdir.

FCS, mutasiya, CETSA və funksional ERK məlumatlarının birlikdə qiymətləndirilməsi mənbədəki MT2 hədəf iddiasının ən güclü hissəsini təşkil edir.

Muskon bağırsaq baryerinə MT2 vasitəsilə necə təsir etdi?

Caco-2 bağırsaq epiteli hüceyrələrində 1 µg/ml LPS ilə 12 saatlıq zədələnmə modeli yaradılmışdır. LPS mikrovillus itkisinə, sıx hüceyrəarası birləşmə zülallarının azalmasına və ROS artımına səbəb olmuşdur.

Muskonla müalicədən sonra mikrovillus quruluşu daha nizamlı olmuş, ZO-1 və Occludin ekspressiyası artmış və ROS yaranması azalmışdır. Xüsusən 1 nM və 10 nM kimi aşağı muskon konsentrasiyalarının LPS mənşəli ROS artımını basdırdığı bildirilmişdir.

Selektiv MT2 antaqonisti 4P-PDOT əlavə edildikdə baryeri bərpa edən və antioksidant təsirlərin itməsi Caco-2 modelində mexanizmin MT2-dən asılı olduğunu dəstəkləmişdir.

Siçanın acı bağırsağında nə aşkarlandı?

PCPA yuxusuzluq modelində acı bağırsaqda ROS yüksəlmiş və sıx hüceyrəarası birləşmə zülalları azalmışdır. 0,25 və 0,5 mg/kg muskon ROS-u azaltmış, ZO-1 və Occludin-i yenidən artırmışdır.

AB-PAS boyamasında qədəhəbənzər hüceyrələrin və musin istehsalı ilə əlaqəli siqnalın artması da bağırsağın kimyəvi baryerinin yaxşılaşması kimi şərh edilmişdir.

Bağırsaqdan beyinə təklif edilən mexanizm necə irəliləyir?

Mənbənin təklif etdiyi mexanistik zəncir belədir: yuxusuzluq → bağırsaq baryerinin zədələnməsi → bağırsaq mənşəli LPS-nin qan dövranına keçməsi → sistemik iltihab/oksidativ stress → qan–beyin baryerinin və hipokampal homeostazın pozulması → neyroiltihab və sirkadiyal siqnalların pozulması.

PCPA modelində serum LPS yüksəlmiş; muskon bu artımı dozadan asılı şəkildə azaltmışdır. Eyni zamanda periferik neyrotransmitter səviyyələrində yuxusuzluqla əlaqəli dəyişikliklər qismən normallaşmışdır.

Beyində oksidativ stress

Bu dəyişikliklər muskonun modeldə mərkəzi oksidativ stress yükünü azaltması kimi şərh edilmişdir.

Hipokampal mikroqliya

PCPA yuxusuzluq modelində DG, CA2 və CA3 sahələrində Iba-1 müsbət mikroqliyalar artmış və morfologiyaları sakit vəziyyətdəki şaxələnmiş quruluşdan daha amöbəbənzər, aktiv görünüşə keçmişdir.

Muskon tətbiqi mikroqlial aktivləşmə göstəricilərini azaltmışdır. Eyni zamanda modeldə azalmış hipokampal BDNF mRNA səviyyəsi muskonla yüksəlmişdir.

Sirkadiyal sinxronlaşma yolu MT2-dən asılıdırmı?

Tədqiqat KEGG analizində “Sirkadiyal sinxronlaşma” yolunu muskonun yuxusuzluqla əlaqəli təsirində önə çıxan siqnal yollarından biri kimi müəyyən etmiş və xüsusən:

MT2 → PLC → PKC → p-ERK → p-CREB → BDNF → p-TrkB

siqnal moduluna diqqət yetirmişdir.

BV2 mikroqliyaları LPS ilə aktivləşdirildikdə IL-1β, IL-6 və TNF-α kimi iltihabi siqnallar və NLRP3 inflammasomu artmışdır. Bu hüceyrələrin şərtləndirilmiş mühiti HT22 hipokampal neyronlarına köçürüldükdə p-CREB basdırılmışdır.

Muskon p-CREB üzərindəki bu basqını aradan qaldırmışdır.

Daha güclü səbəbiyyət sınağı üçün HT22 hüceyrələrində MT2 siRNA istifadə edilmişdir. MT2 ekspressiyasının azaldılmasından sonra muskonun BDNF, p-TrkB, PKC, p-ERK və p-CREB üzərindəki tənzimləyici təsirlərinin itməsi mərkəzi siqnal təsirinin MT2 reseptorundan asılı olduğunu dəstəkləmişdir.

Təhlükəsizlik təcrübələri nə göstərdi?

Mənbədə üç ayrı preklinik təhlükəsizlik yanaşması istifadə edilmişdir:

Bu təcrübələr insanlarda təhlükəsizlik profili yaratmır. Xroniki toksiklik, reproduktiv toksiklik, farmakokinetik təhlükəsizlik həddi, dərman qarşılıqlı təsirləri və klinik arzuolunmaz hadisələr bu tədqiqatda qiymətləndirilməmişdir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Əsas eksperimental yanaşma

• PCPA ilə yaradılmış C57BL/6 siçan yuxusuzluq modeli.
• Açıq Sahə Testi və Yeni Obyekti Tanıma testi.
• Pentobarbital dəstəkli yuxu başlanğıcı, gecikməsi və müddətinin ölçülməsi.
• Şəbəkə farmakologiyası və KEGG analizi.
• Molekulyar dokinq.
• FCS ilə birbaşa liqand–reseptor bağlanması.
• CETSA ilə hədəf zülalın termal stabilləşməsi.
• MT2 F192A nöqtə mutasiyası.
• MT2 siRNA ilə ekspressiyanın azaldılması.
• LPS ilə zədələnmiş Caco-2 bağırsaq epiteli modeli.
• LPS ilə aktivləşdirilmiş BV2 və HT22 neyronlarının birgə kultivasiya sistemi.
• Western blot, RT-qPCR, IHC və Iba-1 immunoflüoressensiyası.
• Serum LPS və neyrotransmitterlərin ELISA ölçmələri.
• MDA, GSH və CAT oksidativ stress analizləri.
• Zebra balığı embrionunda və siçan toxumalarında təhlükəsizlik araşdırmaları.

Statistik yanaşma

Mənbəyə görə təcrübələr üç müstəqil bioloji təkrar üzərində aparılmış, hər qrup üzrə nümunə sayı təcrübənin növündən asılı olaraq təxminən n=3–10 diapazonunda dəyişmişdir. Nəticələr orta qiymət ± SEM şəklində verilmişdir.

Normal paylanma Shapiro–Wilk, dispersiyaların bərabərliyi Levene testi ilə qiymətləndirilmişdir. Məlumatların quruluşuna görə biramilli ANOVA + Tukey, Welch ANOVA + Dunnett T3, Kruskal–Wallis + Dunn, iki qrupun müqayisəsində Student t testi və ya Mann–Whitney U istifadə edilmişdir.

Statistik əhəmiyyət həddi ikiistiqamətli p<0,05 kimi müəyyən edilmişdir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

Bu preklinik tədqiqat aşağıdakı nəticələri birbaşa dəstəkləyir: aşağı–orta dozalı muskon istifadə olunan PCPA siçan modelində yuxuya getmə gecikməsini azaltmış və yuxu müddətini artırmışdır; MT2-yə nanomolyar səviyyədə bağlanmışdır; F192 qalığı bu qarşılıqlı təsir üçün vacibdir; MT2 antaqonizmi və ya ekspressiyasının azaldılması bağırsaq və neyron təsirlərini aradan qaldırmışdır; bağırsağın sıx hüceyrəarası birləşmə göstəriciləri və ROS yaxşılaşmışdır; serum LPS azalmışdır; hipokampal oksidativ stress və mikroqlial aktivləşmə göstəriciləri yaxşılaşmışdır; sirkadiyal sinxronlaşma ilə əlaqələndirilən MT2/ERK/CREB/BDNF/TrkB siqnal modulu yenidən aktivləşmişdir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

Bu tədqiqat muskonun insanlarda yuxusuzluğu müalicə etdiyini, klinik təsdiq ala biləcəyini, insan dozası kimi 0,25–0,5 mg/kg istifadə edilməli olduğunu, uzunmüddətli istifadəsinin təhlükəsiz olduğunu və ya standart yuxusuzluq müalicələrindən üstün olduğunu göstərmir.

Həmçinin yuxu arxitekturası elektroensefaloqrafiya ilə REM/NREM səviyyəsində birbaşa xarakterizə edilməmişdir. Müəlliflər bunu gələcək tədqiqat ehtiyacı kimi açıq bildirirlər.

Mühüm metodoloji məhdudiyyətlər

PCPA modeli insanın xroniki yuxusuzluğunun bütün bioloji səbəblərini təmsil etmir. Pentobarbital dəstəkli yuxu sınağı farmakoloji yuxuya meyilliliyi ölçür və təbii yuxu arxitekturasının EEG əsaslı analizi ilə eyni deyil. Hüceyrə kulturasındakı LPS modelləri insan bağırsağının və hipokampının real fiziologiyasını yalnız məhdud səviyyədə təmsil edir.

Təhlükəsizlik məlumatları qısamüddətli və seçilmiş modellərlə məhduddur. Həmçinin tədqiqat hələ elmi rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmişdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Muscone targets MT2 to ameliorate insomnia via gut barrier repair and circadian entrainment

Müəlliflər: Hong-Lei Gao; Wengang Shi; Yong Yuan; Jin-Chuan Huang; Xiu-Hua Li; Ying Zhao; Ya-Nan Fei; Wen Pan; Yu-Feng Wang; Long-Feng Chen; Ding-Hong Wang; Xiao-Xi Guo; Jia-Meng Dai; Tian-Rui Xu.

Məsul müəlliflər: Xiao-Xi Guo, Jia-Meng Dai və Tian-Rui Xu.

Qurumlar: Faculty of Life Science and Technology, Kunming University of Science and Technology; Yunnan Fuwai Cardiovascular Hospital; Yan'an Hospital Affiliated to Kunming Medical University.

Mənbə növü: SSRN ön nəşri.

SSRN: Xülasə 6963564.

Elmi rəyçi qiymətləndirməsi vəziyyəti: Yüklənmiş PDF-nin hər səhifəsində “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadəsi var.

Heyvan təcrübələri üçün etik icazə: Kunming University of Science and Technology Laboratory Animal Center, Approval No. AP-KUST-202502020020.

Əsas molekul: Muscone/Muskon, təmizlik ≥%98, CAS 541-91-3.

Əsas hədəf: Melatonin reseptoru 2, MT2.

Əsas hədəf təsdiqləmə üsulları: şəbəkə farmakologiyası, molekulyar dokinq, FCS, CETSA, F192A nöqtə mutasiyası, ERK fosforlaşması və MT2 siRNA ilə ekspressiyanın azaldılması.

Əsas in vivo model: PCPA ilə yaradılmış C57BL/6 siçan yuxusuzluq modeli.

Hüceyrə modelləri: 293T, Caco-2, BV2, HT22; təhlükəsizlik üçün əlavə olaraq AC16 və HepG2.

Maliyyələşdirmə: Scientific Research Foundation of Education Department of Yunnan Province (2025J0272); Kunming Municipal Health Research Project (2025-11-01-052); Major Science and Technology Project of Yunnan Province (202202AG050008); Yunnan “Xingdian Talent Program” Yunling Scholar Project (CA24129L025A).

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər potensial maliyyə və ya şəxsi maraqlar toqquşması bildirmirlər.

Süni intellekt bəyanatı: Müəlliflər məqalənin hazırlanması zamanı qrammatika, söz seçimi və akademik ifadəni yaxşılaşdırmaq üçün süni intellekt dəstəkli dil alətlərindən istifadə etdiklərini, sonra isə məzmunu özlərinin nəzərdən keçirib redaktə etdiklərini bildirirlər.

Mənbədaxili görüntüləmə terminologiyası qeydi: Caco-2 mikrovillus qiymətləndirilməsi Nəticələr bölməsində skanedici elektron mikroskopiyası kimi təsvir edilsə də, Şəkil 4-ün izahında transmissiya elektron mikroskopiyası kimi göstərilir. Bu Verianla mətni həmin fərqi gizlətmir.

Mənbədaxili tətbiq yolu qeydi: Siçanlarda Mus tətbiqi bəzi nəticə bölmələrində intraperitoneal, bəzi hissələrdə isə mədədaxili kimi göstərildiyindən bir tətbiq yolunu bütün təcrübələrə şamil etmək düzgün deyil.

Neyrotransmitter terminologiyası qeydi: Mənbə NE-ni düzgün şəkildə oyanıqlığı təşviq edən neyrotransmitter kimi müəyyən etsə də, başqa bir cümlədə onu GABA və 5-HT ilə birlikdə ləngidici/yuxunu dəstəkləyən qrupda sadalayır. Bu daxili uyğunsuzluq düzəldilmiş məlumat kimi təqdim edilməmişdir.

Əsas məhdudiyyətlər: tədqiqat preklinikdir; PCPA siçan modeli və hüceyrə modelləri istifadə edilmişdir; EEG əsaslı REM/NREM yuxu arxitekturası araşdırılmamışdır; uzunmüddətli təhlükəsizlik göstərilməmişdir; insanlarda effektivlik, doza və təhlükəsizlik məlum deyil.

Təsvirin yenidən çəkilməsi qeydi: Mənbənin Şəkil 8-indəki mexanistik yanaşma birbaşa köçürülmədən Verianla üçün yenidən tərtib edilə bilər. Ən uyğun orijinal sxem: Muskon → MT2/F192 → bağırsaq baryeri/ZO-1/Occludin → aşağı ROS və LPS keçidi → azalmış sistemik iltihab → hipokamp → MT2/ERK/CREB/BDNF/TrkB → sirkadiyal sinxronlaşma və yuxu.